Tertius eximio regni felicis ab ortu

Annus erat, Friderice, tui, castrisque movendis

Instabat praefixa dies: tunc rura relinquens

Saxoniae, superasque petens cum milite multo

5

Ipse sui partes regni, qua Norica lambit

Rura Lycus, placidis factus iam mollior undis,

Non procul Augusta consedit rector ab urbe:

Proxima Brixnoram famosi nominis urbem,

Altera saxosum tetigerunt castra Tridentum.

10

Inde per anfractus rigidos, angusta locorum

Saxosis horrenda iugis, faucesque malignas

Carpit iter: tandem longo magnoque labore

Alpibus evictis, campos et plana iacentis

Aspicit Ausoniae, stagnoque propinqua iacenti

15

In campis Verona tuis tentoria ponit.

Sed quia defectu miles cogente ciborum,

Dum rigidam duro transiret limite vallem,

Et loca nec Cereri fecunda, nec hospita Baccho,

Illicito raptu sacras spoliaverat aedes;

20

Ante profecturis quam rex procedere castris

Vellet, et humani tractare negotia regni,

Instituit placare Deum, regique superno

Seque suosque piis humiles supponere votis.

Protinus ex omni collectos agmine nummos

25

Corrogat, atque viris commissa fidelibus aera,

E quibus hic praesul, comes ille, probatus uterque

Distribui iusta spoliatos sorte per omnes

Imperat et licitae compensat damna rapinae.

Nobile regis opus: quamvis penuria factum,

30

Vt quondam sancti David, excusare valeret:

Non tamen hac in re causas attendere, sed rem,

Nec quid sit licitum perpendere, sed quid honestum.

Mentis quippe bonae proprium est agnoscere culpam,

Culpa ubi nulla subest. Tunc demum signa revellens,

35

Runcaliam properat rapidis attingere castris.

Est locus Italiae, modicum seiunctus ab urbe,

Cui, quia pulchra situ placet, inde Placentia nomen,

Planus, et Eridani placido iunctissimus amni,

Effundit latos spatioso limite campos:

40

Hic quoties claram regnator tendit ad urbem

Teutonus, Ausoniam sumpturus rite coronam,

Ponere castra solet: ligno suspenditur alte

Erecto clypeus: tunc praeco regius omnes

Convocat a dominis feudalia iura tenentes.

45

Excubias regi prima celebrare fideles

Nocte, vetustorum debent ex more parentum.

At quicunque domi domino nolente relictus,

Defuerit, feudo privari curia censet.

Tunc quoque nonnulli censura vindice regni

50

Amisere diu tali possessa reatu.

Quin et pontifices Halberstadensis, et ille

Sub quo Brema fuit, tali regalia iura

Amisere nota: personae scilicet ipsae,

Non tamen Ecclesiae: neque enim quod pastor inique

55

Gesserit, Ecclesiae fas est in damna refundi.

Nunc age, de terra memoratu plurima sacro

Digna relaturi, positum, sedemque locorum,

Nominibusque datis, populos, ritusque vetustos

(Sicut ab antiquo vulgavit fama) canemus.

60

Haec Appennini rigidis hinc rupibus, inde

Alpibus aeriis pressa, atque coercita tellus

Longa, sed angustam zonae sortita figuram,

Hinc sale Tyrrheno, Venetis hinc clauditur undis.

Quippe Noti rapidos aestus, Austrique vapores,

65

Appennine, tui sibi temperat obice montis.

At rapidum Boream, gelidamque timentibus Arcton

Praesidio veniunt obiectis rupibus Alpes:

Tyrrhenum Zephyro, vagus Adria tunditur Euro.

Forsitan hos aliquis, velut uno corpore, montes

70

Iungit, et ut capiti duo brachia subiicit uni,

Vt Pyrenaeum vero sit nomine totum,

Totius partes sint Appenninus et Alpes.

Haec tamen hinc aliquas invasit opinio mentes:

Nam qua belligeris toties experta carinis

75

Ianua Tyrrheni pulsatur gurgitis aestu,

Cernuntur gemini sese contingere montes,

Ac velut expansis hinc inde fideliter ulnis

Amplecti gremio populos et moenia lato.

Magnus, et Hesperio non ignoratus in orbe,

80

Et multum debens antiquis vatibus, unda

Hanc medio secat amne Padus, zonasque minores

Ex una facit esse duas, populosque bipartit,

Quem geminis hinc inde fluens e partibus unda

Ditat, et Adriacas opulentior influit undas.

85

Hac una tellure, triplex provincia, ternos

Scinditur in populos: Venetus, Ligus, Aemiliusque

Incolit: a populo recipit provincia nomen

Quaelibet, et multas in se complectitur urbes.

Haec igitur dulci gaudens uligine tellus,

90

Tam Cereris, Bacchique ferax, et mitis olivae

Arboris, et pecorum, nullius frugis honorem

Ignorat, nulloque dolet se munere tardam,

Aemiliae primam fama cognovimus urbem,

Quae velut ex aquila, cunctarum lege volucrum,

95

Nomina clara trahens, Aquileia rite vocantur.

Metropolim Ligurum dicunt, sedemque supremam,

Quam Mediolanum Ligus incola nominat urbem:

Sive quod in media quadam tellure medulla

Omnibus ingenuis acerrima rebus abundat:

100

Seu quod ab invento trahit ista vocabula porco,

Lanea qui medio portabat vellera tergo.

At quam praecipuo Venetus colit ordine sedem

Nomine non alio quam tellus ipsa vocatur:

Vrbs opulenta nimis, quamvis circumsonet illam

105

Pontus, et Adriacis ingestus fluctibus agger

Eliso modicam concesserit aequore sedem.

Hanc vetus Italiam sermo vocat ulteriorem:

Quod media Tusci seclusa crepidine montis

Longius a pulchra Romana colonia Roma

110

Distet, et Ausonii quidam sit terminus orbis,

Haec autem magno quae clauditur Appennino,

Etruscasque domos, et claram continet urbem,

Interior veteri consuevit more vocari.

Mox ea quae Siculum protenditur usque profundum

115

Apuliam, Calabrosque sinus, Campanaque rura

Amplectens, seu citerior, seu Graecia maior

Ante vocata fuit, mediam tamen huic quoque multi

Connumerant, unoque duas sub nomine ponunt.

Hanc olim bello, quem Scanzia miserat, hostis

120

Barbarus invasit: maribus qui marte peremptis,

Crinibus ad mentum torva sub casside pressis,

Caeruleaque coma barbam simulante virilem,

Femineas armasse greges, clademque virorum

Infirma supplesse manu, sic denique victor

125

Haec loca femineo fertur tenuisse triumpho.

Hac quoque de causa signato nomine tellus

Dicitur a longis ea Longobardia barbis.

Protinus indigenis paulatim sanguine misto,

Barbara plebs, praeter consuetum gentibus usum

130

Transiit in sociam suscepto nomine gentem.

Gens astuta, sagax, prudens, industria, solers,

Provida consilio, legum iurisque perita:

Corpore, mente valens, animo vigil, ore venusta,

Membrorum levitate vigens, patiensque laboris,

135

Prompta manu, sermone fluens, avidissima laudis,

Artibus atque operum studiis exculta novorum,

Sobria, venturi metuens, sumptuque modesta,

Invigilans opibus, studiose parta reservans,

Exiguo contenta cibo, fulgentibus armis,

140

Et nitido corpus componere gaudet amictu:

Libertatis amans, pro qua nec tristia rerum

Damna, nec extremam gaudet exhorrescere mortem;

Nec regis, dominive iugo cervice volenti

Subdita: consulibus rerum committere summam

145

Gaudet, et hoc triplici sumptos ex ordine (fastum

Ne pariat diuturnus honos) mutare quotannis,

Vivere quemque suae subiectum legibus urbis

Cogit, et externos sub eodem iure potentes

Alligat: ut terra vix inveniatur in illa

150

Aut comes, aut alius civili iure solutus.

Vtque suis omnem depellere finibus hostem

Possit, et armorum patriam virtute tueri,

Quoslibet ex humili vulgo (quod Gallia foedum

Iudicat) accingi gladio concedit equestri.

155

Illa tamen legum prudens, et iuris amori

Dedita gens, facto leges ac iura nefando

Infringit, maculatque gravi se sponte reatu;

Dum quem praecipuo venerari debet amore,

Atque timere simul, nunquam nisi territa regem

160

Suscipit, et facili susceptum fraude relinquit.

Hoc magis imposito renuens se subdere regi,

Quod revocare suos victrix Alemannia reges

Saepe solet: quippe haec tanto praesentia regna

Diligit affectu, quanto tremit illa pavore.

165

Inde fit ut gemino noceat gens improba damno,

Dum premit indigno regem malefida labore,

Et patitur meritas a iusto principe poenas.

Sic ea quem mitem contemnit, sentit acerbum:

Ille ream punit, quam mallet habere fidelem.

170

Omnibus Italiae processerat altius una

Vrbs Ligurum, titulisque potens, et nomine claro

Ardua sidereum pulsabat vertice coelum.

Illa fere paribus spatiis Alpemque Padumque

Separat, hinc Adua, Ticino clauditur inde,

175

Qui de vicinis orientes Alpibus ambo,

Et famosa Padi maioris stagna petentes

Hanc aliasque duas, Cumam, Laudamque capaci

Inclusere sinu; sed fortior illa duabus

Praevaluit, victasque gravi ditione premebat.

180

Vsque adeo nocuit, vicinis urbibus esse

Maiorum: siquidem multos vicinia laesit.

Nec tantum populos, aliasque potentior urbes

Presserat, imo etiam rebus sublata secundis,

Et quasi prima suae ducens momenta ruinae.

185

Ausa fuit validas incessere principis iras.

Ergo ut tantorum notescat causa malorum,

Pauca super veteri regnorum iure revolvam.

Ductus ab antiquo priscorum tempore regum

Mos habet, ut quoties regnator Teutonus Alpem

190

Transit, et Italicas invisere destinat oras,

Qui repetant fisco fiscalia iura, fideles

Per quascunque suos praemittere debeat urbes:

At quaecunque ream se perfida fecerit ausu

Sacrilego, regique suo sua iura negarit,

195

Strata luat meritas fraudato principe poenas.

Inde fit, ut fractis deformiter horrida muris,

Nunc quoque per totam videas loca plurima terram.

Hoc quoque per cunctas regnator Teutonus urbes,

Non modo Teutonicas; sed et hic et ubique iacentes

200

Ius habet: ut praesens quasi maximus omnia iudex

Claudere iura manu, cunctasque recidere lites

Debeat, atque omnis iudex, omnisque potestas,

Atque magistratus ipso praesente quiescant.

Hunc etiam regi priscarum sanctio legum,

205

Longaevique vigor moris, profitetur honorem,

Vt cunctos fetus, quos educat Itala tellus,

(His modo, quae poscit terrae cultura, retentis)

Principis ad nutum fisco praestare colonus

Debeat, in regni sumptus et militis usum.

210

Ergo ubi Runcaliae paucis residente diebus

Caesare, fama loquax post tristia nubila clarum

Sidus, et ultorem violati iuris adesse

Vrbibus et populis circumtulit: undique multi

Conveniunt, properantque suas exponere causas.

215

Factaque multorum moestis efferre querelis

Impunita diu; quos longo tempore tutos

Fecerat, et scelerum cupidos absentia regis.

Sic cum post tenebras, hibernaque frigora noctis

Igneus Aethiopum montes transcendere Phoebus

220

Incipit, et nitidos terris ostendere vultus:

Gaudet, et optati gratanter luminis ortum

Suscipit, aequoreis afflicta carina procellis:

Quam neque luna prius, nec caetera sidera fessam,

Inter nocturnas poterant servare tenebras.

225

Spes nitida cum sole redit, iam temperat arte

Nauta ratem, clavumque regit, iam tota resedit

Seditio, pelagique fragor cum nocte quievit

Commemorare piget, magnisque ascribere rebus

Oppida, seu celsis castella minantia pinnis,

230

Ob scelerum noxas, regnique ultricis honorem,

Paucorum assultu, facilique eversa triumpho.

Inter propositas multasque gravesque querelas

Regia Lauda sui, Cuma cum supplice, regis

Implorabat opem, missisque fidelibus ambae

235

Consulibus, patribusque suis, crudelia facta

Deflebant querulis Ligurinae vocibus urbis,

Aerumnasque suas, longaeque tyrannidis usum

Facundo moestoque tamen sermone gemebant,

Consulibus Ligurum praesentibus, atque paratis

240

Excusare suam phaleratis vocibus urbem.

Sed quia per fines Ligurum loca summa petenti

Italiae, restabat iter, differre querelam

Maluit, inter eos modicum post tempus agendam

Finibus in propriis: veluti gravioris utrinque

245

Consilii, spatiique simul maioris egentem.

Vtque viae gnaros, monstratoresque locorum

Detinuit Ligures: iamiamque redire parantes,

Praevia ferre suis iussit vestigia castris.

Iamque aderant iuvenes regi peregrina ferentes

250

Munera, laeta novo quae miserat alta triumpho

Ianua: nuper enim contritis hostibus urbes

Barbaricas populata suis everterat armis,

Quaesieratque sibi nomen memorabile facti,

Eximia magnam referens cum laude rapinam.

255

Miserat ergo suae regi nova munera praedae

Barbaricas vestes, struthiones atque leones,

Psittacon humanis aequantem murmura verbis.

Tandem castra movens, Ligurum Fridericus in ora

Tendit, et in mediis ponit tentoria campis.

260

Ast ubi signa viros praecedere regia iussos,

Ductoresque viae per dura, per arida sese

Ducere, perque locos steriles et frugis egenos

Comperit, agnovitque dolum: tunc fervidus ira

Exarsit, iussitque suis excedere castris

265

Damnatos, urbique suae sine laude remisit.

Addidit huic alios iusto fortuna dolori

Irarum stimulos: namque aspera frigora passus

Miles, et hiberni contusus turbine coeli,

Esurie, nimboque simul vexatus egebat.

270

Inde furor, feritasque viris, iramque furenti

Adiiciunt, stimulosque graves: accessit eodem,

Quod quascunque prius bello subverterat urbes

Vrbs eadem Ligurum, ne forte resurgere vellent,

Vrgebat, victasque gravi terrore premebat,

275

Inque sui sceleris consensum flectere mentem

Principis invicti (quid enim non impetrat auri

Gratia?) si posset, multa mercede parabat.

Inde locos steriles, ieiunaque rura relinquens,

Haud procul a celsa rex invictissimus urbe

280

Regia fecundis posuit tentoria campis,

Attritasque fame, duroque labore cohortes,

Vberiore cibo, placidaque quiete refovit.

Turribus, et valido longe spectabile muro,

Infida modicum distabat ab urbe Rosatum,

285

Municipum secura domus, tutique receptus,

Si quid ab incursu tutum satis esse valeret

Teutonico, regnique minas contemnere posset.

Hoc tunc quingentis in eadem sede relictis,

Hisque bene instructis, victuque et fortibus armis

290

Munierant Ligures (sed quae munimina regni

Auspiciis obstare queunt?); depulsus ab arce

Cogitur infidam sine sanguine miles in urbem.

Nec mora, direptis quaecunque paraverat hostis

Ipse sibi, flamma munimina tota cremari

295

Rex iubet, et fractis everti moenibus arcem.

Nec minus e castris audax effusa iuventus,

Ocius ad muros, et portas urbis adusque

Irruit: occurrunt hostes, validoque tumultu

Praelia prima movent, multos arsura per annos,

300

Nec nisi post longos, indefessosque labores,

Extremamque loci tandem cessura ruinam.

Hic praeter captos, quos nec numerare valemus,

Nec libet, innumeri proprio rediere cruenti

Sanguine semineces: multi iacuere perempti.

305

Hoc stupefacta malo plebes, cladisque futurae

Territa primitiis, iam nunc praesentia damnans,

Et ventura timens, Giraldi consulis aedes

(Quippe hic praecipuus famosi criminis auctor

Et suasor fuerat) rapido fremebunda tumultu

310

Diruit: hoc iustam violati principis iram

Sperabat placare modo; sed inania princeps,

Et quasi vana ratus, stultae ostentamina plebis

Sprevit, et his alias properans adiungere clades,

Extemplo rapidas Ticini tendit ad undas.

315

Hic fluvius gelida venam sortitus ab Alpe,

Haud procul a pulchra cursu breviore Papia,

Influit Eridanum: quam nomine gurgitis urbem

Nonnulli vocitare solent: mediusque locorum

Terminus, a Ligurum te parva Novaria campis

320

Semovet. Hic geminos pontes, et pontibus ipsis

Addiderant Ligures valido munimine turres;

Vt quoties fines vastare Novaria vellent,

Sive Papia tuos, tuto transcurrere possent

Ac remeare gradu: pontes rex occupat ambos,

325

Traductisque suis, munimina lignea, turres

Concremat, et ruptis distinguit pontibus amnem.

Protinus immani fastu tria rector ab illis

Hostili fundata solo castella, potenter

Diruit, et miseros longa formidine cives

330

Solvit, et ereptos victoribus eripit agros

Hanc etiam dudum gentili fraude rebellem,

Princeps Henricus penitus subverterat urbem,

Tempore mox alio, satiata principis ira,

Iam dominis servire suis edocta, vetustas

335

Erexit, fatis melioribus usa, ruinas:

Parva quidem, sed tuta novo, speciosaque muro,

Et circumducti lato satis aggere valli.

Huius ab antiquo comitatum in finibus urbis

Solus ab angariis Italorum pene solutus,

340

Praesidio Ligurum Guido Blandratensis habebat:

Qui veluti multas, sic hanc quoque, viribus usi,

Absorbere suis sperabant faucibus urbem.

Postea Vercellum, Taurinaque moenia princeps

Praeterit: utque Padi qua plus accedit ad ortum,

345

Contigit oppositam traducto milite ripam,

Protinus ad pulchrae fines et rura Papiae

Vertit iter, fidam gaudens invisere terram.

Vrbs erat, antiquo quam nomine dixerat Astum

Vsus, habens propriis in finibus oppida lata,

350

Ac populosa nimis, Cairam gens illa vocabat.

Haec loca Ferrati Guilhelmus marchio montis,

Debita iura sibi, dignumque negare timorem,

Publica Runcaliae tractante negotia rege,

Suppliciter conquestus erat, fastumque superbae

355

Gentis, et acta gemens immobilis improba vulgi,

Contemptusque suos: edictaque regia saepe

Parvipensa ferens, multumque diuque loquendo

Moverat ingenuas invicti principis iras.

Accedebat ad hoc, sociatum sanguine misto

360

Inter utrumque genus; nam quae sortita maritum

Hunc erat, haec regem gaudebat habere nepotem.

Hos igitur populos, longo iam tempore laesa

Maiestate reos, toties, frustraque citatos

Legibus, invicta iam tandem plectere poena

365

Constituit, rapidoque gradu petit oppida princeps.

Territus hoste novo, sed non correctus, in altos

Exierat populus trepida formidine colles:

Irruit: et gaudens exercitus invenit, omni

Oppida plena bono, spumante nectare cellas,

370

Horrea frumentis, oleo spirante lagenas.

Hic paucos egere dies, dum plurima saccis

Infundunt frumenta suis, utresque, cadosque

Ventrosasque replent oleo, Bacchoque lagenas.

Nec mora, direptis potioribus, oppida flammis

375

Tradunt, et validas evertunt funditus arces.

Inde recedentes, non tantum criminis huius

Terreno sub rege ream, sed iure superno

Damnatam proprii contemptu praesulis Astum,

Hostili terrore petunt: quae cive fugato,

380

Omni plena bono, victores ubere laeto

Excepit, multisque viris alimenta diebus

Vberiora dedit: tandem spoliata, rogisque

Tradita, perversi sceleris, geminique reatus

Pertulit immeritam sedes innoxia poenam.

385

Sed quia castrensis crebris assueta rapinis,

Rixari, ferroque etiam pugnare iuventus

Duxerat in morem, pravaeque libidinis usum

Providus hunc tali mitescere lege furorem

Rex iubet: ut si quis castrorum ex agmine quemquam

390

Pulset, et iniustis socium ferus appetat armis,

Aut caput, aut dextram tali pro crimine lictor

Amputet, et facinus feriat capitale securis.

Haud mora, Terdonam (Ligurum quae foedere pravo

Consiliis adhibebat opem, scelerique nefando,

395

Quam regi vesana suo praestare favorem

Maluerat, nec adhuc toties revocata redibat)

Constituunt raptis petere, atque evertere signis.

Haec etenim fidam regnis inimica Papiam,

Plus quoque quam Ligures, crebro grassata premebat.

400

Nam licet urbs Ligurum spatio breviore locorum

Dissideat, medius Ticini gurges utramque

Separat, et geminos intersecat unda tumultus.

At qua turrigeram spectat Terdona Papiam,

Omnia plena iacent: non hic mons, silva, vel amnis,

405

Qui queat alternos medius cohibere furores.

Proxima magnifici vidit tentoria regis

Marchia, vulgari quae nomine Busca vocatur.

Inde Palatini gaudentem iuris honore,

Vnanimumque sibi Chunradum nomine fratrem,

410

Signiferumque suum, quem Norica misit Othonem

Terra, virum magnis spectatum saepe periclis,

Allobrogumque ducem, cuius sub iure fatigat

Lenis Arar placidas Rhodano quae commodat undas

(Huic nomen Bertholdus erat), cum milite multo

415

Praecursare iubet, dictaeque sagaciter urbis

Explorare situm, quid agat, quid cogitet hostis,

Seque secuturum castrorum robore toto

Subsidioque viris venturum spondet: at illi

Praecelerant urbemque petunt: Taneramque rapacem.

420

Transgressi, muros et portas urbis adusque

Discurrunt, oculisque notant, et mente sagaci

Naturam sedemque loci, pensantque laborem,

Signaque dispositis exspectant regia castris.

Tertia lux aderat, totis cum viribus ecce

425

Bellator Fridericus adest: tentoria ripa

Vlteriore locat: ne protinus agmina iungi

Possent, auctus aquis pluvialibus obstitit amnis.

Ast ubi detumuit fluvius, positoque furore

Coepit habere vadum, necdum residentibus undis,

430

Protinus evectu validorum miles equorum

Non tam flumineas transit, quam transnatat undas,

Iunctaque considunt sociatis agmina castris.

Montis in abrupti scopuloso vertice sedes

Arcis erat, teretique tumens excreverat umbo

435

Saxeus ille iugo, monti vicinus utrique,

Qua sibi confines sunt Appenninus et Alpes.

Nec solum Terdona tuos locus ille penates,

Sed velut e specula Ligures et plana Papiae,

Atque alias Italis positas in finibus urbes,

440

Ceu capiti subiecta suo, prospectat ab alto

Membra, nec obsistunt ullae spectantibus umbrae.

Hic praeter validas turres, quibus undique sedes

Tuta videbatur, rubeo nitidissima muro,

Pro saxo laterem celeberrima turris habebat.

445

Hanc ibi Tarquinum quondam fundasse Superbum

Rumor erat: nomenque loco retinente Superba

Illa vocabatur longo iam tempore turris:

Huic subiecta iugo, valido firmissima muro,

Turribus, et celsis consurgunt moenia pinnis,

450

Exornantque suam tectis sublimibus urbem.

Hanc secat exiguus saliens e monte propinquo,

Sed faciles iras modico sumpturus ab imbre

Gurges, et in geminas seiungit moenia partes.

Prima dies magnis momenta potentia coeptis

455

Addidit, et dubiis depressit pondera fati.

Ipsa namque die primo expugnata labore,

Hostibus afflictis cessere suburbia nostris,

Et sese tutam populus revocavit in arcem

Densior, augustam muniret ut undique sedem.

460

Hic praeter cives et signa domestica, multi

Intererant Ligures, paucis quos ante diebus

Vrbis Ligurum, tantae communis causa ruinae,

Vana laboranti solatia miserat urbi.

Praeterea multis stipatus Opitius armis,

465

Addiderat socium rebus se sponte supremis

Marchio: quem propter mores, ni fallor, acerbos

Spinam fama malam vero satis ore vocabat,

Quod contra mores et legum scita rebellis.

Nam quid in humanis reperitur acerbius actis

470

Saevitia stimulare pium, et compungere regem?

Viribus his, validoque loci munimine freti

Infausti cives, nec moenia dedere, nec se

Post mala tanta suo dignantur subdere regi:

Perstat in incepto stolidus furor, inque ruinam

475

Tendit, et ad certam properat gens perdita cladem.

Tunc vero ut iustam sese collegit in iram

Regia nobilitas, et tandem saeva coactus

Venit in arma furor, non iam servare laborat

Ingratos, veniamve ultra sperantibus offert:

480

Iam toties revocasse pudet, monituque salubri

Invitasse reos ad dulcia foedera cives.

Vt leo qui dudum placido mansueverat usu,

Exueratque feros longo iam tempore mores,

Si quis cum iaculis, vel nudo cominus ense

485

Praeditus irritet, generosi pectoris iram

Dissimulat, reprimitque diu, spernitque minori

Tingere caede genas, et vili sanguine pasci:

At si perstiterit damnatus et improbus hostis,

Addideritque minas, tunc se stimulante flagello

490

Incitat, et miserum violento pectoris ictu

Involat, et laceros frangit crudeliter artus.

Sic suppressa diu generosi principis ira

Exarsit, rapuitque novum mens alta furorem:

Vtque satis certo plebs noverit improba signo,

495

Quam sperare suis mercedem debeat ausis,

Protinus ante fores miserorum certa reorum

Attolli tormenta, cruces, cernentibus ipsis,

Imperat: ac ne quis sese subducere cladi

Cautus, et elapsu trepido discedere possit,

500

Vndique conclusos princeps hoc ordine cingit:

Qua zephyrus clausam geminis prohibentibus arcem

Montibus, a tergo blando spiramine tangit,

Regia signa nitent, et clausis hostibus omnes

Aggressus, aditusque negant: qua pinniger austros

505

Excipit, atque notis obsibilat Appenninus,

Saxonas indomitos, et Norica castra superbus

Asperat Henricus, perituraque moenia terret.

At qua plana iacent, et liber transitus Euro

Accessusque patet, popularia signa, suasque

510

Pulchra Papia locat numeroso milite vires.

Protinus ingenti muralia pondere princeps

Attolli tormenta iubet, quae grandia saxa

Incutiant validis agitato verbere muris.

Quaeque superveniens hostiles machina turres

515

Despiciat, missis et desuper implicet hastis,

Quae levibus subiecta rotis, aut fraude latenti

Suffodiat validos, aut pulset turbine muros

Tunc iaculis strident aurae, levibusque sagittis

Sibilat excussum balistae turbine telum,

520

Fundaque fatifero tenerum secat aera plumbo.

Nec minus infausti summis et turribus hostes

Grandia saxa rotant, ferrum iaculantur, et ignes,

Adiiciuntque animos, seque exhortantur in arma:

Vrget quippe metus, faciuntque pericula fortes.

525

Saepe etiam propriis confisi viribus, ultro

Prosiliunt, turbantque viros, celerique relapsu

Evadunt, iterumque suam referuntur in arcem.

Non impune quidem: nam praeter multa suorum

Funera, quae moesta clam servabantur in urbe,

530

Multi dum refugo repetunt pede moenia, capti

Appensique cruci, miseranda sorte peribant.

Nec reticere libet triste ac memorabile quiddam,

Ignotumque prius: rapido nam turbine saxum

Inflictum muris, violento frangitur ictu,

535

Tresque sui partes faciens, tria corpora saevo

Dat iuvenum leto, dum starent agmine denso,

Et media summis agerent de rebus in arce.

At rex eximius, tandem pietate remota

Adiectisque minis, socios hortatur, et addit

540

Ipse suis animos: oppugnat et assilit hostes.

Saepe levi iaculo validam, celerique sagitta

Excitat ipse manum, tormentaque bellica praesens

Instruit, et certos in moenia dirigit ictus;

Et nihil infectum, fieri quod postulat usus,

545

Neglectumque sinit, multumque et ubique iubendo,

Pugnandoque manu, perfecti militis usum,

Officiumque simul discreti principis implet.

Fons erat ex illa qua moenia parte Papiam

Respiciunt, unus turbae castrensis in usum

550

Sufficiens, dum liber erat; nunc aemulus hostis

Asservat latices, inimicaque signa Papiae

Infaustos propriis arcent a fontibus hostes.

Vnde fit, ut duros pugnandi ferre labores

Iugiter, et rigidis versari semper in armis

555

Cogat eos sitiens, et ob hoc animosa iuventus,

Fundere dum proprium vetito pro fonte cruorem,

Sanguinis et fluvio permistas sumere lymphas

Non timet, atque animos eadem, quae corpora frangit,

Auget acerba sitis: nulla est audacia maior,

560

Quam cui materiem naturae praebet egestas,

Vt sitis atque fames: sitiens mala nulla timere,

Esuriensve potest: miserae violentia pestis

Cogit abesse metum: dum plus praesentia torquent,

Quam ventura movent: vidit discrimina summa,

565

Et totum princeps hac vergere parte laborem.

Praesidioque viris Ferrati marchio montis

Additur: ut socios iuncto discrimine casus

Excipiat, servetque lacus, et terreat hostes.

Praeterea sordes, et quaeque nocentia fonti

570

Iniiciunt, purasque ipsis cernentibus undas

Morticinis, turpique audent corrumpere tabo:

Et delibutas immergunt sulfure taedas,

Vt sapor ingenuus gustu violetur amaro.

Nec minus has cupide sitiens, et egena liquoris

575

Appetit, et certa pugnat pro morte iuventus,

Permutans olidas effuso sanguine lymphas.

Nam qui per mediam manabat rivulus urbem

Mole ruinarum, saxis et pulvere multo

Hostibus exiguas ultro turbantibus undas,

580

Gurgite limoso sordens ac putridus ibat.

Nec mihi cuiusdam virtus reticenda videtur,

Seu magis incautae praeceps vesania mentis.

Strator erat, de plebe quidem, nec nomine multum

Vulgato, modica in castris mercede merebat

585

Hic velut iratus bello, longasque perosus,

Indignansque moras, et ob hoc crudelior hosti,

Dum gravis assultus, solitoque ferocior arcem

Vrget, et hinc illinc Hibernae grandinis instar

Saxa, faces, et tela volant; neque casside clausus

590

Tempora, nec chalybum munitus pectora textu,

Vix gladio, clypeoque levi protectus, in altum

Nititur ascensu collem, quo regia turris

Tarquini fundata nitet, parvaque securi,

(Quam genus hoc hominum serviles gestat in usus

595

Subnexam sellae) vestigia caedit in alta

Rupe sibi, sociis revocantibus, hostibus autem

Attonitis, et stulta viri mirantibus ausa.

Non illum lapides, non illum ferreus imber

Telorum; non quae violento turbine turrim

600

Saxa petunt, revocare valent: interque suorum

Clamorem, hostilesque minas, evadit ad arcem.

Protinus armato cuidam congressus inermis,

Fortior ad terram scopulo deturbat ab alto

Praecipitem, versoque gradu vestigia victor

605

Fortuna comitante refert, et corpore toto

Integer, ad socios et regia signa reversus,

Se pariter castris, et tuta mente recepit,

Mirans ipse suum revocato pectore factum.

Cui rex ob facinus praeclarum, praemia laudis

610

Digna referre volens, titulos et nomen equestre,

Armaque, cornipedesque feros, cultusque nitentes

Largiturus erat: puduit consurgere tantum

Plebeium, generisque sui transcendere fines;

Et sub fortuna potius remanere priori

615

Credidit, acceptis largis a principe donis.

At rex ignavo coeptum procedere tractu,

Aegra mente ferens (properabat quippe coronam,

Atque monarchiam totius sumere mundi)

Omnia quae lentum valeant impellere bellum,

620

Et tardas celerare moras, sub corde sagaci

Ventilat: ingenuo videt undique moenia firma

Robore, nativoque loci munimine tuta.

Vna parte tamen, stabat qua regia turris,

Quod natura minus dederat supplesse labore,

625

Artificumque manu: tandem memorabile quiddam,

Egregium dictu, sed non satis utile menti

Incidit: ut solidae fodiendo viscera terrae,

Ima cavans, ductis ad fundamenta cavernis,

Ipsam inclinato turrim subvertere muro

630

Apparet, et subito reseret sibi moenia lapsu.

Hanc regis curam versutus praevenit hostis,

Atque artem solers opponere cogitat arti.

Ergo ubi visceribus sese telluris opacae

Regius immersit secreto limite fossor,

635

Protinus occurrens patulae scrobis hostis hiatu

Deprensos tellure viros, redituque negato

Attonitos, medio suffocat in aggere fossae.

Sic miseros proprium sibimet fodisse sepulcrum

Poenituit, clausosque cavo telluris hiatu

640

Vlterior coelo non reddidit atra vorago.

Nec minus iratos alios quoque crimine vultus,

Fortuitos omnes solito contemnere casus,

Ausa fuit fortuna procax ostendere regi.

Haud procul eiusdem distans a finibus urbis

645

Fulgebat Ligurum longe spectabile castrum;

Hoc expugnandi dudum Fridericus amorem

Pectore conceptum perducere tentat in actum.

Protinus in castris scalas, et caetera per quae

Hostibus ignaris conscendi moenia possunt,

650

Exstruit: haec in se fabricata putantibus illis,

Oppida qui servant, atque admirantibus usum:

Haud mora, delectos ex ordine rector equestri

Ductori Allobrogum, praestanti corpore fortes,

Atque Palatino iuvenes committit Othoni.

655

Atque illuc iubet ire viros, quo tempore luci

Extremae gelidas miscet nox prima tenebras:

Paret, et ad tutam miles duce fretus uterque

Tendit iter sedem: cunctisque sopore solutis,

Allatis furtim scalis, fastigia muri

660

Summa petunt: ac ni temere clamore coorto

Indicium facti iuvenes properantius aequo

Fecissent, erepta brevi castrensibus hora,

Et pulchro sublata dolo castella fuissent.

Armorum strepitu, et subito clamore citatum

665

Prosilit e stratis vulgus castrense, fugamque

Arripit: at postquam trepidis audacia maior

Adfuit, et sumptis virtus incanduit armis,

Bella movet, hostemque suis iam pene potitum

Moenibus, excutiunt, capto muroque repellunt.