Si cupias, lector, medicorum noscere morem,

      Carminibus variis notificabo tibi.

Ergo cor apponas; prodest nam discere cuiquam

      Omnia: scire decet cuncta, patrare nocet.

5

Scire malum, quod vitet idem, res conveniens est;

      Scire bonum discat quilibet, id quod agat.

Principio medicus urinam cum videt egri,

      Admirans inquit: "Hec aqua cuius adest?"

Et capiens scafium manibus deducit in altum

10

      Inspiciensque diu sic, quasi tristis, ait

(Maxime si fuerit alicuius divitis illa,

      A quo subtrahere munera posse sciat):

"Crede michi, frater, cito ni succurritur isti,

      Posset de facili deteriora pati!

15

En, urina docet, quia fortiter iste gravatur:

      Nam caput et venter, cetera membra dolent.

Intus et exterius calor illum vexat, amarum

      Guttur habet, stomachum debilitasque premit.

Fercula que sumit non digerit, egerit illa

20

      Indigesta nimis; esca nocere solet.

Nocte nichil dormit, tempestas angit eundem,

      Et cibus insipidus sic sapit omnis ei.

Ergo si cito vult hic indagare salutem,

      Consilium medici queritet ipse boni,

25

Qui bene curet eum ceu morbi causa requirit:

      Ignarus medicus mortificare solet.

Naturam morbi qui non agnoscit, eundem

      Quomodo curabit? Est sua cura mala.

Ignari medici demit medicina salutem;

30

      Dum prodesse putat, semper obesse solet.

Curo meos egros, conforto, visito cunctos:

      Sic debet facere quisque bonus medicus.

Territus hiis dictis rogat illum nuncius egri,

      Vt sibi consilium prebeat ipse modo.

35

"Providus est quoniam, volo consilium sibi ferre,

      Nulli consilium denego quippe meum.

Attamen ex illo me vivere semper oportet,

      Quod pretio multo discere vix potui.

Ars michi thesaurus manet, hec possessio clara;

40

      Quilibet arte sua vivere debet homo.

Servivi multis, qui premia nulla dederunt,

      Frivola verba tamen multa dedere michi.

Vix modo pro meritis aliquis respondet amicus,

      Quilibet ingratus cernitur esse quasi.

45

Dum dolet infirmus, promittit premia multa;

      Cessat promissum, cum dolor ipse cadit.

Disposui quare nulli servire deinceps,

      Ni michi sit cautum pignore vel pretio.

Cum limpha calida siropum mane resumat

50

      Et comedat farra prunaque sive pira.

Abstineat vino! facito servare dietam,

      Donec visurus venero cras ad eum."

Infirmo rediens exponit cuncta minister.

      Talibus auditis fortius ille dolet

55

Atque verens nimium: "Propera velociter", inquit,

      "Ad me quod veniat, supplice voce roga!"

Is properans medicum reperit; tunc supplicat illi,

      Quatenus accedat; nam rogat eger eum.

"Lux hodierna michi patientes visere tantum

60

      Vix puto sufficiet, quos recreare volo;

Idcirco nequeo; sed cras proficiscar ad ipsum

      Auxiliumque sibi consiliumque dabo."

Vertit iter retro famulus, solatur egentem;

      Propter solamen non minus ille dolet.

65

Surgit in aurora famulus scafioque resumpto

      Ad medicum properat letus et inquit ei:

"Lux bona sit vobis!" urinam monstrat et illi.

      Qua visa medicus singula querit ab hoc:

Si bene dormivit, assellatur, requiescit.

70

      Cuncta prius doctus consilium dat ei.

Tunc surgens medicus visurus tendit eundem.

      Atque statum querit introiens ad eum

Et pulsum tangit. Eger suspirat ab ymis:

      "Est michi quippe male, torqueor intus!" ait.

75

"Confortare satis, omnem depone timorem!

      Auxilio domini nam cito sanus eris.

Omnipotens Dominus cunctos confortat egentes,

      Qui confortare solus in orbe potest.

Debilitat firmos, infirmos roborat, egros

80

      Sanat, vivificat, mortificando premit.

Infima sublimat, sublimia mergit ad yma,

      Ditat et anichilat, prebet et ipse levat.

Exaltans humiles deponit sepe potentes,

      Omnipotens solus creditur esse Deus."

85

"Ipse tibi queso virtutem prebeat, ut me

      Confortare queas, qui dare cuncta potest.

Vt tibi cura mei tamen adsit sedula, queso;

      Quod petis ut tribuam, tu modo pande michi,

Et tibi quod iustum fuerit prebebo libenter:

90

      Premia quisque labor optat habere sua."

"Premia digna sui cupit omnis habere laboris;

      Quatenus acquirat inde laborat homo.

Quilibet idcirco nimium studet atque laborat,

      Vt sibi proficuum conferat ipse labor.

95

Si labor ipse perit, perit eius in arte voluntas;

      Amisso studio fit piger omnis homo.

Cumque deo teneatur homo servire potenti,

      Qui deus et dominus, conditor atque pater,

Nemo tamen famulatur ei nisi spe dationis:

100

      Hac specie colitur magnus in orbe Deus.

Egris servivi nonnullis et generosis,

      Quis ego consilium nocte dieque dedi,

Et michi pro meritis nullus respondit eorum,

      Qui promittebant munera multa michi.

105

Quilibet de facili deluditur, at semel: ille

      Qui me decepit fallere non poterit.

Cimba locum vitat, ipsam qui lesit euntem;

      Aucupis ingenium callida vitat avis.

Nempe fidem dictis adhibebam credulus horum:

110

      Ingenui verbis credere debet homo.

Me spes decepit; spes multos decipit atque

      Hec eadem reficit, implet et evacuat.

Non tamen hoc pro te dixi; nam si placet, ecce

      Gratis servire sum tibi presto quidem.

115

Culpa malignorum factis nocet egregiorum;

      Quod non commisit sic homo sepe luit.

Omnibus est turpe, sed turpius est generosis

      Non compensare servitium merito.

Qui sunt immemores accepti semper honoris,

120

      Debet eis ferre dedecus omnis homo.

Ingratos homines inflata superbia reddit;

      Quilibet ingratus nempe superbus erit.

Corda superborum volitant per culmina montis;

      Sed dum stare putant, vallis ad yma ruunt.

125

Nonne superborum finis mala semper habetur?

      Gaudent in vita, morte profecto dolent.

Ascendunt subito, subito merguntur ad yma;

      Stare diu nequeunt qui mala semper agunt.

Hoc Dominus dixit vitium quod displicet omni;

130

      Semper veridica sunt pia verba Dei"

"Grates innumeras ex hoc tibi reddo, magister,

      Gratis consulere quod michi vis, ut ais.

Tolle quod est iustum! michi postea ferto iuvamen;

      Ne sine, prodesset non tua cura michi!"

135

Accepta mercede sua securus in ere,

      Inquit ei: "Sanus si cupis esse cito,

Ceu dicam facito: fiat siropus, ut omni

      Febre procul pulsa sospes adesse queas."

Facto siropo patienti protinus hausto,

140

      Non prodesse sibi, sentit obesse magis.

Plus dolet amissis sine causa sumptibus eger

      Quam de febre sua, que minus urit eum.

"Ne mireris", ait, "humorum multa malorum

      In te materia; rem bene nosco modo.

145

Oportuna tibi multum medicina videtur,

      Vt deponatur ista superfluitas.

Qua sumpta scito, quia morbi causa peribit:

      Incolumis fies; sic eris, adde fidem!"

"Sic michi dicebas de siropo, quia sanum

150

      Me quoque reddebat, profuit et minime.

Amisi nummos expendi quos in eodem:

      Ne perdam vereor hos alios pariter."

"Non est amissum quidquid gerit utilitatem:

      Amisisse putas quod tibi lucra tulit?

155

Tu vero noscas, profectum quod tibi multum

      Siropus gessit; teque docere volo:

Dura nimis natura fuit, sed mollificavit

      Illam siropus atque paravit eam.

Nunc subiens apte pariet medicina salutem:

160

      Omnia fructificant, cum venit apta dies."

"Ventosis verbis et vanis imbuis aures;

      Ignoro certe quid tua dicta sonant.

Attamen hoc fiat; medicine sed meliorem

      Effectum dum det, quam dedit ante, Deus."

165

"Simplex non credit nisi tantum que sapit ipse;

      Omnibus in rebus credit adesse dolum.

Ecce, deum testor, quem nil latet, omnia qui scit,

      Quod fraus in verbis non latet ulla meis!

Falsum consilium nulli me credo dedisse;

170

      Vt novi melius, ymmo fidele dedi!

De me conqueritur nemo; sed sunt puto multi,

      Qui me collaudant meque valere sciunt.

Sunt puto plus centum, michi qui servire tenentur

      Consilium propter auxiliumque meum.

175

Hii me cognoscunt, hii longe meque salutant

      Et dicunt famulos semper adesse meos.

Tu vero me nescis adhuc, mendacia cuncta

      Que tibi dico putas; est tua pauca fides.

Tu verum falsum credis, falsum quoque verum,

180

      Illicitum licitum, fas pariterque nefas.

Sum deus, ut possim febrem depellere verbo

      Atque crucis signo vivificare viros?

Crede michi: tibi vix medicamen proderit ullum:

      Rebus et in verbis est tibi nulla fides.

185

Credenti vere pro voto singula fiunt:

      In factis cunctis est tibi mala fides.

Non est hoc hominis, pro certo scito, fidelis,

      Veridicis verbis non adhibere fidem."

"Quicquid vis facias, noli me debilitare,

190

      Queso, tuis verbis; verba nociva michi!"

Ergo confecta medicina combibit illam

      Infirmus cupidus; que male purgat eum.

Quatenus assellet expectat debilis eger;

      Sed cum fallat eum spes sua, tristis ait:

195

"Vade, voca medicum, veniat quod protinus ad me!"

      Nuntius accelerat, ut reperire queat.

Invento rogat hunc, ut ad egrum tendat egentem:

      "Peius", ait, "solito se modo tristis habet."

"Quomodo?" Nonne bene purgavit eum medicina?

200

      Miror, mirantem me stupor atque capit."

"Vera loquor: minime commovit eum medicina;

      Non egessit enim, fortiter unde dolet."

"Cum bibit exitiens epar illam, congrua multum

      Ipsi, crede michi, quod medicina fuit.

205

Vtilis esset ei nunc altera; postea sanus

      Esset uti piscis; sed nimis ipse tenax.

Congregat assidue, nil vult expendere parcus

      Nec dare vult aliquid proque salute sua!

Anxiat ut nummis nummos coniungat avarus;

210

      Plus nummos quam se quisquis avarus amat.

In coacervando patitur mala multa fidemque

      Nulli servare tristis avarus amat,

Plus habet et quanto, tanto plus appetit ipse:

      Ydropico similis omnis avarus adest.

215

Non gaudet partis, quia tangere parta veretur;

      Ne sibi deficiant pauper avarus eget.

Est similis talpe metuenti mandere terram,

      Ne sibi deficiat: sic perit ipsa fame.

Que male lucratur, alii conservat, ut ipsis

220

      Gaudeat; is penis perpetuisque datur.

Iste foret sanus, expendere si voluisset;

      Sed quoniam non vult, febris adurit eum.

Et iam non possum tantum sufferre laborem

      Pro modico pretio, quod dedit ipse michi.

225

Vncia quippe, scias, michi si largita fuisset,

      Non compensatus esset et inde labor!

Dic sibi, quod sumat aliud medicamen, ut inde

      Apte purgetur: convaluisse sciat."

Tunc famulus remeans seriatim singula narrat.

230

      Hiis intellectis ingemit eger egens;

Ingemit et lacrimans ait: "Heu michi, sunt medicorum

      Mellea verba quidem factaque virus habent!

Credere quis verbis nam posset dulcibus horum?

      Ore favum mellis, corde venena gerunt.

235

Dummodo subripere possint, languentibus ullam

      Curam non adhibent, cura sed eris eis.

Nulla fides! medicus non curat si moriatur

      Eger, denarios dummodo bursa ferat.

Vade cito, fili, pinguem mercare suellam

240

      Atque fer ad medicum, quod veniatque roga!"

Accepta medicus gaudens venit ecce suella,

      Ingrediens alta voce salutat eum,

Et reddit grates; tunc singula querit ab illo.

      Omnibus auditis certificatus ait:

245

"Accipias iterum medicinam, consulo vere,

      Quam modo sumpsisti: profuit illa tibi.

Sumpsit epar quoniam totum, tibi dico, quod ante

      Non assellasti, te neque movit ea;

Sed te purgabit pravis humoribus ista,

250

      Et sic sanus eris, ne dubitare velis."

Ergo libens ipsam sumens non inde movetur

      Egrotans, tristem se miserumque vocat.

Nuntius ad medicum currens hec intimat ipsi;

      Qui iubet, ut fiat suppositura sibi.

255

Qua facta, per eam non egerit anxius eger.

      Tunc cristera cito fecit ei fieri.

Estque per id pravis humoribus alleviatus;

      Non tamen omnino deserit estus eum.

Temporis ad cursum paulatim febris anelans

260

      Ipsum deseruit, incolumisque fuit.

Sunt medici multi qui nil sitiunt nisi nummos

      Illos preponunt omnibus atque deo.

Non honor est cure nec crimen nec timor ullus:

      Decipiunt omnes ambitione lucri.

265

Certe non medicus, sed fallax est inimicus,

      Egri qui curam non habet, ymmo sui.

Non curat morbum, sed curat tollere censum;

      Ipse ferox adimit que valet inde sibi.

Dum durat morbus, decrescit copia census;

270

      Duplex supplicium quilibet eger habet.

Visitat et curat nummis mediantibus egrum;

      Letatur medicus atque libenter adit.

Si nummi desunt, perit omnis sollicitudo;

      Sollicitum nummus quemlibet esse facit.

275

Sollicitat pigros, studiosos reddit inertes,

      Infirmos sanat, debilibus dat opem.

Causidicis adimit nummus tribuitque loquelam,

      Auditum surdis restituitque viris.

Mutos voce loqui magna facit atque loquaces

280

      Interdum mutos reddere sepe solet.

Claudis dat gressum, velocibus eripit illum,

      Letificat pueros exhilaratque senes.

Bella movet nummus, eadem sedare videtur,

      Qui sunt discordes unanimesque facit.

285

Regibus et ducibus, generaliter omnibus ipse

      Imperat atque preest et dominatur eis.

Si careat nummis sapiens, quasi nullus habetur,

      Et fatuus sapiens dives habetur homo.

Formosus turpis et fortis debilis, atque

290

      Nobilis est humilis, si sibi census abest.

Nummus amicitias iungit, dat nummus honores:

      Vix sine denariis ullus habetur honor.

Nummus honorari cunctos facit atque timeri:

      Dives honoratur, vilis habetur inops.

295

Rex regum nummus dominus manet et dominantum;

      Omnes inclinant et famulantur ei.

Qualis Virgilius vel si sit qualis Homerus:

      Si non sit locuples, nullus habetur homo.

Destruit, edificat nummus, facit omnia que vult:

300

      Ius et iustitiam cum ratione necat.

Nobilitat vilem: si sit de stercore natus,

      Dummodo sit dives, summus habetur homo.

Indignus dignus, iniustus iustus habetur,

      Insipiens sapiens, impius atque pius.

305

Sontes absolvit, insontes obligat, atque

      Liberat es nocuos innocuosque premit.

Excepto nummo non est Deus alter in orbe,

      Qui mirabilia signaque multa facit.

Psallere presbiteros nummus facit; omnia fiunt

310

      Huius avaritia: psallere nummus amat.

Attamen ipsa ruunt que nummus congregat; ipse:

      Stare diu nequeunt que male parta vides.

Pontificum nummus delirat ab ordine iuris

      Prelatusque facit quilibet illud idem.

315

Huius avaritia fit rusticus ille sacerdos,

      Qui nescit legere, sed bene scit fodere.

Qui fit prelatus, nescit proponere verbum,

      Sic homines nescit pascere: sciret oves!

Huius avaritia reges comitesque barones

320

      Subiectos reprimunt iustitiamque necant.

Huius avaritia iudex discedit a lege,

      Iustitiam perimit, fas facit esse nefas.

Huius avaritia testis deponit inique,

      Falsa refert mendax, vera tacendo necat.

325

Huius avaritia periuria furta rapine

      Necnon procedunt altera multa mala.

Huius avaritia nonnulli mortificantur;

      Demonium colitur, deseriturque Deus.

Huius avaritia delirat religiosus:

330

      Dum coacervat opes, est sua lesa fides.

Huius avaritia lusor blasfemat et eius

      Invocat auxilium qui mala semper agit.

Huius avaritia mercator trans mare currit;

      Lucratur mortem, dum lucra ferre putat.

335

Huius avaritia meretrix fit femina casta

      Et manet incesta que fuit ante bona.

Huius avaritia vir fato coniugis instat,

      Filius atque patris: res scelerosa satis.

Huius avaritia medicus non curat egentem,

340

      Illum qui tantum tradere lucra valet.

Nomen ab effectu trahitur: si littera detur,

      Extorquet medicus more rapitque lupi.

Dives habet medicos, si vult expendere, multos;

      Eger inops nullum prorsus habere valet.

345

Non consanguineos nec gratis curat amicos:

      Nil nisi denarios diligit ipse rapax.