Prologus super quatuor euangelistas

Post legem ueterem respira, Petre; refulget

      Lex noua; fac uersus de nouitate nouos.

Non opus est phalere, sed diues sensus inauret;

      Plus pretiosa ualent et speciosa minus.

5

Lux euangelii sit limes carminis; ex hac

      Materia texam carmen opusque meum.

Quatuor intueor paradisi flumina; Christi

      Quadrigam uideo quatuor ire rotis.

Que iuga queue rote referam, que frena, quis axis,

10

      Quis uir, quis uitulus, quis leo, quis sit auis:

Vtraque lex axis, frenum discretio, Christus

      Est auriga, iuga sunt tua iussa, Deus.

Sors diuisa rotas trahit - it rota prima, secunda

      Festinat, currit tertia, quarta uolat.

15

Matheum signat uir, bos Lucam, leo Marcum,

      Ales discipulum qui sine labe fuit.

Matheo species humana datur quia scripto

      Indicat et titulo quod Deus egit homo.

Lucam designat bos uictima, qui specialem

20

      Materiam sumpsit de cruce, Christe, tua.

Marcum declarat leo, qui descripsit aperte

      Quanta surrexit ui tua, Christe, caro.

Discipulum signat species aquilina pudicum,

      Qui super astra uolat, celica uerba sonans.

25

Hebream redolet Mathei pagina linguam;

      In greco reliqui tres studuere loqui.

Pagina Mathei lac, Luce littera sanguis,

      Marci scripta merum, mella Iohannis opus.

Consule scripturas: hic ferreus, ereus ille,

30

      Hic argenteus est, aureus ille stilus.

Ille uelut terram sapit, ille sapit quasi myrram,

      Hic quasi flos redolet, hic ut aroma uiget.

Christum nascentem docet hic, alius morientem,

      Ille quod exsurgit, ille quod astra petit.

35

Ad Christum possunt simul hec predicta referri,

      Ad quem nostra, precor, penna uolare queat.

Christus homo, Christus uitulus, Christus leo, Christus

      Est auis; in Christo cuncta notare potes:

Est homo dum uiuit, bos dum moritur, leo quando

40

      Carne resurgit, auis quando superna petit.

Pertinet ad iustos eadem descriptio mores;

      Quatuor hec iustus quilibet esse potest:

Est ratione uigens homo, bos carnalia mactans,

      Est leo praua domans, est auis alta sequens.

45

Factis rebus homo, iumentis bos dominatur;

      Rex leo, rex aquila: quatuor ista nota.

His ita libatis, retro se mea penna reflectat,

      Currat ut historie littera more suo.

 

Euangelium secundum Lucam

Claruit, Herode ius regis agente, sacerdos

      Qui Zacharie nomine clarus erat.

Nobilis huic nupsit ex Aaron germine coniux

      Elizabeth; sterilis hec fuit, ille senex.

5

Nobilitas morum genus ornat nobile; dare

      Stirpi respondet actio clara boni.

Ad pia nota precum uir supplex, uxor egenis

      Larga, sed ad partum uenter auarus erat.

Vt Zacharias incensum ponat, ut intret

10

      Cum prece templa, sue postulat ordo uicis.

Angelus oranti Gabriel apparet et inquit:

      "Vox tua clamorem fecit in aure Dei;

Elizabeth puerum pariet tibi, cuius in ortu

      Gaudia mundus aget et dolor exul erit.

15

Hunc, cum lux ueniet octaua, Iohannis honora

      Nomine; diuinum uox habet ista decus.

Dona Sacri Flatus in materna bibet aluo,

      Sed non uina bibet uel quod obesse potest."

Reddidit ista senex Gabrieli: "Me latet istud.

20

      Qua ratione sequi res tua uerba queat?

Hoc etas prohibet mea, coniugis aluus abhorret;

      Fructus de sterili surgere nescit humo."

Intulit ista seni Gabriel: "Quia mens tua nutat,

      Dura meis uerbis credere, mutus eris,

25

Nec solui poterunt tibi lingue uincula donec

      Impleri uideas tempore cuncta suo."

His dictis rediit celestis nuntius, eius

      Verba nec effectu nuda fuere suo.

Concepit sterilis coniunx de coniuge, quinque

30

      Mensibus abscondens nobile uentris onus.

 

De pulcritudine Beate Viriginis Marie

Post missus Gabriel in sexto mense, salutem

      Affert angelicam, Virgo Maria, tibi.

Hic, Petre, fige stilum; tam dare Virginis ortum,

      Virtutes, speciem carmine pinge nono.

35

Tanto compluit hanc diues natura decore

      Quod mirata fuit nil superesse sibi.

Non habuit similem, non est habitura sequentem

      Terra; parens phenix hec fuit absque pare.

Vnam nec maculam natura reliquit in ista;

40

      Ad caput a planta transuolat iste decor.

Colla, supercilia, corna, frons, oculi, gena, nasus,

      Os, dens, labra, manus, pes sine labe nitent.

Absque pilis candor in colli colle diescit

      Nec niueum fuscat umbra pilosa decus.

45

Blanda supercilia uia lactea diuidit; asper

      Non ibi frondescit luxuriatue pilus.

Lucidus est crinis, capitis decor emulus auri,

      Non ibi castigant uincla magistra comam.

Frontis planities albedine certat olori

50

      Siue niui nullo que pede trita fuit.

Emittunt geminos oculorum lumina soles,

      Ad quorum cedunt astra minora iubar.

Alba, rubens, gemino gena picta colore maritat

      In se, purpureis alba ligustra rosis;

55

Candori socio rubor interfusus ibidem

      Militat, a roseo flore tributa petens.

Nasi fracturam moderatrix norma uenustat,

      Nec breuis aut longus sed moderatus erat.

Florum nobilitas ori contendere puro

60

      Non audet, tantus ridet in ore decor.

Non hospes colit ora color, nec fuscus adulter

      Inclita nature dona iuuare potest.

Victores eboris dentes intellige; nullum

      Tanti candoris India gignit ebur.

65

Quinque manus pollens digitis, extendere palmam

      Plus didicit pugnum quam retinere suum.

Molis corporee sustentat fortiter artus

      More columpnarum firmus uterque pedum.

 

De commendatione Beate Marie Virginis

Archa, columba Noe fuit hec, Moysi rubus, Aaron

70

      Virga, Iacob scala, septupla spica Ioseph,

Nubes manna pluens, petra larga fluenta refundens,

      Pertica serpentis que medicina fuit,

Funda Dauid fundens lapidem qui perculit hostem,

      Fons Bethleem cuius ille sitiuit aquam,

75

Prefulgens eboris candore thronus Salomonis,

      Concha fluens rore per Gedeonis opus,

Vrceus electri quod uidit in igne propheta,

      In Domini semper ianua clausa domo,

Lampas prerutilans septem uicina lucernis

80

      Quam Zacharias uidit, oliva uirens,

Cui decor est nomen de uirgis una duabus,

      Terra creans uermem quo perit umbra Ione,

Solis amicta die mulier, cuius caput ornat

      Bis sex stellarum luce corona micans.

85

Que modo perstrinxi de Virgine, singula currant

      Ordine; uult planum sermo uiator iter.

Vt det sermoni decus ordo decorus, inauret

      Pennam scriptoris aurea Virgo sui.

Archa Maria fuit: semen seruatur in illa,

90

      Et regit et seruat et tegit ista suos.

Ipsa columba fuit: oculos imitata columbe,

      Simplex et mitis et sine felle mali.

Hec rubus est Moysi: rubus est immunis ab igne,

      Virgineum tetigit nulla libido decus.

95

Est Virgo uirga: sine germine protulit illa

      Flores, absque uiro protulit ista Deum.

Hec est scala Iacob, prece cuius, munere cuius,

      Exemplis cuius scandis ad astra poli.

Septupla spica Ioseph et cella simul fuit, Almo

100

      Pneumate concipiens, Panis alumpna Sacri.

Manna dat hec nubes, laticem petra dum parit illum

      Qui fuit esca poli fonsque perhennis aque.

Pertica Virgo fuit que serpentem tulit illum

      Qui nos saluauit, nulla uenena gerens.

105

Funda Dauid fudit lapidem quo funditur hostis:

      Virgo Deum fudit, quo malus hostis obit.

Hec est fons Bethleem quem rex sitiit, quia

      Panem Etheris in panis protulit ista domo.

Concha fluens rore fuso de uellere spreto,

110

      Gaudet Iudea Virgo repleta Deo.

Est thronus ex ebore Salomonis, cella pudoris

      Facta Dei sedes, candida sicut ebur.

Est uas electri, nitet argento, rubet auro

      Dum parit hunc unum qui Deus est et homo.

115

Ianua clausa manet quia uir transire per illam

      Non ualuit: Virgo concipit absque uiro.

Hec est quam septem cingebant lumina lampas,

      Septeno Christi munere plena micans;

Est et oliva uirens quia lux est, esca, medela

120

      Lux cecis, miseris esca, medela reis;

Est et uirga decens quia solis lumen et omnes

      Celi candelas Virgo decore premit.

Terra creat uermem, siccans hederam, quia Christum

      Virgo parit, per quem flens synagoga perit.

125

Sole nitens mulier quam bis sex astra coronant:

      Bis sex discipulos astra fuisse reor.

Virgo tam celebris, tam nobilis, exit ad ortum,

      Cuius in exortu lux fuit orta reis.

Nunc metra formare de forma Virginis opto;

130

      Ornet deformem Virgo decora stilum.

Humanam speciem transcendit forma puelle;

      Excedens hominem, numinis instar habet.

Pauperat artificis nature dona, decori

      Certans aurore, splendidus oris honor.

 

Ingressus angelus ad Mariam dixit: "Aue Maria"

135

Missus ad hanc Gabriel sic cepit: "Aueto, sigillum

      Virgineum retinens, es paritura Iesum.

Sanctum concipies de Sancto Pneumate, mundum

      Qui mundus mundet et sine fine manens."

His uerbis credens, gaudens, octauo Kalendas

140

      Aprilis Virgo concipit absque uiro.

Surgens inde petit properans montana, salutat

      Elizabeth; fuit hec plena uigore salus,

Nam puer exultat materna clausus in aluo:

      Tante uirtutis uerba salutis erant.

145

Et Matrem Domini cum diceret illa Beatam,

      Precinuit carmen Virgo Beata nouum,

Cantans "Magnificat" et cetera que legis illic

      Ordine dicta suo, que canit illa Deo.

Mansit ibi per tres menses Sacra Virgo, ministrans

150

      Cognate donec celitus illa parit;

Iustorumque liber docet hoc, quod Sancta refertur

      A terra puerum Virgo leuasse prius.

Orta dies octaua fuit, nuper puer ortus

      Fit circumcisus, lege iubente Dei.

155

Insignire uolunt patris illum nomine plures

      Vt Zacharie nomen honoret eum,

Sed mater prohibens facit hunc fulgere Iohannis

      Nomine; confirmat scriptio patris idem.

Mox patrie lingue soluuntur uincula, plene

160

      Officium recipit lingua ligata suum;

Edidit et carmen, dicens "Benedictus," et illud

      Totum quod sequitur concinit ille Deo. Quod

Zacharias siluit, Gabriele Iohannis

      Ortum pandente, forma typusque fuit:

165

Lex siluit ueniente Iesu, res depulit umbram,

      Lex euangelio cessit, imago rei.

Ad bona queque puer crescens, deserta frequentat

      Donec Iudeis claruit eius opus.

 

Quod Ioseph occulte uoluit dimittere Mariam grauidam,
sed monitus ab angelo ne hoc faciat

Ventre Ioseph grauidam cernensque stupensque Mariam,

170

      Querit ut abscedat clamque relinquat eam,

Sed monet angelus hunc in sompnis ut sua fiat

      Coniux, nil in ea cogitet esse mali,

Conceptum puerum Sancto de Pneumate credat,

      Imponensque Iesu nomen, honoret eum

175

Qui saluet populum, qui mundum mundet ab omni

      Crimine, sit miseris spes, medicina reis.

Paruit ille sacris monitis, uir uirginis esse

      Gaudens, cum Sancta Virgine uirgo manens.

Cur Sacra Virgo uiro sit desponsata, legenti

180

      Causarum ratio fit manifesta trium:

Ne plebs infamet grauidam, partusque puelle

      Vt lateat Sathanan, uirque ministret ei.

 

De descriptione orbis tempore Augusti,
et de natiuitate Christi

Tempore precepit Augustus Cesar in illo

      Orbem describi, singula scire uolens

185

Que Rome suberant, urbes, uicos, regiones,

      Vt que debebant iure tributa darent;

Ingrediturque Ioseph cum uirgine coniuge Bethleem,

      Que Panem Vite panis in ede parit.

Christus, uera dies splendorque decusque dierum,

190

      In Domini natus creditur esse die,

Et qua luce Deus dixit "Lux fiat" ab alto

      Descendens, Oriens fulsit in orbe nouus.

Angelus apparens pastoribus inquit: "In altis

      Gloria lausque Deo, pax tibi fiat, homo."

195

Incipiensque Iesus octaua luce uocari,

      Fit circumcisus lege iubente puer.

 

Secundum Matheum: liber generationis Iesu Christi

Pro nobis Christum sanctorum nomina patrum

      Signant, de quorum carne fit ipse caro.

Vox sonat hec Abraham pater in populis: sibi Christus

200

      Nos generando fide, se probat esse patrem.

Est Isaac risus: stella ridente, Redemptor

      Carnis nube latens, gaudia nostra pluit.

Iacob supplantans sonat, et Christus Iesus hostem

      Sub planta calcans, diripit eius opes.

205

Iudas confessus sonat, et Dominus Iesus inquit:

      "Confiteor tibi, Rex et Pater alme, Deus."

Vox sonat ista Phares divisor: Christus ab hedis

      Agnos discernens dicitur esse Phares.

Zara, sonas oriens uerumque notas Orientem,

210

      Qui, Sol Iustitie, fundis in orbe iubar.

Palma Thamar sonat hoc nomen: "Confidite, uici

      Mundum," Christus ait; "est data palma bonis."

Visa sagitta sonat Esrom, quasi namque sagittas

      Discipulos Christus misit ubique suos.

215

Nomen Aram sonat electus: Christo Pater inquit,

      "Es puer electus, purus et absque nota."

Aminadab populus spontaneus est, quia Christus

      Pro populo subiit brachia sponte crucis.

Est consolator Naason, quia gratia Christi

220

      Consolatur eos qui sua iussa tenent.

Salmon sensibilis sonat, et tu, Christe, futuras

      Et res presentes preteritasque uides.

Robur uirtutis Booz insinuat, quia solus

      Ad te cuncta trahis, Christe, uigore crucis.

225

Vox sonat ista Raab latum, Christus quia latum

      Mandatum dat: "Eum qui nocet," inquit, "ama."

Nomine seruit Obeth: formam serui tibi sumens,

      Discipulis seruis, Christe, lauando pedes.

Est Ruth festinans: ad nostre dona salutis

230

      Christus festinat, promptus adire crucem.

Incensum Iesse sonat: "Ignis ut ardeat, ignem

      In terram ueni mittere," Christus ait.

Est manibus fortis Dauid, et Saluator Auernum

      Fortiter expolians, ferrea claustra tulit.

235

Pacificus Salomon sonat, et tu, Christe, duorum

      Fibula, nos socias celicolasque tibi.

Dicitur esse Dei lux Vrias: mea Christus

      Lux de luce Dei Filius est et homo.

Filia Bethsabee est iuramenti: Dominator

240

      Iurauit, nec eum penituisse scias.

Est Roboam populus dilatans: Christe Redemptor,

      Dilatas populos qui tua iussa timent.

Nomen, Abia, tuum dominus pater est: Iesus inquit,

      "In celis Pater est unus ubique potens."

245

Est Asa sustollens: de Christo dicitur, "Agnus

      Ecce Dei, tollens crimina nosque lauans."

Est Iosephat iudex, quia Christus iudicat orbem,

      Contristans reprobos exhilaransque bonos.

Excelsus Ioram sonat, et Christus super omnes

250

      Celos ascendit, sub pede cuncta tenens.

Ozias Domini est robustus: ad ethera predam

      Ducis ab Inferno robore, Christe, tuo.

Perfectos Ioatham sonat, et Dominus Iesus omnem

      Implens iustitiam, perficit omne bonum.

255

Est Achaz appendens, quia Christus ponderat orbem

      Palmo, concludens terrea cuncta manu.

Est fortis Dominus Ezechias: "Ego uici

      Mundum," Christus ait, "meque tenete fide."

Est obliuiscens Manasses, et Deus inquit:

260

      "Praua relinque, tuum non reminiscar opus."

Est Amon donans uel onus: Iesus omnia donat

      Mundo, pro nobis in truce portat onus.

Sacrificans Domino Iosias dicitur: exstas

      Pro mundo factus hostia, Christe Iesu.

265

Vlciscens populum Iechonias dicitur: ultor

      Est populi Christus, qui sua uerba tenet.

Salathiel sonat oro, Deus: Dominus Iesus inquit:

      "Quos michi donasti, sancte, tuere, Pater."

Zorobabel ortus sonat ex Babylone: Creator

270

      Orbis pro nobis natus in orbe fuit.

Est Abiud genitor meus hic: "Vnum sumus," inquit

      Christus, "ego, Genitor; " non "sumus unus" ait.

Dicitur Eliachim Domini surrectio: Christus

      Suscitat extremo nos ueniente die.

275

Est adiutus Azor: "Non sum solus," Iesus inquit,

      "Sed mecum Pater est; adiuuat ipse suos."

Esse Sadoch iustus interprete teste probatur:

      Est Christus iustus iustificansque suos.

Nomen Achim frater meus est; Iesus inquit, "Adimplens

280

      Velle meum frater dicitur iste meus."

Eliud Deus est meus: ad Patrem, "Deus, in me

      Respice," Christus ait, dans sua membra loqui.

Eleazar Deus est adiutor, et adiuuat illos

      Christus qui puro corde sequuntur eum.

285

Dicitur esse Mathan donum, quia Christus in altum

      Ascendens, homini celica dona dedit.

Dicitur esse Iacob supplantans: Christe, fideles

      Supplantare tuos cuncta nociva facis.

Est Ioseph augmentum: "Veni uitam dare iustis,"

290

      Christus dicit, "ut hi gaudia plena metant."

Stella Maria maris sonat, et Christus Iesus eius

      Filius illustrat cuncta nitore suo.

Christe, per hanc scalam ueniens, descendis in orbem,

      Vt per eam monstres ad bona summa uiam.

 

Interpretationes nominum patriarcharum

295

Indicat hoc Abraham moraliter, esse bonorum

      Patres multorum nos uel habere fidem.

Exprimit hoc Isaac, ut abhorrens tristia, gaudens

      In Domino, speres gaudia summa tibi.

Iacob demonstrat ut uivaci pede mentis

300

      Crimina supplantes, hostia colla terens.

Ludas uult ut te confessio mundet, honores

      Corde Deum, sit laus eius in ore tuo;

Insinuatque Phares ut sanctos diuidat actus

      A vitiis iustus quisque cauenda cauens.

305

Hoc Zara declarat, ut uerus sol oriatur

      Cordibus in nostris iustitieque nitor.

Vult Thamar ut uictrix ornet te palma, triumphum

      Cum quo certasti uictor ab hoste feras.

Vult Esrom Domini possimus ut esse sagitte,

310

      Sentiat ut grauiter spicula nostra Sathan.

Nomen Aram monstrat ut sis electus, honestis

      Moribus excelsus, et cor ad astra leues.

Indicat Aminadab ut simus moribus aptis

      Sponte Dei populus, corde sequamur eum.

315

Ostendit Naason ut des solatia mestis,

      Confortans miseros, uerba benigna serens.

Salmon insinuat ut uir sentire fidelis

      De Domino studeat in bonitate sui.

Vult Booz ut iustus fortes exerceat actus

320

      Et contra Sathanam f odia bella gerat.

Vt teneat latum mandatum iustus, amorem

      Fratris et hostis habens, uox sonat ista Raab.

Vt Domini seruus fias prudens et in eius

      Preceptis studeas, indicat illud Obed.

325

Vult Ruth ut ad Dominum festines currere, non sis

      Lentus ad omne bonum dum modo tempus adest.

Vult Iesse quod agis accendas cordis in ara,

      Et uolet ad celum uox lacrimosa precum.

Vult Dauid ut quod agis Christus desideret, actus

330

      Sint tibi robusti, sit tibi pulchra fides.

Vult Salomon pacem que sensum continet omnem

      Corde tuo teneas, iurgia nulla seras.

Vt sit nostra Deus lux Vrias docet, eius

      Luceat in nostra mente beatus amor.

335

Bethsabee monstrat, ne te periuria ledant,

      Quod iuras serues nullaque falsa sones.

Vult Roboam fidei spargas ut semina late,

      Que capiat mentis area lata tue.

Vt simus fratres Patremque Deum fateamur

340

      In celis nomen monstrat, Abia, tuum.

Vt de terrenis tollas ad celica mentem,

      Ad bona de uitiis, nomine monstrat Asa.

Ostendit Iosaphat ut iudex iudicet eque

      Inflammetque suam nulla cupido manum.

345

Ioram demonstrat ne queras infima mundi

      Sed sis sublimis mente uidendo Deum.

Ozie nomen demonstrat et exprimit ut sis

      In Domino fortis, mollia nulla gerens.

Hoc Ioatham signat, ut proficiat bonus et se

350

      Perfectum fieri quisque fidelis amet.

Vt disciplinam studeas appendere ne te

      Ira Dei tangat nomine monstrat Achaz.

Vult Ezechias ut nil muliebre secutus,

      In forti Domino fortia queque geras.

355

Manasses docet hoc, si te sermone uel actu

      Proximus offendit, ne memor esse uelis.

In uera nos stare fide nos ammonet Amon,

      Qua possint hostis ignea tela premi.

Iosias signat tota uirtute salutem

360

      Vt queras Domini sacrificesque Deo.

Vult Iechonias ut mores ante futurum

      Aduentum Domini preparet omnis homo.

Salathiel signat ut qui cupit esse beatus

      Hoc petat a Domino quod uidet esse bonum.

365

Zorobabel signat ut sis sine crimine princeps,

      Iustitie doctor, scismata nulla docens.

Abiud ostendit ut sit Deus in patre nobis,

      Nos eius geniti cordis amore sui.

Eliachim signat ut mens a morte resurgens

370

      Peccati, uivat, credat ametque Deum.

Vult Azor ut superes hostes, adiutus ab illo

      Qui parat auxilium consiliumque suis;

Ostenditque Sadoch ut fias iustus in illo

      Qui saluat iustos iustificatque reos.

375

Vt Christi fratres seu matres siue sorores

      Simus amando Deum nomine monstrat Achim.

Eliud ostendit ut non alium nisi Christum

      Credas esse Deum, qui Deus est et homo;

Signat et Eleazar ut credat quisque fidelis

380

      Quod Deus adiutor fiat ubique suis.

Vox sonat ista Mathan ut dono Pneumatis Almi

      Te facias dignum moribus, ore, fide.

Vox sonat ista Iacob ut rectores tenebrarum

      Supplantans, Sathane colla superba teras.

385

Vt sine defectu uirtutum pompa tuarum

      Crescat in augmentum uox sonat ista Ioseph.

Stella Maria maris docet hoc, ut ea duce curras

      Ad ueram lucem que sine fine micat.

 

Huc usque Albanus

Explorans, pascens Thare dicitur hic, quia nosti,

390

      Christe, tuos, spondens pascua plena tuis.

Hoc Nachor ostendit, quod Christus carne quieuit

      In tumulo, uitam dans tibi morte sua.

Corrigie nodus Seruch est, quia uincula partus

      Virginei plene soluere nemo potest.

395

Est Ragau pastor bonus, et tu iuste fidelis

      Pastor, dans animam pro grege, Christe, tuo.

Diuidit in Phaleg hedos Saluator ab agnis,

      Prauos a iustis; hos fouet hosque ferit.

In Cainan mundum, celum, terram, mare Christus

400

      Possidet et totum quicquid habetur ibi.

Ad uitam transis in Heber de morte, Redemptor;

      In Sale nos socias te mediante Deo.

Sanat in Arphaxat nos a plagis uitiorum,

      A iaculis Sathane, uulnera nostra lauans.

405

Esse bonum Sem dicitur, et nichil exstat

      Dignius au? melius nomine, Christe, tuo.

Designat requiem Noe, Saluatorque beatam

      Dat iustis requiem que sine fine manet.

In Lamech est humilis, penetrans ad Tartara Christus;

410

      Hinc est illud: "Ero morsus, Auerne, tuus."

Dicitur emissus in Mathusale, quia surgens

      Exit ab inferno cum legione sua.

Est in Enoch templum quod presul dedicat; eius

      Sunt equidem templum membra dicata Deo.

415

In Iared e celo descendit ad infima terre,

      Roborat ecclesiam multiplicatque fidem.

Laudatur Dominus in Malaleel; Iesus hymnum

      Dixit, Oliueti deinde cacumen adit.

Ast in Enos desperatur; duo quippe loquuntur,

420

      "Nostra putabamus quod foret ille salus."

Est in Seth positus: Simeon ait, "Iste benignis

      In uitam est positus exitiumque malis."

Terrenus factus in Adam; de Virgine sumpsit

      Carnem sed caruit labe beata caro.

 

De apparitione stelle

425

Tertia post decimam lux uenerat; ecce sequentes

      Stellam, Ierusalem tres subiere magi;

Inquirunt ubi sit rex Iudee puer ortus

      Nuper nam pueri stella refulsit eis.

"Venimus huc," dicunt, "ut adoretur Deus infans,

430

      Cuius nos traxit ex Oriente nitor."

Vulnerat hic rumor Herodem, concutit urbem;

      Scribe, doctores hac nouitate stupent.

A scribis querit rex qui niteat locus ortu

      Christi, quem cecinit pagina sacra locum.

435

A scribis fuit hec regi responsio:

      "Christum In Bethleem nasci scripta beata docent."

Admonet ergo magos rex ut faciant sibi notum

      Inuentum puerum sic ut adoret eum.

Post hec uerba magi properant et sidere uiso

440

      Gaudia concipiunt perficiuntque uiam.

In cunis puerum positum, pannis adopertum,

      Stans super infantem, stella corusca docet;

Ingressique domum, puero cum simplice uoto

      Aurum, thus, myrram - tres tria dona - ferunt.

445

Nomina certa trium sunt ista: Damascus, Ametus,

      Appellius, lingua sicut hebrea sonat;

Galgalath hic dictus, hic Masalath, iste Saracim;

      Si grecam linguam consulis, istud habes.

Quid thus designet, quid adumbret myrra, quid aurum

450

      Exprimat, inquiro. Pagina sacra docet.

Mortuus in myrra Christus signatur, in auro

      Rex, in thure Deus; sunt tria forma trium.

Huic offers myrram, credatur mortuus; aurum,

      Si regem credas; thus, uenerando Deum.

455

Quod latet in donis, alia ratione notata,

      Declarant aliud regia dona michi:

Per myrram macerata caro, doctrina per aurum,

      Per thus signatur uox lacrimosa precum.

Dat myrram qui se macerat, thus quilibet orans

460

      Cum lacrimis, aurum qui sapienter agit.

Angelico monitu post mystica munera terras

      In proprias alia tres rediere uia.

 

De oblatione Domini in templo

Implens Virgo dies quibus est purgatio nomen,

      Ierusalem properat, templa beata subit.

465

Pro puero, sicut lex precepit, datur are

      Siue duplex turtur siue columba duplex.

Sanctus adest Simeon puerumque tenendo prophetat

      De puero quod sit nostra beata salus;

"Nunc dimittis," ait, "in pace tuum, Dominator,

470

      Seruum, nam uideo lumen adesse nouum."

Anne sermo nouus simul hanc auxit nouitatem,

      Que noua de pueri cepit honore loqui.

Sensit ut Herodes se delusum dolet, iras

      Concipit, insanit corde, furore strepit.

475

Infantes bimos ac infra pro nece Christi

      Per Bethleem fines ense perire cupit;

Sed Domini monitu puerum cum Virgine Sancta

      Sanctus in Egyptum fert properando Ioseph.

 

De Herode et Antipatro

Dum sic Herodes tractat, Rome sibi natis

480

      Hunc responsurum Cesar adesse facit.

Fit pax, ille redit, rediens pueros facit omnes

      In cunctis Bethleem finibus ense meti.

Post et Alexander et Aristobolus, duo nati

      Herodis, pereunt, patre iubente suo.

485

Ista per Antipatri fraudem fiunt mala; post hec

      Testibus adductis nota fuere patri.

Hunc igitur trahit in causam patris ira cruenti,

      Hec coram Varo iudice uerba mouens.

 

Pars Herodis contra Antipatrum

"Laude nitens uaria, uir uerax Vare, querelas

490

      Et lacrimosa senis uerba tenendo nota.

Quod scelus Antipatri nulli ueniale uideri

      Possit pro certo nunc ego, Vare, scio.

Me tamen ante tuos oculos magis inde grauari

      Arbitror, ac odium me generasse nouum,

495

Qui genui pueros patricidas, morte paterna

      Gaudentes, celeres ad scelus omne nimis.

Sed nunc de pueris illis taceo, quibus asper

      Et quibus offensus et quibus hostis eram,

Et quorum iustas causas aduersus iniquum

500

      Antipatrum spreui, durus iniquus eis,

Qui nullas in me causas habuere doloris

      Ac odii nisi quod plus erat ille placens,

Plus michi dilectus, plus prelatus, magis aptus,

      Plus aliis pueris dignus amore patris,

505

Quem quasi consortem regni mea gratia fecit,

      In regno natus nec tamen ille fuit.

Hunc, quia maior erat natu, seruare minores

      Credebam pueros, more iuuare patris,

Nec tamen est factus pueris tutela sed hostis,

510

      Non pietate parens sed pietate carens;

Qui premat inuidia generis fulgore nitentes,

      Infirmos firmet ad scelus arte, dolis;

Incautos fallat, lapsos accuset, amantes

      Amentes faciat, innocuosque grauet.

515

Abstulit iste meos michi natos; compulit illos

      Ad facinus, fraudes, insidiasque patris;

Compulit hic animum patris ad mortem puerorum,

      Mellea uerba mouens, mente uenena fouens.

Iure quidem dolui, fractus merore, quod illi

520

      Quos genui, quorum nobilis ortus erat,

Vare, quibus dederam spem regni, quos et amaui

      Vt pater absque dolo, me petiere dolo;

Nec tamen oderunt in me patrem, sed iniquum

      Antipatrum, qui fax criminis omnis erat.

525

Hi periere quidem sic ut doleat pater, inde

      Gaudeat Antipater; hic serat, ille metat.

Inquiris, Vare, quis eos occiderit? Audi!

      Cui mors illorum profuit, ille fuit !

Que successores multos habuit prius, uni

530

      Fratri defunctis fratribus aula patet;

Nec satur est frater fraterna morte cruentus,

      Ad scelus omne celer, lentus ad omne bonum;

Postquam non habuit fratres quos lederet ultra,

      Odit et infestat persequiturque patrem.

535

Visus et huic ego sum prolixam ducere uitam,

      Cui successores abstulit ira mei.

Funeris hora mei non expectatur; honoris

      Mercedem patriam uult prius esse necem.

Reddidit ecce michi serpens pro melle uenenum,

540

      Pro dono dampnum, pro pietate nefas;

Hunc quia proiectum collegi, sanguine claris

      Preposui, meritum reddidit ecce michi;

Nam cui tanta dedi de cunctis fratribus uni

      Quanta tibi, uulpes cauta, cruente leo ?

545

Quem uiuens scripto regalis honoris aperto

      Heredem statui, quod solet esse nouum,

Quod nimis est cunctis inuisum regibus ut rex

      Heredem post se nouerit esse nouum.

Pestifer in fructus, decies tibi quinque talenta

550

      Cum Romam properas, inde trecenta dedi.

Augusto scripsi, te commendans, quia solus

      Filius existas dignus amore patris.

Nil michi seruaui quo deberem patricide

      Tela timere, sed hinc plus metuendus erat.

555

Hoc armauit eum magis ad fraudes, quod amorem

      Cesaris ac patris uidit adesse sibi.

Quid tantum sceleris fratres egere, quod istos

      Compulit ad mortem fraudibus iste suis?

Que mala sunt fratrum tam certa patenter ut huius,

560

      Cuius fraus, cuius crimina cuique patent?

Sed patricida dolis temptans inuoluere uerum,

      Ad mea uerba gemit, rumpere uerba parat.

Vare, caue fictos gemitus, quos absque dolore

      Sed non absque dolo fingit iniqua lues.

565

Hic ab Alexandro patrium reuocauit amorem,

      Fingens quod multos iungeret ille sibi

Qui clam, qui furtim mea dampna necemque sitirent,

      Quorum corda suis fregerat ille dolis.

'Non ideo debes, pater,' inquit, 'credere cunctis

570

      Nec presens uultus omnibus esse tuus.'

Corda, dolos, actus illorum se simulabat

      Noscere, subtili singula fraude notans.

Hic erat ad lectum ductor meus, iste soporis

      Dispensator et ut tutor ab hoste meus.

575

Istius officiis de fratrum morte suorum

      Lenior et leuior ceperat esse dolor.

Credebam quod eos michi redderet ipse, dolorem

      Auferret penitus per pietatis opus;

Iste medela mei meroris, causa salutis

580

      Iste mee, custos corporis iste mei.

Nescio quo pacto superest michi uita, dolosi

      Qualiter euasi uincula, furta, manus;

Qui me commisi solum soli tibi, nequam

      Vipera, que fueras sola cauenda michi.

585

Pre cunctis stupeo quod non me Scilla uorauit,

      In cuius positus gutture totus eram;

Viuere nec uideor michi, sed sompnum puto uitam

      Esse meam, nouitas cor michi tanta tenet.

Plango mee tormenta domus; gemo, Vare, quod orba

590

      Sit pueris, non sit orba dolore domus.

Sed tamen est tam grande scelus, tam crimen acerbum,

      Quemlibet in patriam fraudibus ire necem,

Vt non euadat, ut non euadere possit,

      Qui parat effusor sanguinis esse mei.

595

Non parcam cunctis michi quos natura reliquit,

      Quin commissa luat quem notat ista lues."

Dum sic Herodes heredis uulnerat aures,

      Heret in his uerbis; comprimit ora dolor.

Qui iacet ante pedes patris, Antipater, uelut ictus

600

      Vulnere, surgit et hec uerba gemendo uomit.

 

Responsio Antipatri contra patrem

"Tu uelut offensus, tu tanquam saucius ira,

      Me, pater, accusas, uerba doloris habens;

Sed michi nulla quidem defensio maior habetur

      Quam tuus accusans sermo, quod opto loquens,

605

Qui me proclamat, qui me pronuntiat omni

      Tempore custodem corporis esse tui.

Dum, pater, accusas, igitur defensor haberis;

      Votis respondent uerba paterna meis.

Quo pacto merear igitur patricida uocari,

610

      Qui te teste fui tutor ubique tuus?

Qua ratione reum me criminis arguis huius,

      Cum neque cogitet hoc quis nisi mente carens?

Quod sit apud mundum nimis horrendum, quod inultum

      Non sinat in mundo iudicis ira Dei,

615

Quod scelus hoc latebras non inueniat neque penam

      Euadat, fratrum pena docere potest.

At dicis supra quod quidam compluit illos

      Inuidie stimulus ad patris ire necem,

Quod me cernebant sibi preferri, quibus ortus

620

      Illustris uires ingeniumque dabat,

Vt uelut ex ortu materna regna reposcant

      Debita, dicentes a patre rapta sibi.

Ast ego nesciui nisi de te querere regnum,

      Velle placere tibi, poscere uelle tuum.

625

Porro quid illud erat quod me compellere posset

      Ad scelus, ad fraudes, ad tua fata, pater?

An cogebat ad hec me regni dira cupido?

      Non, quia regnabam, rex uelut alter eram.

An mala me cogebat ad hec odii metuendi

630

      Suspicio? Minime, nam tibi gratus eram.

An me cogebat iniusti causa doloris?

      Non, quia prelatus omnibus unus eram.

Si formido mei dominatus compulit illos

      Ad scelus, absoluar crimine, mundus ero;

635

Nam qui prelati sunt in patres meditari

      Non nouere nefas sed fugiendo cauent.

Sed te forte, pater, aliquis metus impulit ex te

      Nascens ut metuas quod manet absque metu.

Quippe timere nichil nisi pro te mens mea nouit,

640

      Vt tua testantur uerba notata michi.

Nam michi quid timeam, per quem securus agebas

      Vitam, qui patris tutor, amator eram?

An, pater, ad facinus me dura coegit egestas,

      Que miseros inopes furta docere solet?

645

Sed tantum dederas quod tempus in omne redundet,

      Copia quippe michi plena fluebat opum.

Et Romam missus argento diues et auro,

      Illic permansi tutor ab hoste tuus.

Denique Fabatum, qui prudens, fidus amicus

650

      Augusti, rerum qui moderator erat,

Quem Silleus atrox, tuus emulus et tuus hostis,

      Contra te donis frangere promptus erat,

Hunc ita mutaui tibi sceptri tutor ut esset,

      Ipse tuus fieret hostis iniquus ei,

655

Sic ut detegeret fraudes illius et horum

      Insidias mortem qui sitiere tuam.

Qualiter ergo, pater, merear patricida uocari,

      Per quem respiras tutus ab hoste tuo?

Dum latet, assisto; dum tractat iniqua, repello;

660

      Dum negat, adduco, singula cogo loqui.

Si loquerer, possem patrium scelus haut meditari

      Et fructum sceleris huius habere tamen;

Si totus furerem ferus ut feriens fera, totus

      Ferreus ut ferrum, dirus ut asper aper,

665

Vt leo crudelis, mordens ut tigris, iniquus

      Vt pungens aspis, instimulans ut apis,

Pro bonitate tamen michi collata, tibi lenis,

      Mitis, amans essem semper et absque dolo,

Vt nullum tibi preferrem, te corpore toto

670

      Protegerem, fruerer semper amore tuo.

In mea te clausum, fieri si posset, haberem

      Viscera, te retinens cordis amore mei.

Nobilibus me pretuleras matremque uocasti

      In regnum, regni que uelut exul erat;

675

Et ueluti consors, et non successor, habebar;

      Imperii quasi rex ipse secundus eram.

O miser Antipater, cui gratia tanta bonorum

      Risit, ut inuidiam gigneret illa tibi!

O quam stultus ego discedens patre relicto!

680

      Sic datur insidiis inuidieque locus.

Nam dum pergo, moror pro patris amore salutis,

      Est michi raptus amor, est michi rapta salus.

Inde quod ascribam michi, nil habeo; tamen ut te

      Defendam, tuear, tu, pater, ire iubes.

685

Silleus ne preualeat, ne ius tibi regni

      Eripiat, coram Cesare pugno, moror.

Testis Roma mee pietatis, testis et orbis

      Terrarum princeps Cesar ubique potens.

Arbiter ille mei cordis, me patris amantem

690

      Appellans, totum fecerat esse suum.

Testetur Cesar michi quid de patre loquebar,

      Cum mea uox apud hunc posset obesse tamen.

Sis testis, Cesar, quid de causis aliorum

      Vox tua firmabat iudiciumque tuum,

695

Qui tanti sceleris, quod uendicat a patre ceso

      Nomen, scrutator uerus et ultor eras.

O michi si presens tuus, inclite Cesar, adesset

      Vultus, sed procul est Roma thronusque tuus!

Nunc sine te, princeps, adiudicor a patre; presens

700

      Es tamen in scriptis que modo gesto tuis.

Offero scripta patri tua, que metuunt patricide,

      Que metuunt illi quos sua culpa grauat.

Suscipe scripta, pater, que producunt in aperto,

      Que cupiunt tantum non latitare scelus.

705

Cesaris hos apices lege; qui dudum tuus ultor

      Extitit, instructor sit tuus iste modo;

Et quibus es dudum, pater, usus ut ultio detur,

      Vtere nunc istis, fiat ut inde salus.

Defero scripta mei testantia cordis amorem,

710

      Que tibi direxit Cesaris illa manus.

Te regem magnum fecit regis manus ardens,

      Imposuit capiti que diadema tuo.

Me prius odisset si me similem didicisset

      Fraterni sceleris regius ille uigor,

715

Sed me cognouit seruare fidem tibi, causam

      Frangere Sillei, pellere uerba rei;

Nam nisi pugnassem contra uelut hostis in hostem,

      Verbis et rebus uicerat ille reus.

Do miser huic hodie penas, adiudicor illi,

720

      Proque reo tanquam iudicor esse reus.

Queso, memento, pater, quia non mare sponte subiui;

      Cernebam foueas, furta patere michi.

Me tamen optaui potius seruare periclis

      Quam te, quam uitam, quam diadema tuum.

725

Hoc doleo, quod apud te naufragus exto, quod hostis

      Esse tuus uideor, quod grauor ore tuo.

Naufragium patiar modo, si patiantur apud te

      Naufragium scripta regia fida michi.

Hos apices habeo testes, his testibus utor;

730

      Est codex cordis arbiter iste mei.

Te non imploro, pie Cesar, ut audiar; immo

      Vt magis absoluar, postulo, quero, precor.

Quod si iudicium tractandum credis, ab illo

      Ad te festino, tractus amore tuo.

735

Infelix utinam non a te longius issem,

      Sed me iussisti longius ire, pater !

Me uelut incertus rerum dubiusque futuri

      Naufragio tradis dum, pater, ire iubes.

Promptus eo Romam, perago tua iussa, reuertor

740

      Sillei uictor, regia scripta fero.

Ipsa mei cordis elementa fatentur amorem:

      Ecce mei testes sunt mare, terra, polus !

Per mare, per terras uenio, nil passus acerbum;

      Puniri merui si patricida fui.

745

Me polus absoluat quia non sua fulmina misit;

      Nil nocuere michi grando, procella, lapis.

Absoluat tellus quod non absorbuit; equor,

      Quod non demersit; undique tutus ego.

Non hoc euadit etiam qui non genitalis

750

      Est homicida patris, sed sua facta luit.

Terra patens et hians Abironque Dathanque uorauit,

      Et tellus offam fecit utrumque suam;

Nec tamen in mortem patris genitalis iniqui

      Extiterant et eis terra nouerca fuit.

755

Pulcher crine puer patricida pependit, adherens

      Ramis, ne posset ad patris ire pedes;

Qui si uenisset, patris inuenisset amorem

      Et sceleris ueniam nequitieque sue.

Nunc ad te uenio, pater, et nondum pietatem

760

      Inuenio; fio naufragus absque freto.

Rex, quia non potuit seruare suum patricidam,

      Vltor in auctores ex pietate fuit.

Ast ego de propriis inimicis non michi posco

      Vindictam nec eos aspera quero pati;

765

Ad tormenta reos ego nolo uocare; lucrentur

      Inuidie penas nequitieque sue.

Ne penis aliis credas, unum rogo de me,

      Contra me penas, queso, require, pater:

Queso, tuum suspende reum; fluat unda cruoris,

770

      Qui solet ad celos crimina tanta loqui;

Pix ardens, oleum feruens, crux ardua, mucro

      Pungens, fiamma uorans noxia membra necent.

Me, pater, absoluis a crimine si michi parcis;

      Fraude carere probas si cruciare negas.

775

Non aliquis debet merito patricida uocari

      Quem dignum sola morte perire putes;

At si compateris ex te genitis quasi membris,

      Non tua membra scias, que uitiosa notas."

 

Prosecutio orationis Nicholai et condempnatio Antipatri

Hec dicens, lacrimas fundens, suspiria promens,

780

      Omnes inflexit ad sua uerba dolor.

Herodem solum non flexit flebile uerbum;

      Ferreus ad ueniam stat nimis ille ferox,

Iussu cuius adest Nicholaus, qui rationi

      Obuiet Antipatri condoleatque patri.

785

Respondens igitur cauto sermone, reflexit

      Ad ueniam flexos a pietate uiros.

Fraterne necis inuidiam transfudit in illum,

      Rethoricis phaleris ista loquendo probans:

Quod si quos moueat pietas, miseris misereri

790

      Condecet illius qui periere dolo,

Iniusta de morte sua qui flendo requirant

      Vindictam fieri, morte perire reum;

Si iudex hunc absoluat, dabitur domus omnis

      Regia tormentis naufragiisque nouis;

795

Affines et germani, rex ipse, salutem

      Cuius contempsit, plurima dampna ferent.

Ad pictas igitur phaleras conuersus et artem

      Rethoricam, clausit ordine multa breui.

Verbis uersutis animas uelut extrahit horum

800

      Quos dolus Antipatri sustulit arte patri;

Qui misero questu subsellia queque replentes,

      Insontes clamant se perisse dolo;

Testibus ornatis se clamant esse grauatos,

      Scripta referta dolis missa fuisse patri,

805

Que scripsit, que composuit, que legit in aures

      Antipater patrias, pectore uirus alens;

Quem non mentiri de fratribus ille putaret,

      Sed pia uerba loqui, dulcia, plena fide.

Nunc offert corpus tormentis qui, neque fratrum

810

      Tormentis credens, absque dolore fuit;

Quos cecos clausit in carcere, uincula passos,

      Ne cause presens esset uterque sue;

In quos absentes etiam sententia pene

      Est data, cum positus esset uterque procul;

815

Ne pater inflecti posset pietate, necatos

      Esse prius, scelus hoc huius agente dolo;

Si nunc euadat reus hic, euadere paucos

      Credas istius furta, uenena, dolos,

Qui mutat mentes, qui dira uenena suorum

820

      Spargere uisceribus clamque nocere solet;

Qui Feroram, semper Herodis fratris amicum,

      Fraternam fecit fraude sitire necem.

Adiunctis aliis Nicholaus ad ista colorans

      Verba, mouens animos, ora silendo premit,

825

Querit ab Antipatro Varus si reddere ueris

      Vera uelit, fictis ficta, sed ille negat.

Causam non iterat; hac una uoce potitur,

      "Quod nullum lesi, testis adesto Deus."

 

De incarceratione Antipatri et morte ipsius,
quam paulo post secuta est mors Herodis

Post pater hunc misit in carceris intima, querens

830

      Illos qui socii criminis huius erant;

Sed grauat hunc febris, tumor, humor, languor et angor,

      Citrinusque color inguineusque dolor.

Putres testiculi, flentes oculi, cutis horror,

      Frontis terror, atrox mens mala semper amans,

835

Labes fetoris et creber anhelitus oris,

      Istud agente Deo, pena fuere reo.

Sed non Herodis hec purgat pena reatum;

      Que mortem sequitur pena perennis erit.

Nec mora, legati quos Romam miserat adsunt;

840

      Possit ut Antipatrum perdere, scripta ferunt.

Inde parum gaudens, quo poma parare solebat,

      Cultellum tribui postulat ille sibi,

Clamque parat pectus penetrare, sed Accabus eius

      Consobrinus adest detinuitque manum.

845

Hoc uiso clamor consurgit, perstrepit aula

      Regia, personuit magnus in urbe fragor.

Antipater gaudet, custodes aduocat, instans

      Vel prece uel preciis ut resolutus eat.

Res patet ista patri; iubet occidi, sepeliri

850

      Antipatrum; regis iussa minister agit.

Rex scriptum mutans, Archelaum facit uti

      Imperio, regni cuncta subesse sibi,

Sic ut ab Augusto regni diadema coruscum

      Sumat et a tanto principe detur honor.

 

De obitu Herodis et de regno Archelai filii eius,
et de regressu Iesu ab Egypto

855

Post obitum nati transactis quinque diebus

      Rex obit; electus rex sepeliuit eum.

Hic Romam properans, pulsans ad Cesaris aures,

      Regni Iudee diues honore redit;

Qui cum Iudeam regeret, regnantis in anno

860

      Primo precepit angelus ista Ioseph,

Vt redeat, nam mors uite subduxerat illos

      Innocui pueri qui sitiere necem.

Post annos septem cum Virgine Matre reuersus

      Cumque Iesu puero, se dedit ille uie,

865

Sed metuens Archelaum, subit in Galileam;

      Nazareth hos ciues cepit habere nouos.

 

De condempnatione Archelai et de presidibus Iudee

In multis simul a multis ad Cesaris aures

      Rex accusatus sepe diuque fuit;

Qui surgens Romamque petens, dum regnat in anno

870

      Nono, dampnatur exilioque datur.

Iudee procurator Cauponius inde

      Mittitur inque breui tempore sponte redit.

Post istum Marcus, post hunc Rufus dominatur

      Annius, Augustus tempore cuius obit,

875

Cum decies quinos et septem sceptra per annos

      Rexit, et impleuit quinque decemque Iesus.

Post hunc Tiberius Romani culminis arcem

      Suscipit, et gaudens tractat honoris onus.

Valerius Gracchus fit procurator ab isto

880

      Iudee, questum pro pietate sequens,

Iura sacerdotum uendens, de munere ludens,

      Istos intrudens, hos remouendo fugans,

Omnia confundens, in massam dona refundens,

      Attendens pretium, non pia uota precum;

885

Romam post annos senos et quinque reuersus,

      Que male collegit, aurea multa tulit.

Eius successor a Cesaris ore Pilatus

      Pontius est missus, huius agendo uices;

Ierusalem ueniens, commissa negotia tractat,

890

      Curas Iudee gentis et urbis agens.

Regni Tiberii quintus decimus fuit annus,

      Claudus et in partes ibat hebreus honor,

Cum fit celica uox in corde Iohannis et ore

      Vt baptizet aquis et sacra uerba serat.

895

Ergo baptizat et predicat ille, futurum

      Christi baptismum nuntiat ore sacro;

Sed baptisma suum nullius crimina mundat;

      Baptismus Christi solus ad ista uiget.

Non erat huic lenis thorus aut uestis, neque potus,

900

      Nec domus aut zona, non alimenta gule:

Terra cubile, pilus uestis fuit huic, aqua potus,

      Antra domus, pellis zona, locusta cibus.

Proxima plebs ad eum properabat eosque Iohannes

      Baptizabat aquis, crimina nulla lauans.

905

Ad baptisma uidens Phariseos currere multos,

      Mulcet et increpat hos, mitis et asper eis.

Tunc accessit ad hunc, ueniens Iesus a Galilea,

      Vt se baptismo tingeret ille suo.

Ille stupore tremens nec diuinum caput ausus

910

      Tangere, miratur, heret, et inquit ei:

"Tu baptisma michi debes dare; nuncque requiris

      Vt Iordanis aquis membra beata lauem?"

Reddidit ista Iesus: "Sine; iustitiam decet omnem

      Nos implere modo." Paruit ille Deo.

915

Que fuerat munda, Christi caro tingitur unda,

      Sed Saluator aquam, non aqua mundat eum.

Cum rota solaris ter denos uolueret annos,

      Solem Iustitie suscipit unda Iesum.

Tres ibi Personas monstrat baptismus aperte

920

      Apparetque Dei trinus et unus honor:

Voce Pater clamat, Iesus astat carne, columbe

      Spiritus in specie se manifestat ibi.

His actis, deserta petens, ieiunat ibidem

      Perque quater denos abstinet ille dies;

925

Esuriem patitur post hec ieiunia; demon

      Per tria temptat eum, per tria uictus abit.

Stabat precursor, et discipuli duo secum

      Stabant, Andreas ex quibus unus erat.

Iste Iesum digito demonstrans, sic ait: "Ecce

930

      Agnus qui mundi diluit omne scelus."

Hec ad uerba sequi cepere Iesum duo, querunt

      Et loca prospiciunt in quibus ille manet.

Fratrem duxit ad hunc Andreas, cui "Petrus" istud

      Nomen siue "Cephas" fluxit ab ore Iesu.

935

Luce sequente iubet post se Iesus ire Philippum,

      Cum quo Nathanael cepit adire Iesum,

Quem Iesus inspiciens et commendans ait: "Ecce

      Vir iustus; non est eius in ore dolus."

Inquit Nathanael: "Qua de causa tibi fiam

940

      Cognitus admiror." Reddidit ista Iesus:

"Sub ficu prius es michi cognitus ante Philippi

      Verba quibus meminit nominis ille mei."

Intulit ille: "Dei tu Filius esse probaris;

      Tu Rex hebree gentis ubique potens."

 

De tribus festis que occurrunt in festo stelle

945

Qui sacra uerba legis, tria discute: dona magorum,

      Christi baptismum, letitieque merum;

Hec uno tria festa die patrata fuere,

      Sed uariis annis sole rotante dies.

Post ortum Christi cum tres tria dona tulerunt,

950

      Tertius et decimus fulsit in orbe dies;

Ter deno Christus baptisma sacrauit in anno;

      Anno qui sequitur uiuificauit aquas.

 

De eiectione uendentium et ementium de templo

Post Iesus in Pascha de templo proicit illos

      Qui uendunt et emunt, bisque fit illud opus.

955

Inde duas naues uidit stantes prope stagnum

      Genesareth, quarum Simonis una fuit,

Et quia post illum plebs multa fluebat, in illam

      Ascendit nauem, uerba beata serens.

Post hec uerba iubet ut Simon mittat in altum

960

      Retia; mittuntur, plurima preda datur.

Tot capiunt pisces ut credas retia rumpi

      Pene; stupens Petrus pronus adorat eum.

"Ne timeas," inquit Iesus. "Ex hoc altera tendes

      Retia; piscator gentis et orbis eris."

965

Simon et Andreas natique duo Zebedei

      Astant mirantes mira, stupenda stupent,

Et iam subductis ad terram retibus, illi

      Mente nec omnino carne sequuntur eum.

Nazareth adueniens, Iesus intrauit synagogam

970

      Cum sacra Iudei Sabbata legis agunt,

Scripturamque legens Isaie, "Spiritus in me

      Est Domini," dixit: "Que lego, facta uide."

Simon, Andreas, dum mittunt in mare fratres

      Retia, prospexit rursus utrumque Iesus;

975

Vt post se ueniant uocat hos, illique relictis

      Retibus omnino sponte sequuntur eum.

Procedensque duos fratres uidet inde, Iohannem

      Et Iacobum, uocat hos, hique sequuntur eum.

Hinc lucra sectantem uidit terrena Matheum,

980

      Quem uocat; hic spretis omnibus heret ei.

Ad Pasche festum post ascendit Iesus, audit

      Quod baptista suus carcere clausus erat,

Nam propter fratris sponsam dum sermon Iohannis

      Arguit Herodem, carceris ima subit.

985

Predicat inde palam Iesus infirmisque medetur;

      Ergo cepit eum plurima turba sequi.

 

De ascensu Domini in monte et uocatione apostolorum

Turbas ille uidens montem conscendit, ibidem

      Sedit; quos uoluit sponte uocauit ibi,

Vt bis sex essent quos mittere posset in orbem,

990

      Quorum nomina sunt ista notata michi:

Petrus et Andreas, Iacobo cum fratre Iohannes,

      Lucra Matheus, agens primitus, ecce cauens,

Alphei Iacobus, Thaddeus, Bartholomeus,

      Thomas, Philippus, tu Cananee Simon,

995

Tu Scarioth ludas, loculos qui semper amabas,

      Ore ferens pacem, corde uenena fouens.

Hos Iesus inspiciens docet hoc sermone: "Beatus

      Pauper, qui proprias mente relinquit opes,

Nam dabitur regnum celorum talibus istis."

1000

      Addita cetera sex sunt preciosa bonis.

Sic orare suos Dominus docuit. "Pater," inquit,

      "Noster, sanctifica nomen ubique tuum."

Hac prece dona petis septem, uerbisque beatis

      Septem predictis consona queque uides.

 

De sermone Domini in monte

1005

Ille uidens turbas montem conscendit, ibidem

      Sedit et os aperit discipulosque docet.

Ardua dicturus, ideo conscendit in altum,

      Discipulos sursum corda leuare monens.

Turbine curarum turbari noluit illos,

1010

      Cum turbis humili nec remanere loco.

Sessio nil aliud est quam susceptio carnis

      In qua discipulis dat documenta suis.

Fertile uerborum notat oris opertio flumen,

      Per quod doctrine larga fluenta pluit.

 

De octo beatitudinibus

1015

Hic qui pauperiem suffert ex mente, beatus;

      Regni celorum munere diues erit.

Mitis, qui tristis non asperat ira, beatus;

      In qua nullus obit, ille fruetur humo.

Qui luget patrie celestis amore, beatus,

1020

      Nam solamen ei gaudia plena dabunt.

Esuriens homo iustitiam sitiensque, beatus;

      Angelicus ueniet hunc satiare cibus.

Qui dator est hilaris miseris miserando, beatus;

      Huic miserator erit dans sua dona Deus.

1025

Qui mundum uitans est mundus corde, beatus;

      Huic dabitur clara luce uidere Deum.

Cor sine lite gerens qui gaudet pace, beatus;

      Dicetur merito filius ille Dei.

Illi quos torquent iniusta flagella, beati;

1030

      Regni celorum porta patebit eis.

Hec eadem, que prima fuit, promissio regni

      Vltima finalis ad caput ecce redit,

Perfectumque uirum notat octaueque diei

      Festum, surrexit qua tua, Christe, caro;

1035

Et Pentecostes numerum declarat ut isti

      Addatur numero nobilis illa dies

Qua datus est Flatus Sacer, a quo tot bona constant,

      Qui fons totius est et origo boni;

Qui dat celorum regnum terreque beate

1040

      Efficit heredes, que sine morte manet;

Qui dat solamen, qui pascit, qui miseretur,

      Mundat, pacificat, dat patienter agi.

Hec octaua tibi speciali munere laudis

      Congruit et sociis, Petre beate, tuis.

 

Vos estis sal terre; vos estis lux mundi

1045

"Vos estis terre sal, lux mundi," Iesus inquit

      Discipulis. Fratres, ista notate duo:

Conficiunt terre sal humor aque, calor ignis;

      Est aqua baptismus, est sacer ignis amor.

Discipuli mentes istis condire duobus

1050

      Nouerunt, uerbis dum tonuere suis:

Sal carnes siccat uermesque repellit, et isti

      Vermes peccati per sua uerba fugant.

Quod si sal penitus euanescat, quid agetur?

      Nulli proficiet amplius eius opus.

1055

Sic doctor qui castigat, si peccet, habetur

      Vilis et abiectus, nec metuendus erit.

Sunt sal uiuendo sapienter, lux tenebrosis

      Infundendo iubar ecclesieque fidem.

Est bona uita prius, sequitur doctrina fidelis;

1060

      Perfectum faciunt quemlibet ista duo.

 

Non pones lucerna sub modio sed super candelabrum

Non latet urbs supra montem sita; dogmata patrum

      Sunt urbes; mons Christus, qui pia corda leuat.

Non equidem debet doctrina latere bonorum,

      In Christo quorum stat solidata fides.

1065

Sed neque sub modio latitare lucerna iubetur:

      Illa notat Christum, qui dat in orbe iubar.

Ponitur illa loco sublimi namque locatus

      In truce Saluator spargit ubique fidem.

Est alius sensus: accendis, Christe, lucernam

1070

      Dum testam carnis numinis igne reples.

Quod non includit legis mensura, nec uni

      Iudee tantum lux ea nota fuit,

Sed super ecclesiam Iesus hanc affixit ut omnes

      Aduentus Christi lumen adesse sciant

1075

Impendantque Deo Patri grates et honores,

      Non sibimet, sine quo nil ualet esse bonum.

Et quia precepit Christus noua, ne quis eorum

      Estimet ut legem destruat, inquit eis:

"Celitus implere, non ueni soluere legem;

1080

      Quod Moyses iussit non abolere uolo."

Lex uetus impletur cum qualiter illa teneri

      Debeat ostendit per sua iussa Iesus,

Cum mel de cera, succum de cortice, grana

      De palea, gemmas ex adamante trahit.

 

Non preteribit unum iota uel apex

1085

Donec pretereat ut non mutabile fiat

      Celum uel terra, non cadet unus apex;

Non cadet unus apex de tota lege uel unum

      Iota cadet nisi sint omnia facta prius.

Iota decem faciens, est littera greca, figurans

1090

      Que sunt in legis codice iussa decem;

Quedam particula, quam queuis littera sursum

      Continet, extat apex, iussa minora notans.

Legis iussa docens minimus magnusque uocatur,

      Christe, tue legis uerba docens et agens.

 

Nisi abundauerit iustitia uestra

1095

Iustitiam uocat hic scribarum uerba uetuste

      Legis, que nequeunt ferre salutis opem.

Iustitiam nostram uocat illud quod superaddit

      Christus, qui saluat iustificatque reos.

Dicitur antiquis: "Non sis occisor, auarus,"

1100

      Istiusque modi facta uetantur eis.

Dicitur inde tibi: "Non te grauet ira, cupido,"

      Istiusque modi lex nona uerba docet.

 

Omnis qui irascitur fratri suo et dixerit racha

Iudicio facit ira reum; racha uox sine uerbo,

      Concilio; fatuus sermo, cremante rogo.

1105

Ira facit motum; uox indignans racha turbat;

      Sermo uocans fatuum fratris in aure nocet.

Irascens malus est; peiorque sonans racha; dicens

      Stultum pessimus est; tres ibi cerne gradus.

Munus ad altare si uis offerre, recordans

1110

      Offense fratris, excute munus ibi,

Fac pacem cum fratre prius, si sit tibi presens,

      Absenti uotis subditus esto piis,

Placabisque Deum placato fratre, placensque

      Huic qui corda uidet hostia talis erit.

 

Concorda aduersario tuo dum es in uia

1115

Aduersarius hic diuinus sermo uocatur;

      Si peccare uelis, obuiat ille tibi.

Iste uetat fieri que sunt contraria carnis

      In uita, dici que uia nostra potest.

Iudex est Christus reddens sua cuique, minister

1120

      Angelus, infernus carcer et atra domus.

Quadrans extremus peccata minora uocantur,

      Que de terrenis contrahit omnis homo.

Celum pars mundi prior est, aerque secunda,

      Tertia fertur aqua, quarta uocatur humus.

1125

Igne notatur amor, quo spiras aere uita;

      Est aqua baptismus, lubrica carnis humus.

Exsoluit peccans quadrantem quisque supremum

      Cum peccata luit, que sibi terra dedit.

Lex uetat antiquos mechari corporis actu;

1130

      Mechari corde nos, pie Christe, uetas.

 

Si oculus tuus dexter uel manus dextra scandalizat te

Est oculus dexter uel dextra manus tua frater

      Aut soror aut aliquis dignus amore tuo.

Hi si propositum tibi surripiant operandi

      Recte, non credas sed fugiendo cane.

1135

Expedit ut pereat unum membrum, uir amicus,

      Quam totum corpus, tu pariterque tui.

Per dextram que pauperibus dat danda notatur

      Actio terrestris, commoda fratris agens.

Scandala si generes quia spernis commoda fratrum,

1140

      Parce tibi soli; pluribus esto bonus.

Est oculus dexter contemplans ardua uirtus;

      Que releuat miseros, actio dextra manus.

Scandala contemplans uirtus generat quia pure

      Non contemplaris, otia sepe gerens.

1145

Scandala sic etiam parit actio namque frequentans

      Turbas sepe Deo se facit esse reum.

 

De preceptis noue legis

"Lege uir uxorem dimittat, dando libellum

      Discidii, si sit femina feda uiro."

Lex noua dimitti uetat uxorem nisi solo

1150

      Mechie uitio luxurieque nota.

Latius his uerbis omnes intellige causas

      Per quas coniugium soluere iure potes.

Lex dicit: "Non periures." "Nullum," Iesus inquit,

      "Iurandi uerbum stillet ab ore tuo.

1155

Per celum iurare caue; thronus est Deitatis."

      Celum cor iusti lectio sancta uocat.

"Nec per Ierusalem, quia magnus rex regit illam;

      Nec per humum, pedibus subditur illa Dei."

Hosque pedes appello Dei qui sacra per orbem

1160

      Verba serunt, in se terrea nulla ferunt.

"Perque caput proprium noli iurare, capillum

      Non tingens albo siue colore nigro."

Saluator nostrum caput est, albusque capillus

      Qui bonus est; niger est prauus agendo malum.

1165

Non iures nisi pro causa uerum solidandi

      Si dubitet frater ad tua uerba tuus.

"Sit sermo uester, 'Est, est; non, non;'" homo fines

      Istos transiliens non erit absque malo.

Lex iussit dentem pro dente dari; Iesus inquit:

1170

      "Non obsiste malo, nec mala redde malis."

 

Si quis percusserit te in maxillam, prebe ei et alteram

"Dextram maxillam si quis tangat tibi, prebe

      Huic aliam; " non sit illa sinistra tamen.

Maxillam mentis patiendo dabit, quia iustus

      Est totus dexter corpore, corde simul,

1175

Sicut Aoth totus dexter manibus fuit, illos

      Signans qui iusti nulla sinistra gerunt.

"Si quisquam tunicam querat tibi tollere, tollat

      Et clamidem, ualeas seruus ut esse Dei."

Si quisquam querat animam tibi tollere, tollat

1180

      Et corpus, ualeas martyr ut esse Dei.

"Et si quis cogat ut passus mille terendo

      Te socies illi milia bina tere."

Et si non pedibus, animo comiteris euntem;

      Si non corporeo, tu pede mentis eas.

1185

Qui petit, huic tua det manus aut rem commodet illi;

      Hec duo te faciunt fratris amore frui.

"Lex antiqua iubet odio teneas inimicum:

      Qui te lesit, eum dilige," nostra iubet.

"Pro prauis ora, qui te cruce, uerbere torquent,

1190

      Vt possis summi filius esse Patris,

Qui super iniustos iustosque suum dat oriri

      Solem, qui pluuiam fundit utrisque suam."

Christus iustitie sol, qui de Virgine carnis

      Ortum suscepit, Patre iubente Deo.

1195

Per pluuiam possunt doctrine uerba notari,

      Que pluit in mundum uera Sophia Patris.

"Diligis hunc, te diligit hic, et que tua merces?

      Qui nunc istud agunt publica lucra gerunt.

Si fratres tantum blando sermone salutes,

1200

      Vitra quid facies? Ethnicus istud agit.

Esto perfectus sicut Pater ille celestis."

      Proficias illis qui nocuere tibi,

Sicut demonstrat, Patris ut fias imitator

      Corde pio, quia par non potes esse Patri;

1205

Iustitie nec opus facias pro laude uidentis;

      Celestis reddet premia nulla tibi.

 

Noli tuba canere cum facis elemosinam

"Coram te tuba nulla canat cum munus egeno

      Porrigis; istud agit qui simulare studet."

Coram se canit ille tuba qui laude fauoris

1210

      Humani socios uult superare suos.

Redditur hec merces illis, leuis aura fauoris;

      Hoc meriti donum laudis amator habet.

 

Cum facis elemosinam, nesciat sinistra tua
quid faciat dextera tua

"Te faciente bonum, tua nesciat inde sinistra

      Quid tua dextra gerat;" discute uerba Dei.

1215

Dextera uirtutem, uitiumque sinistra figurat;

      Non sit uirtuti mixta cupido mali,

Vt sit in absconso donum quod egentibus offers,

      Et meritum reddat qui pia corda uidet.

 

Orantes nolite multum loqui

"Orantes multum nolite loqui quia pure,

1220

      Non multe, penetrant celica regna preces.

Quid sit opus uobis scit celestis Pater; ergo

      Sic orando Patri, supplicet omnis homo."

 

Pater noster, cum septem petitionibus

"O Pater alme, tuum nomen sit sanctificatum,

Adueniatque tuum regnum per secla beatum;

1225

Velle tuum fiat in terra sicut in altis.

Tu panem nostrum da nobis cotidianum;

Debita dimitte nobis ut nos inimicis;

Et non permittas ut nos temptatio uincat,

Sed tutela malo tua nos defendat ab omni."

 

Hic concordant septem dona, septem petitiones,
septem virtutes, septem beatitudines

1230

Esse petis liber, recipis Pater alme timorem;

Pauperiem rapit hic; tibi sunt tua premia regnum.

Et ne nos confert pietatem; dat pietas ut

Mens tua mitescat; merces, possessio terre.

Cum dimitte rogas, datur inde scientia; culpas

1235

Hec lugere docet; solamen erit tibi merces.

Cumque petis panem ualeas ut fortior esse,

Esuries fit iustitie; saturatio, merces.

Consiliumque datur, per quod discis misereri

Cum dicis fiat; merces erit et misereri.

1240

Cum petis adueniat, datur intellectus ut ille

Det tibi cor mundum; merces Deus esse uidetur.

Sanctificetur ait; datur hinc sapientia, que te

Pacificum reddat; es filius inde uocandus.

Si sua dimittis homini commissa, reatu

1245

      Te Pater absoluet, qui cor opusque uidet;

Si non dimittis, tibi nulla remissio fiet

      A Patre celesti, cui mala queque patent.

 

Cum ieiunatis, nolite fieri sicut hypocrite tristes

Qualiter oretur docuit te Christus; ab escis

      Qualiter abstineas ecce docere parat.

1250

"Cum tu ieiunas, non sis hypocrita tristis."

      Non uirtus sed mens ficta notatur ibi.

"Vnge caput, cum ieiunas, oleo" pietatis

      Vt de mente tua flagret amenus odor.

Mentem designat caput, unctio cordis amorem;

1255

      Vngitur ergo caput cum uiget intus amor.

Internam faciem, non externam, lacrimarum

      Fonte laues ut mens munda sit ante Deum.

Vnguentum sanguis Christi fuit in cruce fusus,

      Cuius in ecclesia spirat amenus odor.

1260

Fiat in absconso quod agis coram

      Patre celi Ne tibi furetur gloria uana bonum.

 

Nolite thesaurizare uobis thesauros, et cetera

In terris ubi sunt erugo, tinea, fures,

      Nullum thesaurum collige, serue Dei.

Aurum defuscat erugo; superbia dici

1265

      Ergo potest, morum tingitur inde nitor.

Tinea, que rodit uestes laniando, figurat

      Inuidiam; studiis derogat illa bonis.

Fures, qui fodiunt, rectores sunt tenebrarum,

      Qui muro fidei nos spoliare student.

1270

Fige cor in celis, ubi non elatio regnat,

      Non rodit liuor, non fit ab hoste dolus.

 

Lucerna corporis tui est oculus tuus

Membrorum dux est oculus monstrans quid agatur

      Estque lucerna foris corporis ille tui.

Si pure mentis intentio dirigat omnes

1275

      Virtutes intus, nascitur inde iubar.

Si simplex oculus sit, corpus erit tibi totum

      Lucens; si nequam sit, tenebrosus eris.

Si bona sit mentis intentio, tota nitescet

      Actio; si mala sit, omne nigrescet opus.

1280

Diuinis oculis operum bona nulla placebunt

      Si non est operum fons et origo fides.

 

Nemo potest duobus dominis seruire

Nemo potest digne dominis seruire duobus,

      Diuitiis hominum deliciisque Dei.

Diuitiis seruit qui mentem figit in illis;

1285

      Seruit et ille Deo qui bona semper amat.

 

Nolite solliciti esse quid manducabitis

Non sis sollicitus anime quid detur in escam,

      Sed nec quid corpus induat esto studens.

Non ut prouideas prohibetur siue labores,

      Sed debent tolli cura timorque tibi.

1290

Nulla laborat auis, non mandat semina terre,

      Et tamen a Domini pascitur illa manu.

Omnibus est auibus uiuens homo digni or; illas

      Non ratio ducit, hic ratione uiget.

 

Nolite solliciti esse quid induamini

Et cur sollicitet tua pectora uestis? Agrorum

1295

      Lilia, que pingunt florida prata, uide.

Non instant operi, non nent, non stamina ducunt,

      Et tamen insignis induit illa decor;

Precellens Salomon, qui cultu floruit omni,

      Non ita preclaro tectus honore fuit.

1300

Que gemme, que picture, que purpura regum

      Sic rident sicut lilia siue rose?

Si fenum, quod habes hodie flammisque futuro

      Tempore das, ornat sic manus illa Dei,

Quanto te, minime fidei, preclarius ornat

1305

      Si precepta Dei non dubitando tener?

Quere Dei regnum prius et precepta sequaris

      Eius, et addentur a Patre cuncta tibi.

 

Nolite cogitare de crastino

Non te sollicitet lux crastina; sufficit illi

      Vite presentis cura laborque suus.

 

Nolite iudicare

1310

Ne fias iudex in facto fratris ut ullum

      De te iudicium non agat ira Dei.

Accipe de dubiis hec dicta: licebit in istis

      Iudicium fieri que manifesta uides.

 

In primo iudicio

Tanquam dicatur: si sit tua recta uoluntas

1315

      Dum benefeceris huic, premia digna feres;

E contra, si si? mala uel peruersa uoluntas

      Dum male feceris huic, pena parata tibi.

 

Eadem mensura qua mensi fueritis, remetietur uobis

Iuxta mensuram culpe, mensura sequatur

      Pene; qui recte iudicat istud agit.

 

Quid irrides festucam in oculo fratris tui?

1320

Tollere festucam si uis de fratris ocello,

      Que tua conturbat lumina, tolle trabem.

In trabe signatur odium; festuca figurat

      Iram; magna cane, qui leuiora notas.

Postquam purgatus fuerit tibi mentis ocellus,

1325

      Vtilius fratrum corda monere potes.

 

Nolite dare sanctum canibus

Sed noli sanctum canibus dare, spargere gemmas

      Ante sues, porcus ne pede calcet eas.

Sanctum seu gemme, quas de conchis trahis, almis

      Eruta de libris mistica uerba notant.

1330

Qui redit ad uomitum canis est; sacra dogmata spernens

      Porcus; utrisque caue spargere uerba Dei.

 

Omnis qui petit accipit, et qui querit inuenit

Qui petit accipiet, querens inuentor haberi

      Incipiet, pulsans claustra subire sciet.

Tu credendo petis, sperando queris, amando

1335

      Pulsas; in tribus his porta superna patet.

 

Quis ex uobis homo quem si petierit filius eius panem

Porrigiturne lapis, si quis petat a patre panem?

      Si piscem poscat, an datur anguis ei?

Scorpius an dabitur, ouum si postulet iste?

      Extremum Luce lucida uerba sonant.

1340

Sanctus amor panis est; ouum, spes animalis,

      Spem signat; debes pisce notare fidem.

Par lapis est odio; serpentem perfidus equat;

      Te, si desperes, scorpio retro ferit.

Cum uos ergo mali sitis patresque malorum,

1345

      Si uestris natis nunc bona dona datis,

Qui semper bonus est, Pater ipse petentibus ipsum

      Supplicibusque suis tunc meliora dabit.

 

Quod tibi uis fieri, fac aliis

Fac homini quod uis ab eo fieri tibi; uerbo

      Exiguo fratris ecce notatur amor.

 

Contendite intrare per angustam portam

1350

Que uitam prebet, per strictam tendite portam;

      Pauci nouerunt ire per illud iter.

Ad mortem ducens, spatiosa nimis uia multos

      Accipit, hancque uiam plurima turba terit.

Ad uitam ducunt ieiunia, pena, labores,

1355

      Esuries, macies, et macerata caro.

Ad mortem ducunt mundana cupido, libido

      Carnis, amorque gule, nequitieque nota.

Ista quid poterit angustius esse fenestra

      In Christi latere, que patefacta fuit?

1360

Et per tam strictum tamen exiguumque foramen

      Intrarunt multi morte sequendo lesum.

 

Attendite a falsis prophetis

Ne uos seducant, falsos uitate prophetas

      Indutos ouium uellere, mente lupos;

Cognoscetis eos a fructu, nam rubus uuam

1365

      Non parit et ficum promere spina nequit.

Spina, rubus sunt scismatici, qui falsa loquuntur;

      Ore fauos promunt, corde uenena fouent;

Ex istis nullus fructus dulcedinis exit,

      Sed pia simplicium fallere corda sciunt.

1370

Vel rubus et spine mala sunt pungentia mentem;

      Virtutes anime ficus et uua notant.

Ficus dulce sapit fideique figurat odorem;

      Quod nos letificat parturit uua merum;

Hic est preclarus potus quem sumit in ara

1375

      Presbiter ore sacrans, presbiter ore bibens.

 

Non potest arbor bona fructus malos facere

Fructus quippe bonos omnis bona parturit arbor,

      Sed mala fert fructum qui nequit esse bonus.

Si bona sit uel si mala sit cuiusque uoluntas,

      Dicitur hec arbor seu bona siue mala.

1380

Hic bonus est fructus: patientia, pax, et honestas;

      Hic malus est fructus: ira, libido, furor.

Nullos nequitie parit actus sancta uoluntas,

      Deque mala nullum nobile prodit opus.

Ergo bonum fructum que non facit, illa securim

1385

      Sentiet, eterno dans alimenta rogo.

 

Non omnis qui dicit michi: Domine, Domine

Non omnis qui me Dominum uocat astra tenebit,

      Sed qui uelle Patris implet agendo mei.

Plures in fine dicent michi: "Domine, multos

      Mundaui, feci signa, propheta fui."

1390

Hec illis responsa dabo: "Discedite, pleni

      Nequitia; uobis non mea porta patet."

Signa mali faciunt in Christi nomine solo,

      Non quia sunt digni tot radiare bonis

Sed magis ut populus, qui signa uidere meretur,

1395

      Auctorem Dominum laudet, honoret, amet.

Sermoni Dominus finem positurus, eundem

      Commendans, turbam per duo uerba docet

In quibus assimulat Domino sua iussa tenentem,

      Illum demonio qui sua iussa fugit.

1400

Qui mea uerba capit auditu, complet et actu,

      Est homini similis qui sapienter agit,

Qui supra petram fundamentum locat edem

      Firmat ut hanc nullus turbo mouere queat.

Sicut de uariis personis colligit unam

1405

      Ecclesiam Christus ut sibi iungat eam,

Sic iustus multis uirtutibus erigit aulam

      In celis opifex, cui petra Christus adest.

Non timet ista domus instantia flamina uenti,

      Flumina, uim pluuie, nam petra munit eam.

1410

Pestes aerie pluuie sunt; flamina uenti,

      Blanditie mundi; flumina, carnis amor.

In Christo fundata domus non ictibus istis

      Obruitur; domui nulla procella nocet.

Qui mea uerba probat auditu nec probat actu

1415

      Est similis stulto qui male ponit opus;

Non supra petram sed harenam construit edem;

      Est petra firma bonum; uilis harena, malum.

Postquam uerba Iesus sua consummauit, honorat

      Laudans turba Deum, uerba beata stupens.

1420

Non equidem Iesus est scribarum more locutus

      Sed quasi cuncta sciens, sicut ubique potens.

Sermonem Domini narrant uariando Matheus

      Et Lucas; uerum narrat uterque tamen.

Factum discipulis quidam referunt prius illum

1425

      Dum sedet in summo monte docendo Iesus,

Post factum turbis et discipulis simul ipsum,

      In montis latere stante loquente Iesu.

Sed tradunt alii non sermonem nisi solum

      Prolatum turbis discipulisque suis.

 

Tituli euangeliorum

1430

Centurio; socrus Petri; uidue puer extra

      Portam; perplures infirmi; scriba relictus;

Alter qui uoluit patrem sepelire uocatus;

      Puppe Iesus dormit; pacat mare; post mare binos

Demoniis plenos curat; "legio" fuit uni

1435

      Nomen; porcorum grex transiit in mare preceps;

Inde paraliticum sanauit; Samaritanam

      Edocet; iride tuus sanatur, regule, natus.

Mensa Leui splendet; curatur nata Iairi;

      Stringitur in Martha sanguinis unda fluens.

1440

Sanantur ceci duo; pulso demone mutus

      Profert uerba; uocas, O Pharisee, Iesum.

Christe, subis castrum; tibi seruit Martha; Iohannes

      Discipulos mittit carcere clausus adhuc.

Binos et decies septenos postea mittis

1445

      Seruos, Christe; fugant demonis omne genus;

Per sata grana metunt; recipit manus arida curam;

      Et de puppe Iesus uerba beata serit.

De triplici fructu terre granoque sinapis,

      Et de fermento, de tribus inde satis;

1450

Agri thesaurus, inuentaque gemma, sagena

      In mare transmissa- uerba fuere Iesu.

Inque suam patriam ueniens, docet in synagogis;

      "Gratus," ait, "patria nemo propheta sua."

Iudeos agitat furor; hunc super ardua montis

1455

      Ducunt ut preceps factus ad ima ruat,

Sed Iesus illesus securus transit eorum

      Per medium; rupes pressa locum dat ei;

Fertur adhuc remanere pedis uestigia saxo,

      Et Domini Saltus dicitur ille locus.

1460

Herodes celebrat natalia festa, Iohannem

      Decollat; mortis causa puella fuit.

Fama Iesu mouit Herodem, sed Iesus intrat

      Nauiculam, sequitur turba, medetur eis.

Milia quinque cibant hominum pisces duo, quinque

1465

      Panes; ut sit rex queritur, ille fugit.

Nauis discipulos recipit, fluitat; super undas

      Ambulat et reprimit sub pede Christus aquam.

Quidam manna cibum dicunt qui preualet. Inquit

      Christus, "Ego panis; est cibus ista caro."

1470

Prandeat ut secum Christus, uocat hunc Phariseus;

      Vt natam curet, hunc Cananea uocat.

Os sputo tangens, aures digitis, Iesus inquit:

      "Effeta !" Sic audit, sic homo uerba sonat.

Ad Pentecostes festum transit Iesus; egro

1475

      Prebet opem, motum qui sitiebat aque.

Post in desertum discessit; quatuor illic

      Milia de septem panibus ille cibat.

Ingrediens Magedon cum discipulis ibi, sicut

      Marcus ait, cecum luminis ornat honor.

1480

Cesaree partes adiit; Domino Petrus inquit:

      "Filius es uiui pacificique Dei."

Postque dies senos transformans carnis honorem,

      Coram discipulis claruit ille tribus.

Hic uocat Herodem uulpem; lunaticus eger

1485

      Sanatur; tale nil potuere sui.

Questori censum missus Petrus ad mare soluit,

      Duplex didragma piscis ab ore trahens.

Amplectens puerum, Iesus arguit inde superbos,

      Et Marcialis dicitur esse puer.

1490

Pastor ouem gestat; inuenit femina dragma;

      Prodigus exhilarat in redeundo patrem.

De seruo loquitur, dominus cuius reuocauit

      Debita, qui socio noluit esse pius.

Quosdam curauit Galileos, inde manusque

1495

      Imposuit pueris et benedixit eis;

Post de Iudea transit Iesus in Galileam

      Dum parat insidias liuor Hebreus ei.

Multos seducens Galileos, uir malus illo

      Tempore se prolem dixerat esse Dei,

1500

Qui dum se spondet celos ascendere, dampnat

      Cum sociis turpi morte Pilatus eum.

Iudeos Dominus ni peniteant perituros

      Predicat; in Silo monstrat obisse uiros

Turre cadente, uiros oppressos octo decemque;

1505

      De ficu loquitur, unde, colone, rogas.

Erexit curuam; festo mediante subiuit

      Templum, uerba serit, corda stupore mouet.

Eloquium profert de diuitis ubere fructu,

      Quem uita spoliat nox opibusque suis.

1510

"Ante dies Abraham sum; filius ipse Dei sum,"

      Iudeique fremunt, hunc lapidare uolunt.

Qui cecus natus fuit, illum luce uenustat

      Christus; sanat eum mixta saliva luto.

Diues uix penetrat celum signatque camelum,

1515

      Nam penetrare nequit ille foramen acus.

Christo Petrus ait: "Totum dimisimus; ergo

      Que dabitur merces?" "Vita perhennis," ait.

Post de mendico, de diuite propter auaros

      Disserit; hec in re facta fuisse scias.

1520

Villicus iniustus prudenter agens memoratur;

      Horis diuersis uinea culta fuit.

Ydropicum curat Iesus; et ne primo recumbas

      Precipit ad mensam quando uocatus eris.

Ad templi festum ueniens, Iesus ambulat extra

1525

      Cum terre gremium frigore stringit hiems.

"Sum de Patre Deus," quia Christus dixit, iniqui

      Ad lapides currunt; exiit ille foras.

Intrat Bethaniam; iam fetens Lazarus exit

      De tumulo uiuens, te lacrimante, Iesu.

1530

Concilium cogunt Pharisei perdere Christum;

      Ignorans Caiphas inde propheta fuit.

Per mediam transis Galileam, Christe, decemque

      Leprosos mundas; unus adorat humi.

Bis sex discipulos assumpsit Christus et inquit:

1535

      "Impleri de me singula scripta decet."

Christe, duos fratres tecum residere petentes

      Arguis, et reprimi uerba superba iubes.

In Iericho cecum Iesus ornat lumine; sentit

      Zacheus minimus maxima dona Dei;

1540

Clamantesque duo ceci curantur; eorum

      Barthimeus, Thimei filius, unus erat.

Ante dies Pasche sex Bethaniam Iesus intrat,

      Leprosique fuit Simonis hospes ibi.

Multi conueniunt ut cerni possit ab illis

1545

      Lazarus; huic mortem liuor, Hebree, paras;

Cena parata Iesu fuit hic, et Martha ministrat,

      Et de conuiuis Lazarus unus erat;

Hic loca penarum conuiuis indicat; istud

      Augustinus ait, si sua scripta legas.

1550

Illic unguentum fundens, frangens alabastrum,

      Sanctos detersit crine Maria pedes.

Ierusalem tendit; ueniens ad Bethphage, Christus

      Insidet hic asine; cepit osanna cani.

Hoc in calle Iesus ficum maledixit, et illa

1555

      Aruit; arescens sic synagoga fuit.

Stans Iesus e templo uendentes eicit; eius

      Ex oculis miri luminis exit honor.

Cur agat hoc signum querunt. "Hoc soluite templum,"

      Christus ait, "per tres hoc reuocabo dies."

1560

Munera multa uidet Iesus offerri, sed egene

      Et uidue prefert omnibus era duo.

Pro falsis iustis docet exemplum Pharisei

      Et peccatoris, corda superba domans.

Luce Iesus docet in templo sed nocte frequentat

1565

      Bethaniam, sequitur turba, medetur eis.

Ad Christum ueniens, Nichodemus nocte docetur,

      Qui natus primo, nascitur inde Deo.

Inuenit ueniam que peccat adultera; Christus

      In terra scribens, crimine soluit eam.

 

1570

"Vade parare meas uites," puero pater uni

      Suadet; ait, "Nolo !" Post tamen explet opus.

"Vade parare meas uites," alii pater inquit;

      "Ibo," respondet; noluit ire tamen.

Addidit his uerbis Iesus hec: a diuite quodam

1575

      Vinea ruricolis una locata fuit;

Vt referant fructum, semel et bis mittere seruos

      Non cessat, sed eos impia turba necat;

Post heres rapitur, cruor eius inebriat enses

      Lictorum, moritur eiciturque foras.

1580

Rex ornat dapibus mensam mittitque ministros

      Vt multi ueniant; quisque uenire negat.

Cesareum nummisma uidens quod monstrat Hebreus,

      Soluit quod querunt inuidiamque premit:

"Reddite," Christus ait, "ea que sunt Cesaris illi;

1585

      Reddat quisque Deo que legit esse Dei. "

Scriba Iesum temptat, "Qui proximus est?" Iesus inquit:

      "Inter latrones incidit unus homo;

Saucius efficitur; uidere leuita, sacerdos

      Illum, pretereunt; aduena sanat eum."

1590

Pergit homo peregre; uigilare iubetur ab illo

      Ianitor, et Dominus nos uigilare iubet.

Corda docens hominum, regnum celeste

      Redemptor Virginibus simile predicat esse decem;

Sunt fatue quinque quia nolunt uasa parare,

1595

      Prudentes quinque nam sua uasa parant.

Quinque talenta potens uir seruo credidit uni,

      Huic duo, sed solum, serue maligne, tibi;

Accepisse decem mnas primum, quinque secundum,

      Vnam postremum lectio sancta refert.

1600

Cum ueniet iudex, agnos discernet ab hedis,

      Sex bona commemorans, que tenuere pii.

Dans uictum, potum, tectum, uestem, medicinam,

      Solamen miseris, sex bona complet homo;

Tales suscipiet eterne gloria uite;

1605

      Peruersos ignis qui sine fine manet;

Qualis sit cuiusue modi, qua parte locatus

      Sit mundi nullus scire legendo potest.

Post hec uerba Iesus predixit se moriturum

      Discipulis et eos Pascha parare iubet;

1610

Cenauit Corpusque suum dedit his et eorum

      Infudit pedibus Fons Pietatis aquam.

Denariis ludas ter denis uendidit illum,

      Ore ferens pacem, corde uenena parans.

Se furor Hebreus gladiis et fustibus armat,

1615

      Vt teneant, ducant, interimatque Iesum.

Pontificis seruo Petri gladius rapit aurem,

      Christus sanat eam restituitque loco.

Turba maligna lesum torquet traditque Pilato;

      Vt potuit, mortem distulit ille Iesu,

1620

Sed tamen effectum non inuenit labor eius;

      In cruce dampnetur, instat Hebrea cohors.

Percusso fugiunt omnes pastore, negauit

      Ter Petrus, fleuit post miserante Deo.

Qui caput est nostrum capitur; qui regibus ostrum

1625

      Prebet nudatur ludibrioque datur;

Qui morbos omnes et singula uulnera curat

      In cruce pro nobis uulnera quinque tulit.

Illi porrigitur fel cuius ab ore fluit mel;

      Qui flores format, spina coronat eum.

1630

Oras, Christe, Patrem dum tolleris in cruce, dicens:

      "Parce reis; nescit quid facit ista manus."

Quidam clamabant: "Descendat de cruce Christus,

      Credemus;" flecti noluit ille tamen,

Namque uidens Sathanas sua robora fracta, studebat

1635

      Vt te deponas de cruce, Christe Iesu.

In glosa de pisce Tobi, supra crucis unum

      Brachiolum fertur stando fuisse Sathan

Vt uideat si quid peccati Christus haberet,

      Sed nullam Christo uidit inesse notam.

1640

Latronum medius Iesus uni parcit eorum;

      Supplicat ille Iesu, suscipit ille preces;

Sic prece latro lesum flectit: "Miseri miserere

      Cum subeas regnum, rex benedicte, tuum."

Cui Iesus inquit: "Eris hodie mecum in paradiso."

1645

      Est ubicumque Iesus, est paradisus ibi.

Deque Iohanne Iesus loquitur matri: "Tuus ecce

      Filius." Inquit ad hunc: "Mater et ecce tua."

Per terram tenebre nonam sparguntur ad horam;

      Donec nona fuit, nubila mansit humus.

1650

Clamabat circa nonam: "Quid me, Pater alme,

      Deseris?" Hoc loquitur non Deitas sed homo.

Post dixit, "Sitio," Iesus; obtulit unus acetum;

      "Est consummatum, " prodit ab ore Iesu;

Voceque clamabat magna: "Pater alme, receptus

1655

      Spiritus in manibus sit meus, iste tuus."

Tunc caput inclinat, emissus spiritus exit,

      Eius senserunt terra polusque necem;

Est ruptum uelum, scinduntur saxa, mouetur

      Terra, datur multis uita, sepulcra patent.

1660

Est limen fractum, resonant et in aere uoces:

      "Ad sedes alias nos properare decet."

Apparent multis qui surrexere, resurgens

      Vt ualeat testes Christus habere suos.

Fregerunt equites latronum crura duorum,

1665

      Sed iam defunctum non tetigere Iesum;

Lancea cuiusdam reserat dextrum latus illi,

      De quo fluxerunt uulnere sanguis, aqua.

Cum sero fieret, Ioseph decurio sanctum

      Promeruit corpus, presule dante locum;

1670

De truce deponunt illud Ioseph, Nichodemus,

      Dantque sepulture moris honore sui.

Liuor Hebreus ob hoc inclusit carcere Ioseph;

      Ostensum dicunt huic prius esse Iesum.

Euasit quia delituit Nichodemus Hebreus,

1675

      Qui fuit occultus discipulusque Iesu.

Tartara Christus adit, tenebras fulgore serenat,

      Infernum spoliat, liberat inde suos;

Reddit eum uite lux tertia; se manifestat

      Discipulis; uisus, cognitus; astra subit.

 

De quodam monacho Sancti Laurentii,
et de cingulo suo miranti quo erat accinctus,
insoluto et ante eum proiecto, uox in aere facta est:

1680

"Sic potuit clauso Christus prodire sepulchro."

 

Cum descendisset lesus de monte

Est leprosus homo peccans, quem Christus ab altis

      Descendens mundat sanguinis imbre sui.

 

De centurione

Pro seruo uir centurio Christum rogat egro;

      Compatiens humiles, suscipit ille preces.

1685

Solo constituit uerbo Verbum Patris egro

      Inque uia dat opem qui uia nostra fuit.

Hos qui sunt humiles, uirtutibus undique cincti

      Tanquam militibus, uir notat ille potens;

Tales exaudit pro peccatis aliorum

1690

      Gratia celestis, que pietate fluit.

 

De socru Petri

Est synagoga Petri socrus, ecclesie quasi quedam

      Mater commisse, Petre beate, tibi;

Inuidie facibus quasi febricitans erat illa,

      Ecclesiam uexans insidiisque premens.

1695

Erigit hanc tangendo manu dum de synagoga

      Quosdam conuertit ad sua iussa Deus;

Vel socrus illa notat animam febri uitiorum

      Captam, quam curat gratia sola Dei.

 

De demoniaco ceco et muto

Demone possesso sensus, est uox data muto,

1700

      Lux ceco; recipit hec tria solus homo.

Exprimit hic gentem que spernens demonis aras,

      Nacta iubar fidei, laudat ubique Deum.

 

De manu arida hominis

Exprimit hunc hominis manus arida qui sibi durus

      Se non accingit ad pietatis opus.

1705

Illi Christus ait: "Extende manum." Tibi dicit:

      "Porrige pauperibus munera dando manus."

 

De homine immundo spiritu exeunte

Hic homo de cuius immundus spiritus exit

      Corpore, deinde redit, est homo lentus, iners,

Quem primum mundat confessio, postea peccat,

1710

      Et sequitur maior turba priore malo.

Septem spiritibus signantur crimina septem,

      Que magis inde nocent quam mala prima prius.

 

De illo qui profert de thesauro suo noua et uetera

Qui noua, qui uetera, de diuite protulit archa

      Est Christus, leges qui dedit esse duas;

1715

Lex uetus est una, noua lex est altera; regnum

      Illa dat in terris, regna dat ista poli.

 

De triplici semine

Semen agro seritur iuxtaque uiam cadit illud,

      Sed conculcatur, pauit et illud aues.

Pars supra petram cadit, humor deficit illi;

1720

      Pars inter spinas, que quasi dormit ibi;

In tellure bona triplicem facit ultima fructum,

      Vno uel trino sic operante Deo.

Ter denos fructus facit ista, duplum facit illa,

      Fructus centenos, nec minus, illa facit.

1725

Quod Deus exposuit aliis exponere uerbis

      Nemo potest; igitur accipe uerba Dei:

Verbum semen, ager mundum, spineque figurant

      Diuitias, uolucres demonis omne genus.

Dat triplicem fructum bona tellus si fueris Iob,

1730

      Si fueris Daniel, si potes esse Noe.

 

De grano sinapis

Seuit homo granum subtile sinapis in agro:

      Grana lesus fidei sparsit in orbe docens.

Illic edificant uolucres celi sibi nidos:

      Hic anime uiuunt que cor ad alta leuant.

 

De femina que abscondit fermentum

1735

In quibus abscondit fermentum femina, narrat

      Lectio sacrata terna fuisse sata.

Est mulier sapiens mens, fermentum sacra uirtus

      Doctrine, terna sunt sata trinus amor;

Nam Pater et Natus et Sacri munera Flatus

1740

      Sunt quasi terna sata que bona nostra fouent.

 

De eo qui inuenit thesaurum in agro

Inuenit hic in agro thesaurum qui sua uendens

      In mundo Christum querit eumque tenet.

 

De quinque panibus et duobus piscibus

Panes quinque, duos pisces Christus benedixit,

      Multiplicans, hominum milia quinque cibat;

1745

Qui se quinque libris Moysi legumue duarum

      Doctrinis pascunt ecce notantur eis.

Panibus ex septem quod milia quatuor arcent

      Esuriem, res hec pene figurat idem;

Hi sunt quos sparsos per partes quatuor orbis

1750

      Munere septeno Spiritus Almus alit.

 

De illo qui cadebat in aquam et ignem

Qui preceps in aquam uel sepe ruebat in ignem,

      Hunc miserum mundum denotat ille miser.

Fluxus aque fluxum carnis misere notat, ignis

      Ardor auaritiam; mundus utroque ruit.

1755

Hec duo sunt mundi tormenta - libido, cupido;

      Hec carnem, mentem subiugat illa sibi.

 

Moyses et Helyas loquentes

Per Moysem legem, per Heliam nosce prophetas;

      Hic legislator, ille propheta fuit.

Passio monstratur, surrectio, gloria Christi

1760

      Vocibus illorum, si sacra uerba legas.

 

Homo habens centum oues

Centum pastor oues habuit, perit una, relictis

      Omnibus hic aliis, querere uenit eam.

Nos ouis illa sumus, quos primi culpa parentis

      Perdidit; est pastor omnia Christus alens.

1765

Angelicos ciues sursum dimisit, amictu

      Corporis induitur, inde reduxit ouem.

 

De ceco illuminato

Hoc mortale genus cecus designat egenus;

      Mortales malum traxit ad omne malum;

Omnis causa mali fuit orta cupidine mali,

1770

      Pena carens requie, nox grauis absque die.

Sed qui cor nouit tenebras ueniendo remouit,

      Et nascente Deo lux fuit orta reo.

Ille luto iunxit sputum, loca frontis inunxit,

      Sidereum cecus cernit adesse decus.

1775

Est caro sumpta lutum, Verbi coniunctio sputum;

      Hec duo iuncta sibi sunt medicina tibi.

 

De muliere et dragma perdita

Ecclesiam mulier, animam laqueis uitiorum

      Astrictam, captam perdita dragma notat,

Que se corripiens, peccata priora relinquens,

1780

      Celicolas hilares Christicolasque facit.

 

De debitore decem milia talentorum

Dena talentorum uir debens milia prauos

      Qui spernunt legis iussa decena notat,

Qui peccando rei Domino quasi maxima debent

      Debita, sed uenie flendo merentur opem;

1785

At nisi dimittant aliis sua debita,

      Christus Nil dimittet eis; immo priora luent.

 

De diuite et camelo

Diues quem Dominus similem facit esse camelo

      Est aliquis turgens rebus, amator opum;

Qui retinet quod habet et non extendit egenis

1790

      Palmas, efficitur iste camelus homo.

Non hunc porta uirum recipit nimis arta, sed obstant

      Hostia clausa uelut ianua limen amet;

Sed uitii pondus deponens et sua spargens,

      Per modicum transit ille foramen acus.

 

De operariis uinee

1795

Diues conduxit inopes ut uinea fructum

      Reddat que uario tempore culta fuit.

Illos hora prior, hos tertia, sexta sequentes,

      Nona nouos, alios hora suprema tenet;

Lac puerile prior, lanugo tertia, sexta

1800

      Sensus, canities nona, suprema tremor;

Non fuit equalis labor et merces fuit equa,

      Et par aurore uespera facta fuit.

Rex per iustitiam primos mercede coronat,

      Munerat extremos pro bonitate sui.

 

De duobus filiis in uineam missis

1805

Vt patris in fructum consurgat uinea, bini

      Incedunt pueri, patre iubente suo.

Vnus ait patri, "Non ibo," qui tamen iuit;

      Alter ait, "Pergam; " noluit ire tamen.

Gentem, que fuerat prius absque fide, notat unus,

1810

      Que cultu fidei nunc fit amica Dei;

Alter Iudeam, que legis scripta legebat,

      Que Christi cultum nunc fugiendo negat.

 

De homine qui plantauit uineam

Vir prudens a quo plantatur uinea Patrem

      Signat; Ierusalem conditor ille fuit.

1815

Erexit turrim, torcular fodit in illa,

      Sepibus hanc sepit agricolisque locat.

Vinea Ierusalem, turris templum notat, aram

      Torcular, de qua fluxit ut uua cruor;

Sepes angelici cetus tutela, coloni

1820

      Iudei, quibus urbs illa subacta fuit.

Occisi serui fructu ueniente prophete

      Sunt, quos occidit liuor, Hebree, tuus.

Filius occisus foris est Christus crucifixus

      Extra Ierusalem, dum synagoga furit.

1825

Cultores quos perdidit ultor, Hebreos

      Signant dispersos, quos uagus error agit.

Agricolis ad quos transfertur uinea Christi

      Accipe discipulos ecclesieque patres.

 

De rege qui nuptias filio suo fecit

Regis filius est Verbum Patris, est caro sponsa

1830

      Christo iuncta, thorus Virginis aula Sacre;

Serui qui clamant, "Vos regia fercula poscunt, "

      Sunt patres legis discipulique Iesu,

Qui per scripta monent Iudeos credere Christo,

      Sed plebs prona malo credere tardat ei.

 

De rege irato qui misit exercitus suos

1835

Armatos mittit rex ut pereant homicide,

      Detur ut urbs igni, corpora cesa neci.

Rex Pater est summus, qui Titum misit et eius

      Patrem Iudeos perdere, templa, domos;

Qui multo ueniunt accincti milite, pugnant;

1840

      Iudei pereunt, singula fiamma uorat.

 

De Nomine non habente uestem nuptialem

Qui non intrauit festiva ueste coruscus,

      Expuit hunc hominem regia mensa foras.

Hic designat eos quos non dilectio uestit,

      Quorum non ornat membra pudoris honor;

1845

Quos licet una fides iustis coniungat, ab illis

      Tempore iudicii diuidet ignis eos.

 

Duo debitores erant

Quingentos nummos debebat debitor uni,

      Et decies quinque debitor alter erat.

Gentes designat maiorum debitor; ille

1850

      Peccauere diu nec timuere Deum;

Sed ueniente Iesu credunt, peccata relinquunt,

      Et largis redimunt facta priora bonis.

Iudeam signat qui debebat minus; illa

      Ante Deum timuit, nunc manet absque fide.

 

De septem fratribus qui habuerunt unam uxorem

1855

Septem sunt fratres coniunx quibus unica nupsit,

      Qui fructus nullos hinc meruere sequi;

Sunt praui qui consument sine germine morum

      Vitam, per septem que solet ire dies.

 

Duo molentes

Tres recipit celum, Danielem, Iob, Noe; clauso

1860

      Limine mendicat cetera turba foris.

Si pondus rerum ratio bene consulat, omnes

      Exprimet electos illa figura trium.

Castorum mores Danielis uita figurat;

      Floruit illesus in Daniele pudor.

1865

Iob designat eos quos copula iungit amoris;

      Iob compleuit opus prolis amore suum.

Hos Noe declarat quos ecclesie ratis audit;

      Archa, regente Noe, sub Noe tuta fuit.

Qui caste uiuunt Daniel, qui coniugis implent

1870

      Debita Iob, Noe sunt qui bene corda regunt.

Qui sponsam ducit, rotat hunc mola; sudat in agro

      Qui docet; in lecto uiuere castus amat.

Huic mola debetur, ager huic, thorus huic; mola mundus,

      Subdita plebs ager est, uita quieta thorus.

1875

Tres ibi terno gradus: molit hic, arat hic, cubat ille,

      Spe prolis, lucro fratris, amore Dei.

Vult Deus hunc, uocat hunc, trahit hunc; proli uacat iste,

      Ille gregem pascit, esurit iste Deum.

Hic tener, hic fortis, hic est lenis; quasi lacte

1880

      Vescitur hic, iste panibus, ille fauis;

Istum campus habet, hunc collis, mons habet illum;

      Ambulat hic, ille cursitat, iste uolat.

Peccati maculam timet hic, cauet hic, fugit ille;

      Hic inhiat, studet hic, affluit ille bonis;

1885

Iste manu purus; sermone, manu sacer ille;

      Integer est ille pectore, uoce, manu.

Quid noto? Militat hic, hic imperat, ille quiescit;

      Hic bonus, hic melior, optimus ille gradus.

Hunc motus manuum, ratis hunc, pons adiuuat illum;

1890

      Hic nat, remigat hic, transilit ille fretum;

Vt mare transeat hic, mouet hic quasi brachia, nauem

      Preparat hic, pontem fabricat ille sibi.

Hi tres in mundo fluitant; tamen ille pericli

      Paulisper patitur, hic minus, ille nichil.

1895

Ter denos fructus emit iste, duplum metit ille,

      Illi centenus premia debet honor.

 

De fatuis et prudentibus uirginibus

Doctis uirginibus, que quinque fuere, notantur

      Corporeos sensus que bene quinque regunt,

Corporis et cordis quas non corruptio ledit,

1900

      Sponso celesti que per utrumque placent.

Virginibus fatuis signantur corpore casto

      Sed non corde quibus gloria uana placet;

Que non intus habent oleum pietatis, amoris,

      Exempliue boni, sed cor inane gerunt;

1905

Tales non audit celestis ianua; pulsant

      Sero seras, sterili cum prece uerba serunt.

 

De homine qui peregre proficiscitur

Vir peregre pergens est Christus ad astra reuertens,

      Spe lucri seruis dans sua dona suis.

Quinque talenta prior, alius duo, tertius unum

1910

      Accipit, ut Domino tres tria lucra parent.

Quinque talenta libri Moysi sunt quinque, per illos

      Quos prior augmentat iussa tenendo decem.

Bina talenta uetus lex et noua; duplicat illas

      Quisquis moralem uim typicamque docet.

1915

Est intellectus unius marca talenti,

      Quam malus abscondit nil operando boni.

 

De filio uidue

Filius hic uidue quem Christus suscitat extra

      Portas est aliquis qui graue crimen alit,

Qui cadit in culpam non solum mente sed actu;

1920

      Sed tales surgunt sepe, iubente Deo.

 

Hucusque Matheus et Marcus.
Homo quidam descendit ab Ierusalem in Iericho

In Iericho de Ierusalem faciens homo lapsum,

      Incidit in gladios, saucius ense iacet;

Hunc in transcursu uidere leuita, sacerdos,

      Sed nullum confert ille uel ille bonum.

1925

Aspicit aduena uir qui custos dicitur illum,

      Qui pietate fuit motus opemque tulit;

Imponit miserum iumento, uulnera tractat,

      Infundens oleum proficuumque merum.

Curandum domino stabuli committit ut eius

1930

      Curam deuotus et studiosus agat.

Ille miser designat Adam, qui de paradiso

      Corruit in mundum saucius ense Sathan;

Non istum sanat Moysi lex sine prophete

      Donec Christus adest, qui medicina fuit.

1935

Est caro iumentum pro nostra sumpta salute,

      Qua moriens hominem sponte redemit homo.

Est oleum pietas, uinum compunctio culpe;

      Cuilibet irta duo sunt medicina reo.

Qui stabulum seruat egrum curando magistros

1940

      Qui curant animas per sua uerba notat.

 

De Martha et Maria

Martha, Maria duas uitas signare uidentur;

      Actiuus labor est Martha, Maria quies.

Hec Christum pascit, a Christo pascitur illa;

      Porrigit hec panem, pascitur illa fauis.

 

De illo qui petit tres panes ab amico

1945

Nocte petens media panes homo tres ab amico

      Signat in aduersis que tria quisque petat.

Dona spei, fidei uirtutem, munus amoris,

      Hec tria tres panes nomino, credo, lego.

Hi panes mirum pariunt in corde saporem;

1950

      Isti munditiam, gaudia, robur alunt.

Pura fides dat munditiam, spes certa ministrat

      Gaudia, sanctus amor robore corda replet.

 

De pane, pisce, ouo, lapide, serpente, scorpione

Panis communis amor; ouum, spes animalis,

      Signat spem; debes pisce notare fidem.

1955

Par lapis est odio; serpentem perfidus equat;

      Te, si desperas, scorpio retro ferit.

 

De diuite habente fructus

Diues agrum coluit; respondet diuite fructu

      Plenus ager domino; preparat ille locum.

Horrea, uasa, domos, uectes iuuenescere cogit,

1960

      In quibus abscondat quicquid habebat opum.

Vox celestis ait: "Nox hec tibi terminus." Equa

      Mors animam rapuit, raptor iniquus opes.

Hoc docet exemplum quod si tibi copia rerum

      Affluat, affectum non ibi pone tuum.

 

De quinque in una domo

1965

In sola sunt quinque domo, materque paterque

      Natus, nata, nurus; hos habet una domus.

Hos tres in binos aut in tres diuide binos,

      Diuisos homines mente fideque notas.

Partitio quasdam scissuras, scismata gignit,

1970

      Quod merito numerus indicat ille duplex;

Partim pro numero Personarum Deitatis,

      Quod pariter numerus indicat ille triplex.

Filius est populus ueniens ex gentibus, hostis

      Antiquus pater est cui sociatus erat;

1975

Sed contra patrem diuisus filius extat

      Quando reliquit eum corde fatendo Deum.

Plebs ex Iudeis credens contra synagogam

      Est contra matrem filia fida Deo;

Diuiditur nurus a socru de gentibus orta

1980

      Quando fit ecclesia mente benigna Deo,

Aduersus matrem sponsi proprii, synagogam,

      De cuius Christus stirpe creatus homo;

Qui distinguit ob hoc istum, dum gaudia mundi

      Diligit hic, alius gaudia summa petit.

 

De Galileis et turre

1985

In Syloem turris cadit; octo decemque uirorum

      Hec homicida fuit, pondere quemque premens.

Tot strages hominum designant plebis Hebree

      Mortem, quam meritis uendicat illa suis.

Talis enim numerus per iota notatur et eta;

1990

      Grece tau signant hec elementa duo;

Scribitur inde Iesu nomen, qui uulgus Hebreum

      Romano gladio strauit in urbe sua.

Te quia, Christe Iesu, liuor transfixit Hebreus,

      Nobilis urbs periit et Salomonis opus.

 

De arbore fici

1995

Ficum plantauit homo; Christus homo synagogam;

      Non aliquos fructus illa uel illa tulit.

Vult dominus ficum sterilem resecare sed obstat

      Cultor, humum fodiens, stercora multa locans.

Sic uult Iudeos Deus extirpare sed obstant

2000

      Doctores precibus; dant documenta suis.

Vt terram fodiant, humiles sint; stercora mittant

      Ore fatendo malum, quod quasi stercus erat.

Mens humilis fossa est, stercus confessio culpe;

      Fructificat sterilis quisque per ista duo.

2005

Sic nunc Iudei steriles, in fine fideles

      Existent, humili corde fatendo Deum.

 

De curua muliere

Annis octo decem mulier curuata per illum

      Erigitur qui nos erigit, immo regit.

Hec notat ecclesiam, quam nunc temptatio curuat,

2010

      Cui datur in mundi fine salute frui.

Annos octo decem faciunt seni ter, et iste

      Per sex etates currere mundus habet;

Et tria tempora sunt nature, legis, et istud

      In quo per Christum gratia uera datur.

2015

Per hos ergo dies felix erectio fiet

      Ecclesie cum nos tollet ad astra Deus.

 

De ydropico

Ydropicum Christus sanauit, eosque figurat

      Quos nimius carnis fluxus amorque ligat.

 

De illo qui habuit duos filios

Vir genuit geminos pueros; puer unus Hebreos,

2020

      Gentiles alius, uir notat ille Deum.

Cum patre maior agit curas; minor omnia uastat,

      A patre discedens, cum meretrice manens:

Sic Iudea prius Domini precepta tenebat

      Cum gentes agerent omnia plena malis.

2025

Omnibus exhaustis miser ad patrem redit, orans

      Inuenit ueniam pacificumque patrem:

Plebs ita gentilis post idola facta fidelis

      Promeruit ueniam propitiumque Deum.

Amissum puerum pater excipit ore sereno;

2030

      Occiso uitulo fercula grata parat;

Anulus in digitis datur; artus uestis honorat;

      Emittunt modulos organa, plectra lyre.

Oblatus uitulus Christus fuit in cruce passus;

      Ecclesiam redimit iste cruore suo.

2035

Anulus iste fidem demonstrat; ueste notatur

      Immortalis honor; dat Deus ista suis.

Et licet in fratrem maior liuore grauetur,

      Huic tamen arrident gaudia leta patris:

Sic licet inuideant Iudei gentibus, illas

2040

      Cantibus angelicis suscipit aula poli.

 

De uillico iniquitatis

Dispensabat opes uir earum prodigus; eius

      Narratur domino quod male tractet eas.

Imperat huic dominus ne dispenset sua; uoluit

      Pectore quid faciat, conscius ille mali;

2045

Conuocat ergo uiros domino qui debita debent,

      Et paucis scriptis multa relaxat eis;

Prudentem dominum sic decipit ut sibi uictum

      Postea lucretur nobilis iste dolus.

Hac de fraude bona seruus laudatur iniquus

2050

      A domino; bona fraus laus bona facta fuit.

Si laudes igitur census uenatur iniqui,

      Res iuste debent maius habere decus.

 

De diuite et Lazaro

Semper splendebant cuiusdam diuitis esce,

      Et uestes eius purpura, bissus erant.

2055

Lazarus esuriens mendicabat prece micam,

      Sed non audiuit mica petita precem.

Diues obit, rapit hunc infernus, traditur igni;

      Pauper obit, fruitur pace, quiete, bonis.

Diues Iudeam signat, que floruit olim

2060

      Deliciis, opibus, unde superba fuit.

Gentes quas curat confessio signat egenus

      Cuius curabat uulnera lingua canum.

Quinque notant fratres Iudeos legis habentes

      Quinque libros, nec agunt quod docet illud opus.

 

De decem leprosis

2065

Lepra decem miseros maculans clamare coegit

      Ad Christum; Christi gratia mundat eos.

De tot mundatis actori reddidit unus

      Grates; absque Dei laude fuere nouem.

Scismaticos signant leprosi, quos nota praue

2070

      Doctrine maculat perfidieque color,

Sed clamore pio cum pulsant astra, relicto

      Scismate, mundantur corda salusque datur.

Vnus agit grates credens quod sit Deus unus,

      Quod sit baptismus unus, et una fides.

 

De iudice et uidua

2075

Iudex terrenus erat absque timore superni

      Iudicis, elatus, durus, iniquus, atrox;

Et tamen assidue uidue clamantis ad aures

      Eius uox intrat subsidiumque tulit.

Improba uox uidue si duras molliit aures,

2080

      Vox tua nunc citius utitur aure Dei.

Si sis assiduus et supplex in prece, clames

      Intus et exterius, corde uel ore simul.

 

De Phariseo et publicano

Templa duo subeunt, unus Phariseus et alter

      Peccator; fundunt dispare mente preces;

2085

Ille cor inflatum gerit, iste dat in prece fletum;

      Clamitat ille tumens, supplicat ille timens.

Iudeos signat Pharisei uita, superbos

      Lege sua, scriptis, iusticiisque suis.

Alter declarat gentes, peccata gementes,

2090

      Deuotas humili corde piaque fide.

Sed reprimit Deus elatos humilesque coronat,

      Illos excludens, hos sociando sibi.

 

Cecus sedebat secus uiam

Luce noua gaudens cecus residens prope callem

      Sunt gentes, fidei que modo lumen habent.

 

De Zacheo

2095

Hunc, Zachee, notas qui prauos deserit actus,

      Cui lignum crucis est gloria, uita salus.

 

De homine nobili qui abiit in regionem longinquam

Discedens abiit homo nobilis in regionem

      Longinquam, cupiens regis honore frui.

Regem celestem uir nobilis ille figurat,

2100

      A quo nobilitas constat et omnis honor:

Longinquas abiit huius doctrina per urbes,

      Regnet ut in populis et dominetur eis.

Ciues qui regnum spernunt illius Hebreos

      Signant, qui nolunt huius habere iugum.

2105

Seruus qui sola mna denas esse lucratus

      Dicitur est doctor qui bona uerba serit,

Qui per doctrinam quam Christus contulit illi

      Multos adquirit, iussa docendo decem;

Huic dicet Iesus adueniens: "Bone serue fidelis,

2110

      Suscipe nunc meritis premia digna tuis."

Hunc bonus insinuat seruus, mnas quinque lucratus,

      Quinque libris Moysi qui lucra multa facit.

Seruus iners notat hunc qui commissum sibi donum

      Abscondens, torpet et bona nulla parat;

2115

Tollitur huic ideo data gratia, nam piger extat,

      Vt quasi detur ei qui facit inde lucrum.

 

De duobus minutis uidue

Bina minuta manus uidue transfudit in archam;

      Omnibus ista duo plus placuere Deo.

Qui semper debet seruari cordis in archa,

2120

      Omnia uincit amor fratris amorque Dei.

 

Hucusque de Luca. Incipit Iohannes de nuptiis

Ecclesiam sponsa, Christum sponsus notat; illic

      Conditor in uinum nobile mutat aquam.

Hic primum uini liquor a mensa fuit exul;

      Vina Patris Verbum uerba tacendo creat.

2125

Claret in hoc signo legem transisse uetustam

      Scripturamque sacram legis adesse noue,

Vel quia de lauacro multorum passio signat

      Vt calicem Christi sic patiendo bibant.

Architriclinus Moysen notat ille stupentem

2130

      De bonitate meri, de nouitate boni,

Tanquam proclamet: "Plebs Christi sanctior extat

      Quam mea, quam traxi de Pharaonis humo."

 

De muliere Samaritana

Quinque uiris mulier sociata notat synagogam,

      Que Moysi libris quinque subacta fuit.

2135

Hauriat ut laticem I esus illam prouocat, istam

      Hortatur sacri sumere fontis aquam.

 

De muliere adultera

Clementi mulier offertur adultera Christo,

      Liuor Hebreus eam dum lapidare parat.

Hec mulier notat ecclesiam de gentibus ortam,

2140

      Que mechata fuit, idola uana colens,

Quam uoluit zelans Iudea perire, sed ille

      Qui fons est uenie cuncta relaxat ei.

 

De Simone leproso

Simon leprosus plebs est de gentibus; illi

      Corporis, huic anime uera medela datur.

2145

Vnguento nar di mulier Christi caput unxit,

      Ecclesiam signans, quam bonus implet odor.

Nardus uirtutes, Christi caput est Pater; istum

      Virtutes cumulans ungis odore bono.

Quod mulier sparsit unguento mixta fuere

2150

      Balsama, que fudit amphora fracta foris.

Si studeas aliis istum miscere liquorem,

      Inferius sedem uendicat ille sibi;

Mens humilis signatur in hoc; qui deserit istam

      Virtutem nichil est; exulat omne bonum.

 

De piscina probatica que habet porticus

2155

Infirmos sanans Christum piscina figurat,

      Qui mundum sanat et mala nostra lauat.

Porticibus quinque quibus hec piscina uidetur

      Cincta libros Moysi quinque notare potest.

Illic plurima plebs nigra, languida, ceca iacebat,

2160

      Nam quasi nil sanans lex uetus egra iacet.

Sed dum turbat aquam descendens angelus, egrum

      Qui prior accedit motio sanat aque;

Sic ueniente Iesu populus turbatur Hebreus,

      Sed nobis miseris nascitur inde salus.

 

De Lazaro quatriduano

2165

Quem uite reddit celestis gratia, fetens

      Lazarus in tumulo quatriduanus erat;

Iste die quarto mortis uite datur, istum

      Designans mundum quem malus usus agit.

Prima dies mortis in Adam; transgressio legis

2170

      Naturalis adest, inde secunda dies;

Tertia transmisse legis despectio; quarta

      Nostre contemptus, dum, pie Christe, uenis,

Quando tuum miseratus opus, lacrimaris et oras,

      Clamans: "E tumulo, Lazare, surge foras."

2175

Idcirco uocat hunc ex nomine, "Lazare" clamans,

      Ne surgant alii qui remeare uolunt.

 

De illo qui dextram perdidit aurem

Seruus pontificis cui dextera tollitur auris

      Hebrei populi forma typusque fuit.

Aure patens dextra fuit hic dum pronus obedit

2180

      Preceptis legis que Deus ante dedit.

Perdidit hanc dum Christus adest, remanente sinistra;

      Non audit nisi quod littera sola docet.

Aurem restaurat dextram Saluator in illis

      Qui credunt fidei, qui sacra uerba tenent.

 

De Barrabam latrone

2185

Barrabas latro malus quem Iudei sibi poscunt

      Est antichristus quem synagoga colit.

 

De Herode et Pilato

Concors Herodi fit Christi morte Pilatus;

      In Christo populum iungit utrumque fides.

 

De Symone Cyreneo

Symon qui portat lignum crucis indicat illum

2190

      Qui fuit absque Deo, nunc crucis implet opus.

 

 

PASSIO DOMINI NOSTRI IESV CHRISTI
SECVNDVM QVATVOR EVANGELISTAS

Iuxta Matheum Domini sacra passio nostri

      Incipit hic; Christus sic ait ergo suis:

"Post biduum Pascha fiet, tradendus iniquis

      Filius est hominis cruxque paranda sibi."

2195

Transitus est Pascha, signans quod nuper ab isto

      Ad Patrem mundo Christus iturus erat.

Angelus Egypti transiuit sanguine uiso

      Plebem, quo postes tinxerat illa suos:

Sic et transimus pro Christi sanguine fuso

2200

      De mundi uitiis ad bona summa Dei.

Primo pontificum simul et populi seniores

      Ad Caipham properant conciliumque tenent.

Consilium post concilium firmare laborant

      Vt capiant, teneant, interimantque Iesum.

2205

Dicebant: "In luce sacra non istud agatur,

      Ne fiat populi forte tumultus ibi."

Ne sit seditio non hoc timuere, sed illud

      Ne raperetur eis plebe limante Iesus.

 

De hospicio Simonis leprosi

Simonis hospicio leprosi cum lesus esset

2210

      Bethanie, mulier intrat et ungit eum.

Est de marmore uas alabastrum quo preciosum

      Vnguentum posuit, unxit et inde caput.

Presens ecce diem scriptura recurrit ad illum

      Qui Pasche senos extitit ante dies.

2215

Exstitit ante Simon leprosus, nunc sine lepra

      Namque medente Iesu lepra fugata fuit,

Sed remanet signum leprosi nominis illi

      Vt Christi uirtus cognita fiat ibi.

Vnxerat illa pedes Christi que nunc capud ungit,

2220

      Tunc inmunda, modo munda carensque nota.

Ecclesiam mulier notat; unguentum preciosum

      Que Christum laudat est preciosa fides.

Qui credens, Christum docet esse Deum, caput ungit;

      Qui credens, hominem predicat esse, pedes.

2225

Huic aliud simile primum Lucas Pharisei

      Simonis alterius predicat esse domo.

Discipulos turbat effusio prodiga nardi

      Ac indignantes inuida uerba sonant:

"Vt quid perditio nardi tam maxima ? Vendi

2230

      Id potuit multo pauperibusque dari."

Pluralem numerum posuit pro simplice: ludas

      Solus id exclamat, fur quia prauus erat.

Christus ait: "Quid eam turbatis, que michi seruit ?

      Hoc in me mulier est operata bonum.

2235

Semper erunt inopes uobiscum, nec ego semper

      Corpore, sed presens sum Deitate tamen.

Ista sepulture causa michi corpus inunxit,

      Quod uos iacturam creditis esse grauem;

Nec mirum, si me nardi perfudit odore,

2240

      Pro qua fundetur mox meus iste cruor."

 

Amen dico uobis, ubicumque predicatum fuerit
hoc euangelium, et cetera

Christus in his uerbis uentura notauit, et huius

      Laus euangelii splendet ubique modo.

 

Tunc abiit unus ex discipulis

Procedens Scarioth ad pontifices ait: "Illum

      Si uobis tradam, quid michi munus erit?"

2245

Tanquam mancipium uendens, uir auarus ementis

      Ponit in arbitrio quid dare querat emens.

Denarios statuunt ter denos; sic memoratur,

      Vt quidam dicunt, uenditus esse Ioseph.

Vnguenti dampnum pretio uult ille Magistri

2250

      Compensare miser, ad sua dampna celer.

Vox Scarioth sonat hoc memorans mortem, quia semper

      In Domini morte mente paratus erat.

Accensus pretio, perquirit tradat ut illum

      Iudas Iudeis, agniculumque lupis.

2255

Horam querit ut hunc qui bis senas habet horas

      Tradat fraude Diem, de quibus ipse fuit.

Vnde loco quodam Iesus inquit: "Nonne diei

      Sunt bis sex hore, quas regit una dies?"

Sunt hodie multi qui Iude crimen abhorrent

2260

      Et tamen illud agunt ac imitantur eum;

Nam qui testantur falsum pro munere uerbum,

      Veracem tradunt, uera negando, Deum.

 

Prima die azimorum accesserunt discipuli ad Iesum

Prima dies aderat cum sumunt azima, primo

      Qui comedunt agnum uespere more suo.

2265

Discipuli dicunt: "Vbi uis tibi pascha paremus,

      Christe Iesu?" Verbum reddidit ille suis:

"Qui uos ostendet, ad quendam dicite: certum

      Ecce Magister ait tempus adesse suum.

Vult cum discipulis ut apud te Pascha paretur."

2270

      Paret, Christus adest, Pascha paretur ei.

Est alibi scriptum, cenaculum grande paratum

      Inueniunt; summam rem loca summa notant.

Spiritus est qui summa docet; quem Spiritus implet,

      In summo Christum suscipit ille loco.

2275

Qui sequitur tantum quod littera monstrat in imo

      Pascha Redemptori preparat iste loco.

 

Vespere autem facto discumbebat cum duodecim
discipulis et dixit: unus uestrum me tradet

Discumbens et edens cum discipulis, Dominator

      Noster iam facto uespere dixit eis:

"Ex uobis unus me tradet." Vox ea turbat

2280

      Discipulos; querunt quis scelus istud agat.

Solis in occasu Sol Iustitie duodenis

      Stellis occasum nuntiat ille suum.

"Qui mecum uescetur," ait, tangendo catinum,

      "Corporis existet proditor ille mei.

2285

Filius e? Hominis, sicut scriptura fatetur,

      Vadit, ut in psalmo uir citharista canit:

'Pacis homo mecum comedens, michi prelia mouit,

      Me male supplantans magnificansque dolum.'

Ve tamen huic homini quo tradar; pena sequetur;

2290

      Hunc non esse, bonum; non dolor esset ei."

Simpliciter loquitur: "Si non prodisset ad ortum,

      Nullum sentiret ille doloris honus."

Hec responsa dedit fur: "Rabbi, numquid ego sum?"

      At, "Tu dixisti," reddidit ista Iesus.

2295

Rabbi, non Dominum, uocat, ut tam grande Magistrum

      Prodere quam Dominum non putet esse scelus.

Verba notes: "Tu dixisti, sed non ego dixi;

      Non est ore meo cognita causa tui."

 

Cenantibus autem eis, accepit Iesus panem

Post finem ueteris ad Pascha nouum modo transit,

2300

      Consummans typicum Pascha nouansque suum.

In cena panem Iesus accepit, benedixit

      Acceptum, fregit discipulisque dedit,

Dicens: "Accipite, gustate fideliter: hoc est

      Quippe meum corpus." Panis imago manet.

2305

Accipiens calicem grates egit, dedit illis,

      Dicens: "Ex isto quisque liquore bibat;

Iste noui testamenti sanguis meus exstat

      Confirmator." Ad hec iungere uerba potes:

"Quem pro peccati uenia manus impia fundet,"

2310

      Namque cruor tauri crimina nulla lauat.

 

Benedixit

Nam Iesus humane nature, quam sibi iunxit,

      Summam uirtutem mirificamque dedit.

 

Fregit

Fregit ut ostendat quod fractio corporis eius

      Non sine sponte sua fiet et eius ope.

2315

Proque sacramenti tanti uirtute sacramus,

      Ieiunoque Sacrum sumimus ore Cibum.

 

Accipiens calicem, gratias egit

Grates Christus agit, calicem sumens, ibi monstrans

      Vt Dominum laudes quando flagella uides.

Panis confirmat corpus, uinoque fouetur

2320

      Sanguis; et in Christo lector utrumque notet.

Mistica sunt que dicimus hic: cum Sanguine

      Christi Corpus signari terne per illa duo.

Si sociatur aqua pani, non conficis illum;

      Non offers uinum ni societur aqua:

2325

Sic sine Carne Sacra Christi uel Sanguine Sancto

      Plebs non sanatur nec sociatur ei.

"Ecce meum Corpus hoc est; Sanguis meus hic est,"

      Dum profert, miram uim sacra uerba ferunt.

Verborum uirtus agit ut transumptio fiat;

2330

      Panis cum uino fit Caro fitque Cruor.

Dum Dominus profert hec uerba duo sacra, panis

      Fit Corpus, uinum Sanguis ad illa duo.

Et uerbis illis tunc uim concessit eandem

      Vt sic posteritas uerba per illa sacret.

 

2335

Hoc genimen uitis uitabo sumere donec

      Vobiscum sumam, non uetus, immo nouum:

Donec id in regno Summi Patris absque uetusto

      Gustu iocunda cum nouitate bibam.

Vinum quod generat uitis genimen uocat illic

2340

      Vitis, et ecce triplex sensus inesse potest.

Vitis Iudee plebs; obseruantia legis

      Est genimen; post hec non bibit inde Iesus,

Donec uina sue legis, quam Spiritus implet

      Exclusa ueteri cum nouitate bibet.

2345

Hircum mactari lex olim prisca iubebat;

      Occidi noua lex sordida facta iubet.

Illic mactabant uitulum qui sacra parabant;

      Qui timet hic Dominum corda superba domat.

In sanctis sibi complacitis de lege secunda

2350

      Ecce nouum genimen credo bibisse Iesum.

Hic est glosa super Matheum: Vinea uere

      Est Domini Sabaoth Israelita domus.

Glosa secunda sonat ut uitis signet Hebreos,

      Et genimen uitis denotat illud idem.

2355

Sensus hic est: Non hac faciam de plebe fideles

      Donec saluetur omnis Hebrea tribus.

 

Hoc tibi dicit glosa illa: si autem uitem, et cetera

Tertius est sensus: hominis natura notetur

      Vite, duplex genimen cuius inesse scias;

Vt sit mortalis immortalisque sit idem,

2360

      Si uellet, poterat Christus utrumque sequi.

 

Est ergo sensus:

Non ultra moriar, qui nunc calicem bibo mortis,

      Donec consurgam sed sine posse mori.

 

Hoc habes ex glosa illa: vitis est humana, et cetera.
et hymno dicto exierunt in Montem Oliueti

"Vt saturentur, edent inopes Dominumque requirunt

      Laudantes," talis dicitur hymnus ibi.

2365

Aut fuit hic hymnus quo teste Iohanne precatur

      Pro se, discipulis, ecclesiaque Patrem.

Post ad Oliueti Montem perrexit, ibidem

      Plurima discipulis nunciat, ista loquens:

"Pena mei pariet in uestras scandala mentes;

2370

      Hac in nocte metu pectora uestra trement;

Sic Zacharie testantur scripta prophete:

      Percute pastorem, sparsa recedet ouis."

Petrus reddidit hec: "Et si mors instet et ensis,

      Inserpent cordi scandala nulla meo."

2375

"Me, Petre, " Christus ait, "ter in ista nocte negabis

      Primo quam galli uox iterata canat."

Primo negat Petrus, gallus canit; ante secundum

      Cantum bis Dominum denegat ille suum.

Exponit Marcus quod non alii manifestant;

2380

      Incipiunt alii, plenius iste docet.

Trinum deleuit confessio trina reatum

      Dum Petrum trino firmat amore Iesus.

 

Etiam si oportuerit me mori tecum, non te negabo

Non est mentitus Petrus hoc uerbo quia uerum

      Verbum promissi credidit esse sui.

 

2385

Gethsemani nomen uallis pinguis sonat; aie

      Post montem transit ingrediturque Iesus.

Plena figurarum sunt omnia; discute, lector,

      Quid mons ille notet, uilla quid illa uelit:

Orat monte Iesus, ostendens ut cor in altis

2390

      Defigas quando fundis ab ore preces;

Orat et in ualle pingui, monstrans ut et intus

      Sit tua mens humilis, stillet amoris adeps.

Ad mortem properat uel Gethsemani Iesus intrat,

      Se reddens humilem nosque potenter amans.

2395

Discipulisque suis preceptum tradidit istud:

      "Hoc residete loco nunc," quasi dicat eis,

"Tam firmi sitis animo quam corpore donec

      Oraturus eam nec procul inde tamen.

Vos simul oretis ne uos temptatio uincat,

2400

      Ne fragilis frangat fortia corda caro."

Assumens igitur Petrum simul et Zebedei

      Natos, tristari cepit et inquit eis:

 

Tristis est anima mea usque ad mortem

"Ecce meam turbat animam multus dolor usque

      Ad mortem." Deitas non loquitur sed homo.

2405

Tristis erat pro discipulis quos ipse uidebat

      Lapsuros uerbis et titubare fide.

"Vsque" potest exclusiuum dici, quasi donec

      Morte sua saluet seque suosque, dolet;

Aut inclusiuum, donec redeant titubantes

2410

      Post eius mortem corde fatendo fidem.

Progressusque parum, quantum iacitur lapis unus,

      In faciem pronus concidit ille suam,

Ad Patrem clamans, orans: "A me, Pater Abba,

      Si fieri possit, transeat iste calix;

2415

Transeat iste dolor mortis; uerumtamen istud

      Quod uolo non fiat; perfice uelle tuum."

Quod pater est abba, linguam sapit istud hebream;

      Lingua sonat greca, lingua latina pater;

In quo monstratur quod gentibus omnibus unus

2420

      Imperet, et solus singula regna regat.

Venit et inuenit pressos torpore soporis

      Discipulos, Petro uerba priora loquens;

Nam quia pre cunctis presumens extitit, illum

      Arguit ipse prius, corda superba premens:

2425

"Non poteras unam mecum uigilare per horam ?

      Cur tua depressit lumina sompnus iners ?

Ne uos temptator premat, orantes uigilate;

      Spiritus est promptus, sed nimis egra caro."

Rursus et orat idem, fit sudor sanguinis, astat

2430

      Angelus huic, orat tertio Christus idem.

Tunc Iesus orauit ut uiuens supplicet omnis

      Corde Patri, Nato, Spirituique Deo

Vt de preterito nos ac presente reatu

      Venturoque malo liberet ille pius.

2435

Post ad discipulos, "Dormite, quiescite, " dixit;

      Clauserunt oculos ergo sopore breui.

Tunc illis iterum, "Iam surgite," dixit, "eamus;

      Accedit, properat traditor ecce mei."

Vix ea dixit, adest ludas direque cohortes

2440

      Armate gladio, fuste sequuntur eum;

Quas et pontifices, quas et populi seniores

      Miserunt ut eant arripiantque Iesum.

His dederat signum fur ut raperetur ab eis

      Ille uir os cuius tangeret ore suo.

2445

Accedens propius, dedit oscula ficta

      Magistro; Cui Saluator ait: "Ad quid, amice, uenis ?"

Cumque Iesus dixisset eis, "Quem queritis ? Adsum,

      Sum Iesus, " exhorrent et cecidere retro.

Post uinctum tenuere Iesum, Petrus amputat aurem

2450

      Malcho, sanat eum nostra medela, Iesus.

Iudeos notat hic qui dextram perdidit aurem;

      Spiritus est auris dextra, sinistra caro;

Nam moriente Iesu, recte non audit Hebreus;

      Quam bibit auditu, littera sola placet.

2455

Petro Christus ait: "Cuius manus accipit ensem,

      Ense peribit homo, pena sequetur eum.

Nonne rogando Patrem plus quam bis sex legiones

      Angelicas faciam sponte uenire michi?

Vobis non egeo, legiones cui duodene

2460

      Angelice parent auxiliumque parant."

 

Intellectus adhuc alius monstratur in istis:

      Humanum numerus hic notat omne genus,

Prelia facturum cum Romano duce contra

      Nequam Iudeos tempore, Tite, tuo.

 

2465

Christus ait turbis: "Cum fustibus, ensibus ad me,

      Tanquam fur essem, uos properasse scio.

Sepe sedens templo docui nec me tenuistis,

      Nunc teneor, ducor ad sacra sicut ouis."

Discipuli fugiunt; Iesus est deductus ad Annam

2470

      Primum, post Caipham, qui socer

Eius erat. Anne quippe domus si pretermissa fuisset,

      Que uicina fuit, dedecus esset eis.

Inde sequens iuuenis florens etate, relicta

      Qua uestitus erat sindone, nudus abit.

2475

Hunc quidam Iacobum tradunt, aliique Iohannem.

      Ex isto dictum certius esse potest:

Retro Petrus sequitur gressu nutante; Iohannes

      Intra pontificis atria duxit eum;

Quem tangens oculis, ancillula garrula, seruans

2480

      Ostia, de sociis hunc ait esse Iesu.

Istud ei Petrus responsum reddidit: "Illum

      Non noui; quid ais nescio; falsa sonas."

Ignis erat; stabat Petrus hic; aliquod sibi uerbum

      Exponi presul querit ab ore Iesu.

2485

Intulit ista Iesus: "Hec presul querat ab illis,

      Auribus hauserunt qui mea uerba suis." Vnus ait:

"Sic pontifici responsa dedisti?"

      Maxillamque Iesu tangit, aitque Iesus:

"Quid me cedis," ait, "uerum, non falsa, locutum?

2490

      Sermonem punit ultio nulla bonum."

Maxillam Iesus huic offert aliam ferienti;

      Se dare promptus erat si uideatur opus.

Anne precepto Iesus hec post uerba ligatus

      Mittitur ad Caipham ludibrioque datur.

2495

Stabat ad igniculum Petrus; hunc ancillula cernit

      Altera, de sociis indicat esse Iesu.

Astantes dicunt: "Te lingua probat Galileum;

      Seruus es illius, qui Galileus erat."

Hic iurando negat; tamen hanc Petrus ante loquelam

2500

      Exierat; dederat gallus ab ore sonum.

Et quasi post horam Malchi cognatus in horto

      Se uidisse refert hunc pariterque Iesum.

Iurat, periurat, negat, affirmatque quod illum

      Petrus non norat, nec sibi notus erat.

2505

Dum Petrus iurat, dum sic iuratio durat,

      More suo galli cantus ab ore sonat.

Prodit ab ore Petri, prodit de gutture galli,

      Vox iurando negans, uox resonando canens.

Vox resonando canens prodit de gutture galli;

2510

      Vox iurando negans prodit ab ore Petri.

Respexit Petrum Iesus et Petrus fleuit amare

      Propter eum quem scit semper amare dolens.

Anne sub tecto ter facta negatio cepit;

      Finis apud Caipham, teste Iohanne, fuit.

2515

Annam pretereunt alii; sic ergo uidetur

      Petrus apud Caipham ter reus esse mali.

Augustinus ait, totum uidit domus Anne;

      Que post dicuntur sunt reserata prius.

 

Sententia Bede et Ieronimi

Velle suum produnt duo, Beda, Ieronimus, illic

2520

      Sub tecto Caiphe quod negat esse Iesum.

Ad Caipham multi coeunt scribe, Pharisei;

      De uerace Iesu plurima falsa serunt.

Dixit ei Caiphas: "Per uiuum, per benedictum

      Te coniuro Deum, te michi uera loqui;

2525

Si tu sis Christus summi Dei benedicti

      Filius electus, dic michi, pande michi."

Respondit: Tu dixisti; sed credere uerbo

      Sunt pigra ueraci pectora uestra nimis.

Cum uirtute Dei ueniens in nubibus altis,

2530

      Amodo Christus Homo cuique uidendus erit."

Veste sacerdotum princeps scissa fremit, istud

      Verbum dedignans corde uel aure pati:

"Blasphemauit, " ait. "Quid uobis inde uidetur?"

      Dixerunt, "Mortis est reus iste Deus."

2535

Conspuitur, trahitur, adducitur, inde Pilato

      Traditur ut iudex iudicet eius opus.

Argentum referens, ludas tristatur et inquit:

      "Sentio me iusti sanguinis esse reum."

Respondere, "Quid hoc ad nos? Tu uideris!" Hoc est:

2540

      "Vidisti quid tu feceris ore dolo."

 

Vel alia sententia

Vel: "Tu de Domino grauiter peccasse uidebis,

      Tormentis grauibus cum mala facta lues.

Ad nos acceptum pretium quid pertinet? Illud

      Respuimus; tu fac inde quod ipse cupis."

2545

Proicit in templo pretium, laqueum sibi nectit

      Peccati laqueo qui laqueatus erat.

Vt se declaret celo terreque perosum,

      Aere suspendit se crepuitque cadens.

Sanguineum pretium prohibent in corbanam esse

2550

      Mittendum scribe sanguineique uiri.

Hinc agrum figuli mercantur ut hic peregrinus

      Quisque sepulture possit honore frui.

In nequam factis misteria magna coruscant;

      Est figulus mundi Conditor astra creans,

2555

Ex solo formare luto qui uas in honorem

      Ac in despectum uas fabricare potest.

Est ager hic mundus; qui Christi sanguinis emptus

      Est pretio, iustus uir sepelitur ibi,

Qui licet in mundo sit, adhuc tamen est peregrinus;

2560

      Cum moritur Christo, consepelitur ei.

Hic ager Acheldemach sermone uocatur hebreo;

      Hoc est, sanguineus iste uocatur ager.

Tunc fuit impletus predictus per Ieremiam

      Sermo de pretio quo fuit emptus ager.

 

Scriptor errauit qui posuit Ieremiam pro Zachariam

2565

Errauit scriptor qui dixit "per Ieremiam,"

      Nam Zacharias ista locutus erat.

Qui stabat iudex hominum, lesus ante tribunal

      Vilis et indigni iudicis ecce stetit.

Exiit ad turbas hinc preses, querit ab illis

2570

      De quibus accusent impediantque Iesum.

Hic prolata duplex fuit accusatio; testes

      Accusare mali non timuere bonum;

Accusant quod se regem facit hic, et honori

      Cesareo prohibet iste tributa dari.

2575

Falsa loqui iudex scit eos de Cesare, nempe

      Que sunt Cesaris huic dixerit ille dari;

Sic ait ergo Iesu: "Si rex sis gentis Hebree,

      Dicito." "Tu dicis: " intulit ista Iesus:

"Non est uile meum regnum; non contrahit ortum

2580

      De mundo regni splendor honorque meus;

Si meus hinc esset honor, ut non traderer hosti

      Certassent fratres discipulique mei.

In mundo ueni, testarer ut omnibus illud

      Quod uerum constat esse uel absque dolo."

2585

Exiit ad populum post ista Pilatus et inquit:

      "Huius in ore uiri mentio nulla mali."

Clamabant: "Populos et turbas a Galilea

      Incipiens uerbis commouet iste suis."

Accipiens preses quod homo Iesus est Galileus,

2590

      Fit memor Herodis, pectore multa rotat.

Mittit ad Herodem Christum, qui uenerat illo

      Tempore Ierusalem tactus amore loti,

Vt presens dominus Galilee soluat, honoret,

      Vel condempnet eum qui Galileus erat.

2595

Herodi gratum res reddidit ista Pilatum,

      Ac odii primi causa sepulta fuit.

Herodes ab eo fieri miracula sperans

      Gaudet et inquirit multa, sed ille tacet.

Et cum nulla sibi reddi responsa uideret,

2600

      Non sane mentis credidit esse Deum,

Quem spernens, passum ludibria multa, Pilato

      Alba fulgentem ueste remittit eum.

Inde Pilatus ait ad Iudeos quia nullam

      Cernebat causam mortis inesse Iesu,

2605

Ipse uel Herodes nil inuenit nece dignum,

      Ergo flagellatum soluere poscit eum.

Turbine turba fremens exclamat: "Tolle malignum;

      In truce fige reum; se facit esse Deum."

Tertia post binas hec accusatio facta

2610

      Presidis inpugnat cor generatque metum;

Ingressusque Iesum monet ista uoce: "Quis es tu?"

      Nullum querenti reddidit ille sonum.

Cui preses: "Michi non loqueris ? Mea nonne potestas

      Te seruare ualet figere siue truci?"

2615

Cui Iesus hec: "In te regnaret nulla potestas

      Si data non esset desuper illa tibi.

Illum preterea qui me tibi tradidit astu,

      Fastu, fraude, scelus maius habere scias."

Namque potestatis quia maioris timor urget

2620

      Hunc quam Iudeos, edidit ista Iesus.

Parcere uult igitur preses, sed clamor Hebreus,

      "Si dimittis," ait, "Cesaris hostis eris;

Quisquis se regis insignit nomine fuscat

      Regalem titulum Cesareumque decus."

2625

Ex uinctis unum Paschali luce Pilatus

      Immunem populo, plebe petente, dabat;

Sed solui Baraban, non Christum, poscit Hebreus,

      Qui fur extiterat sanguineusque manu;

Qui causa scelerum dampnatus carcere morti

2630

      Eripitur; morti Vita Beata datur.

Presidis uxor ait: "Cum iusto quid tibi, preses ?

      Propter eum sompnis plurima passa fui."

"Tolle reum, tolle; crucifige reum, crucifige !"

      Exclamant turbe; clamor ubique sonat.

2635

Ergo uidens iudex strepitum consurgere, uerba

      Nil sua posse, manus lauit et istud ait:

"Vobis apparet nullumque latet quod ab huius

      Permaneam iusti sanguine mundus ego."

Respondent quod sit super ipsos et super horum

2640

      Heredes eius sanguis, et omne malum;

Tanquam dicatur: eius uindicta cruoris

      Sit supra patres progeniemque patrum.

Post populi uoces, post horrida uerba, flagellis

      Cesum Iudeis tradidit ille Iesum.

2645

Cui Iesus innexus fuit, illa beata columpna

      Sanguinis ipsius signa reseruat adhuc.

Mox Iesus exuitur, clamis huic circumdatur, illam

      Ornat coccineus purpureusue color.

Purpura demonstrat regem; diadema dederunt

2650

      Spine; pro sceptro munit arundo manum.

Illuduntque Iesum flectendo genu, caput eius

      Tangunt, dicentes: "Rex bone noster, aue."

Et licet hoc gentilis agat, tamen istud Hebreum

      Dampnat, qui tanti criminis auctor erat.

2655

Hac ratione genu pro gente uetaris Hebrea

      Flectere sollempnes cum facit ara preces.

Post mala tot, tanta, nuper data tollitur illi

      Purpura; contegitur ueste priore sua.

Fert onus ipse crucis, signum celestis honoris;

2660

      Nos onus hoc onere purgat, honore beat.

Inueniunt hominem cui Simon nomen, et illum

      Retro crucem cogunt ferre, preire Iesum.

Filia Ierusalem flet eum; Iesus inquit ad illam

      Vt pro se fleret progenieque sua.

2665

Monstrat in his uerbis urbis populique ruinam

      Flendam, que Titi tempore facta fuit.

Inque locum ueniunt cuius Caluaria nomen

      Latronesque duo, qui comitantur eum.

Dicitur os capitis hominis Caluaria; sepe

2670

      Decollabat ibi iudicis ira reos;

Et quia multa locum capitum sunt ossa per illum

      Sparsa, locus tale nomen adeptus erat.

 

Quod patriarche tumulati sunt in loco illo cum uxoribus suis

Hic tumulatus Adam cum coniuge, dicitur Eua;

      Hic Abraham positus Saraque sponsa fuit.

2675

Hic Isaac cum Rebecca positus perhibetur;

      Cum Lia Iacob est tumulatus ibi.

 

In illa hora qua Adam peccauit crucifixus est Iesus

Qua peccauit Adam, Iesus est crucifixus in hora,

      Qui supra lignum crimina nostra tulit.

Dum crucifigit eum gens dira, Patrem Iesus orat:

2680

      "Parce, Pater ! Nescit impia plebs quid agat."

Excepta tunica, partes de uestibus eius

      Quatuor efficiunt qui mala tanta mouent.

Contextam tunicam per totum desuper illi

      Scindere non poterant sed data sorte fuit.

2685

Hic fuit impletus sanctus pueri cythariste

      Sermo: "Meam uestem sorte dedere sibi."

Lingua quidem per quam titulum scripsisse Pilatus

      Dicitur, hebrea, greca, latina fuit.

"Iudeorum Rex Nazarenus Iesus," iste

2690

      Est titulus; partes ordine uerte retro.

Mutari titulum rogat hostis, aitque Pilatus:

      "Quod scripsi, scripsi; fortiter ista manent."

Palma, cupressus, cedrus, oliva fuisse feruntur

      Illic, sed crucis est sola figura tau.

2695

Quod Christi regnum firmum manet et sine motu,

      Non mutata super dictio scripta notat.

Blasphemabat eum plebs: "Vah! qui destruis edem

      Templi, perque dies tres facis esse nouum."

Scribe clamabant: "Aliis dabat iste salutem;

2700

      Se saluare nequit nec bonus esse sibi.

De cruce descendat; credemus ei patienti."

      Horum clamores preterit aure Iesus.

Ecce Sathan cernens fractum sibi robur, agebat

      Vt se deponat de cruce Christus homo.

2705

Supra brachiolum crucis ecce Sathan stetit, ullam

      Si queat in Christi carne notare notam.

 

De duobus latronibus quorum unus meruit ueniam, alter penam

Vnus latronum Christum flexit, prece clamans:

      "Dum uenis in regno, Christe, memento mei."

Cui Iesus inquit: "Eris hodie simul in paradiso

2710

      Mecum." Christus ubi, fit paradisus ibi.

Non de terreno, non de celi paradiso

      Hoc ait; ipse Iesus ut paradisus erat.

Alter blasphemans, aditum uenie sibi clausit;

      Gaudia primus habet, tristia latro sequens.

2715

Latro bonus signat gentilem, prauus Hebreum;

      Iste fidem sequitur, respuit ille fidem.

Virgo Maria parens, Cleopheque Maria, Iohannes,

      Femina peccatrix stant prope ligna crucis.

Inquit discipulo de matre Iesus: "Tua mater

2720

      Hec erit." Ad matrem: "Filius ecce tuus."

Ex tunc uirgineo uirgo seruiuit honori,

      Sed non deseruit hanc sacer ille chorus.

A sexta tenebre mundum sparguntur in omnem

      Durantes donec nona sit hora fere.

2725

Factam non dicat eclipsim quilibet; isti

      Obuius occurrit temporis ordo rei.

Doctor Athenarum dixit Dionysius isto

      Tempore: "Nature sustinet ecce deus."

Hinc statuunt aram titulumque locant super illam:

2730

      "Ara sit ignoto facta dicata deo."

Scripsit Origenes quod non tenebrosa fuerunt

      Omnia, sed mundi pars tenebrosa fuit.

Sicut in Egypto tribus est nox facta diebus

      In Gersem nec eam sentit Hebrea tribus,

2735

Manserunt tenebre tribus horis sic super omnem

      Iudeam, reliquis luce nitente locis.

Et circa nonam Iesus exclamauit "Hely " bis,

      "Lamazabathani." Discute uerba Iesu:

Lamazabathani sonat hoc: "A me quid abisti?"

2740

      Hel uox ista sonat "O Deus," yque "meus."

Hic humana caro loquitur que passa dolorem

      Sustinuit, Deitas non ibi passa fuit.

Quidam Romani, quos lingua latebat hebrea,

      Dicunt: "Helye postulat iste manum;

2745

Cernite si ueniat uir in aere raptus ut illum

      De cruce deponat auxiliumque ferat."

Inde Iesus querens nostram sitiensque salutem,

      Protulit hec: "Sitio." Quam pretiosa sitis !

Non sitiebat aquam, non uini quemlibet haustum,

2750

      Sed solas animas - hec sitis eius erat.

Vir quidam nequam, malus, hispidus implet aceto,

      Imponens calamo uas ysopoque ligans,

Porrigiturque Iesu sapiens hic potus acetum,

      Fel, mirram; tribus his potus amarus erat.

2755

Hebree gentis mentem uas signat aceti,

      Que distorta uelut spongia torta fuit.

Scripturam signat calamus, que dicit:

      "Acetum Porrexere mee felque dedere siti."

Que pectus sanat, ysopus, breuis herba, figurat

2760

      Pro nobis humilem saluificumque Iesum.

Cumque Iesus potum libasset, leniter inquit:

      "Est consummatum." Quidne? Salutis opus.

Et clamans dixit: "Animam, que carne tenetur,

      Commendo manibus, O Pater alme, tuis."

2765

Ac iterum clamans expirat, et intima uelans

      In partes uelum scinditur ecce duas.

Exterius uelum ruptum quidam sapientes

      Esse uolunt, in quo mistica forma fuit;

Rumpitur exterius quia nunc ex parte uidemus,

2770

      Nondum perfecte sed speculando foris.

Interius uelum rumpetur nam sine nube

      Predare nobis res erit ista patens.

Terra tremit, petre scinduntur, aperta sepulcra

      Ad uitam reddunt corpora multa patrum;

2775

Attamen ante Iesum surgentem nemo resurgit;

      Apparent multis post comitando Iesum

Cumque Iesu celos penetrant; ueros ita testes

      Illos quorundam scripta probare uolunt.

Affirmant alii quod mors iteratur eorum

2780

      Et reditum faciunt ad monumenta suum.

Terra tremit, signans quod Christi passio multos

      Terrenos mutat ethereosque facit.

Petre scinduntur quia quedam pars synagoge,

      Dura prius, mollis postea facta fuit.

2785

Vt Christi testes surgant, monumenta patescunt,

      Vel quia lex nobis est patefacta uetus.

Angelice uoces sonuisse feruntur in ipso

      Aere: "Cedamus, hunc fugiendo locum."

Visis centurio signis eiusque sodales

2790

      Clamant: "Est uere Filius iste Dei!"

Porro Maria prius peccans, Iacobique Maria,

      Que Matris Domini dicitur esse soror,

Ipsa Ioseph mater et natorum Zebedei

      Mater, cum gemitu flendo morantur ibi.

2795

Ne cruce pendentes remanerent luce quietis,

      Presidis assensu uenit iniqua cohors,

Et quia uiuebant, fregerunt crura duorum;

      Os iam defuncti non tetigere Iesu:

"Os non comminuent ex illo; " sed tamen illi

2800

      Tunc aperit dextrum militis hasta latus.

Dicitur hac hora patefacta superna fuisse

      Ianua, costa Iesu qua patefacta fuit.

Costa forata fluit laticem cum sanguine; mundum

      Immundum mundat fusus uterque liquor.

2805

Longinus facto caligat uulnere; sanguis

      Admotus fronti lumina reddit ei.

Cum sero fieret, Ioseph, decurio diues,

      Ciuis de Ramatha, iustus, honestus, adest,

De quo conscriptum psalmum dixere "Beatus

2810

      Vir qui non abiit" queque sequuntur ibi.

Non hic consilio consensit plebis Hebree,

      Nolens prauorum uerba maligna sequi.

Clam Christi seruus fuit hic; a preside corpus

      Postulat ergo Iesu; precipit ille dari.

2815

Prebet opem Nichodemus ei, qui tempore noctis

      Venerat ad Christum corde tenendo fidem.

Attulit hic centum libras aloes; simul isti

      De cruce deponunt membra beata Iesu.

Hi mundum corpus inuoluunt sindone munda

2820

      Inque petra tumulant qui petra nostra fuit.

Peccatrix mulier aderat pariterque Maria

      Altera; suspirant, prospiciuntque locum;

Inde reuertentes unguenta parant, operantur

      Ante diem Sabbati dum licet illud agi.

2825

Postque Parasceuen lux que sequitur Phariseos

      Colligit et scribas; teque, Pilate, petunt,

Cui dicunt dixisse lesum quod morte subacta,

      Post tres ad uitam surgeret ille dies.

Ergo iubet preses seruari septa sepulcri

2830

      Ne furentur eum surripiantque sui

Et dicant plebi: "Viuit de morte resurgens,"

      Et primo peior ultimus error erit.

"Sicut scitis, " ait, "custodes ponite." Parent,

      Custodesque parant instituuntque loco.

 

Quomodo debet intelligi "uespere Sabbati"

2835

Vespere, quod legitur pro ualde mane, ferentes

      Vnguentum ueniunt ad loca sancta due.

Vespere caligo fit, seu lucescere dicit

      Pro claro festo, mystica uerba loquens.

Est hucusque dies dictus precedere noctem,

2840

      Sed tunc mutatus temporis ordo fuit.

Nox qua surrexit Iesus est adiuncta diei

      Quo se demonstrans fudit in orbe iubar.

Ante sequebatur nox iure diem quia lucem

      Primus homo linquens, in tenebrosa ruit;

2845

Nuncque dies noctem sequitur quia gloria Christi

      Ad uitam uelut a morte reduxit eum.

Terra mouetur, adest descendens angelus, astat,

      Accedit, lapidem uoluit ibique sedet,

Non egressuro pandens aditum sed ut eius

2850

      Egressum factum pandat opusque sacrum.

Angelicus fuit aspectus quasi fulguris horror

      Horribilis; quasi nix candida uestis erat.

Blanditur candor niuis; est in fulgure terror;

      Blandus erat iustis uultus atroxque reis.

2855

Christus enim potuit clauso prodire sepulcro,

      Quem mundo matris ianua clausa dedit.

Custodes tremuere metu pro fulgure uultus

      Angelici; durus ecce fit iste malis.

Sic in feminea sonat angelus aure: "Timorem

2860

      Pellite uos; " blandus ecce fit ille bonis.

"Vos, quibus est licitum diuina uidere, sciatis

      Surrexisse Iesum, qui crucifixus erat.

Surrexit, uiuit, non est hic," ut quasi dicat:

      "Non est hic carne sed Deitate tamen."

2865

"Dicite discipulis quod eos Iesus in Galileam

      Preuenit, ut nere se manifestet eis."

His dictis abeunt, quibus occurrit Iesus, illis

      Dixit, "Auete; " pedes he tenuere Iesu.

Quas Iesus alloquitur: "Nolite timere, sed ite,

2870

      Currite, narrate fratribus ista meis,

Vt surgant et eant, festinent in Galileam;

      Declarabor eis et manifestus ero."

Post ueniunt quidam custodum, uisa patenter

      Ceperunt scribis principibusque loqui.

2875

Concilium cogunt et consilium; simul illos

      Corrumpunt uerbis muneribusque datis

Vt dicant plebi: "Dum nos sopor aggrauat, adsunt

      Discipuli, tollunt suscipiuntque Iesum."

Sumpto custodes peruertunt munere uerum.

2880

      Hoc apud Hebreos permanet usque modo.

Quinque fuit uicibus in sacra luce Redemptor

      Notus, qui pro te uulnera quinque tulit;

Totque fuit uicibus aliis post ipse diebus

      Cognitus, ut nobis pagina sacra refert.

2885

Inque locum ueniunt ubi constituit Iesus illis

      Discipuli; notum se facit esse decem,

Namque Thomas solus aberat; post otto diebus

      Impletis monstrat uulnera quinque Thome.

Discipulos post alloquitur: "Michi cuncta potestas

2890

      Est data, terrigenas celicolasque regens."

Hoc de carne sua dicit, non de Deitate,

      Qui Patri consors consimilisque manet.

"Ergo precipio uobis, gentes ut in omnes

      Eloquiis uestris hec mea uerba pluant,

2895

Vt baptizetur in nomine Patris et eius

      Prolis et amborum Pneumatis omnis homo;

Doctrineque mee doceatis iussa; manebo

      Vobiscum donec uita sit ista manens."

Hic loquitur de fine Iesus, libroque Matheus

2900

      Dat finem, Petrus finit et ipse suum.