Pangite iam lacerae carmen lugubre, Camene;

      Dignus enim multis annus hic est lacrimis.

Ecce quater denis ternisque prioribus annis

      Quid nisi prosperitas dicta fuit Caroli?

5

Annua cum variis ipsius gesta triumphis

      Tum placuit laeto connumerare stilo.

At modo lugentes obitum nos admonet ordo

      Et tempus tanti commemorare viri.

Hic veri plangunt elegi; nil fingere mestum

10

      Est opus, affectus res habet ipsa suos.

Quis recolens, qualis fuerit, modo defore terris

      Tale decus nimium non gemat et doleat?

Sed quia res consolatur haec sola fideles,

      Caros forte suos mors quibus abstulerit,

15

Pro iustis ut eos feliciter actibus esse

      Confidant regni participes superi:

Idcirco meritum, pro quo modo credimus illum

      Vivere cum Christo, iure libet canere.

Materiem tantam nimis audax barbara lingua

20

      Ingenii tenuis viribus aggreditur;

Sed me magnus amor, praesentis carminis auctor,

      Ignarum fandi non reticere sinit.

Denique sum Carolo semper flagrantis amoris,

      Sum quoque perpetui debitor obsequii;

25

Is gentem nostram fidei cognoscere lucem

      Fecerat abiectis perfidiae tenebris,

Quam bellando diu, quam multa pericula passus,

      Quam sudore gravi, quam studio vigili!

Poene recordantur populi hoc hactenus omnes

30

      Europae, tanti participes operis.

Nempe sui vires regni collegerat omnes,

      Vt nos demonicis cultibus abstraheret.

Denique barbariem quisnam mollire ferocem

      Posset adhortantis dogmatis alloquio?

35

Ob hoc per Carolum clemens deus est operatus

      Id, quod tunc aliter non potuit fieri.

Vsus enim gemina Saxonum saxea corda

      Arte suadebat subdere se domino,

Nunc terrens bello, nunc donis alliciendo,

40

      Illic magnanimus, hic quoque munificus.

Nec prius abstiterat, Saxonia quam simul omnis

      Idola proiciens facta fidelis erat.

Quas igitur grates illi modo possumus omnes

      Vel quas quisque suo solvere pro modulo?

45

Si qua meam scripturarum scintillula mentem

      Artis et illustrat si qua scientiola,

Nonne dabit iuste Carolo praeconia laudum,

      Per quem nancisci tale bonum merui?

Nostri non solum fidei documenta parentes,

50

      Sed penitus cunctos nescierant apices;

Per Carolum nuper nobis est huius honestas

      Ac pariter vitae spes data perpetuae.

Ergo tibi primum dignas nos dicere laudes

      Da, deus, omnimodi fons et origo boni.

55

Muneris inde tui quamcumque retexere partem

      Nos in eo, nostri dux animi, tribue,

Quem, pie Christe, tuo multorum more saluti

      Prospiciens talem praestiteras fieri.

Nam nostrae miserans naturae conditionem,

60

      Serpentis postquam fraus vitiavit eam,

Contuleras hominum generi solacia crebro

      Per claros homines atque tibi placitos;

Efficiens fortes, per quos fragiles regerentur,

      Doctos, qui reliquos instruerent stolidos,

65

Vt lux illorum tenebras depelleret horum

      Errantes revocans restituensque viae,

Stantes erigerent lapsos, miserisque piorum

      Virtus exemplo esset et auxilio.

Et tales semper dederas ab origine mundi,

70

      Apti salvandis qui fuerant aliis.

Inprimis patriarcharum sacer ordo, deinde

      Legifer et vatum missus ad hoc chorus est;

Necnon in variis imitabile gentibus olim

      Exemplar iusti, te quoque teste, dabant.

75

Sed quis per servos servis te consuluisse

      Miretur, donum sit licet eximium,

Cum per te mundi dominus plus egeris, immo

      Sis passus minimis maxima pro famulis,

Pro quibus iniustis iustus, pro sontibus insons

80

      In mortem propriam tradideras animam;

Tanta, redemptor, erat nostrae tibi cura salutis,

      Perdita ne fieret prorsus imago tui.

Vnde tibi laudes modulentur cuncta creata,

      Atque genu flectant inferus, arva, poli.

85

Nam neque, dum complevit opus tua gratia tantum,

      Cessavit, sine qua deperit omnis homo,

Sed post haec eadem lucrandis omnibus extat

      Cura per electos gentibus exhibita.

Oris apostolici terram sonus ivit in omnem,

90

      Verba per extremas intonuere plagas,

Cui dedit aetherea caeli demissus ab arce

      Flammantes linguas spiritus omnipotens.

O quam multorum purgatas sorde reatus

      Mentes ardentes fecit amore tuo!

95

Ordinis eiusdem necnon virtutis honore

      Et studio plures post fuerant similes,

Qui simul exemplis animas et dogmate sacro

      Multas caelesti reddiderant patriae.

Quid memorem, quanti, pro te tormenta necemque

100

      Passi, lucrati hinc alios fuerint!

Hos animus constans, illos miracula visa

      Credere haec danti commonuere tibi.

Mille modis tua magna, deus, clementia gentes

      Salvat per sanctos egregiosque viros.

105

Nec reges facis expertes fore muneris huius,

      Dum per eos animas corrigis atque doces:

Temporibus Carolus rex, te donante, modernis

      Quam multis summae causa salutis erat,

Credentum pulcre moderandis moribus aptus

110

      Et mutare pie perfida corda potens.

Cuius nunc insigne genus si pandere coner,

      Compellor regum scribere catalogum;

Sed non est opus, excelsum quia non genus illi,

      Sed summo generi addidit ipse decus.

115

De claris genitus fulsit praeclarior atque

      Patribus invictis fortior enituit;

Est quoque iam notum: vulgaria carmina magnis

      Laudibus eius avos et proavos celebrant,

Pippinos, Carolos, Hludowicos et Theodricos

120

      Et Carlomannos Hlothariosque canunt.

Attamen hic quanto plus fecerit omnibus illis,

      Dicet praesentis sermo sequens operis.

Vnum commemorem tanto de germine patrem,

      Quem sanctum Christi praedicat aecclesia,

125

Scilicet Arnulfum, Francorum qui fuit olim

      Princeps ac presul post satis egregius,

Ductus amore dei qui spreverat omnia mundi,

      Quae mulcent oculos queque trahunt animos,

Malens divinas mundi quam tradere leges,

130

      Esse dei famulus quam populi dominus.

Nunc ovat in caelis, praebens miracula terris,

      Sublimis meriti signa decora sui;

Indeque nostrorum totam seriem dominorum,

      Stirpem nempe suam, protegit atque fovet.

135

Prae cunctis igitur tibi cura nepotibus una,

      Quaesumus, Arnulfus sit tuus omonimus.

Fac, ut regnanti Christus sit previus auctor,

      Quo nimis ipsius indiget aecclesia,

Cui modo iustificus rex est, defensor et unus

140

      Inter tot clades, nunc quibus atteritur.

Ex illo nobis igitur tam principe sancto

      Hactenus est dominans inclita progenies,

In quam descendit sancti benedictio Iacob,

      Quam Iudae pandens ipse futura dedit,

145

Vt non deficeret de germine sceptriger eius,

      Sed foret inde manens longa ducum series.

Sic electa deo mansit iam tempore longo

      Haec stirps in regno, atque diu maneat.

De qua non quisquam fortem pietateque plenum

150

      Miretur regem progenitum Carolum.

Cuius ut exterior virtus roburque parentes,

      Sic satis ornabat religionis amor;

Et quo maior eis provenit gloria mundi,

      Mens humilis tanto plus fuit ante deum.

155

Sed huic naturae quicquid bene praestitit ortus,

      Hoc exercitio auxerat assiduo,

Intentus semper rebus constanter agendis

      Et disponendis consilio stabili.

Vnde nec in bellis quisquam felicior illo,

160

      Tempore nec pacis plus moderatus erat;

Et quod suscepit florens et nobile regnum,

      Reddiderat duplo latius et melius;

Sicque suos licet invictos vicisse parentes

      Noscitur, hac multo re magis egregius.

165

Nam plures unus terras populosque subegit,

      Quam totus regum vicerat ordo prior.

Regnabant inter Rhenum Ligeremque priores,

      Ad boream fuerat terminus oceanus,

Australemque dabant Balearica litora finem

170

      Alpes et tectae perpetuis nivibus;

Et Francos orientales nec non Alamannos

      Ac Baioarios iam tenuere prius,

Fresones etiam, simul et rexere Thoringos;

      Et regnum Caroli hoc habuere patres.

175

Pippino patre defuncto cum fratre regebat

      Id Carolomanno sorte fruente sua.

Atque simultates illum rixasque moventem

      Hic semper multum pertulerat paciens,

Vt mirum multis fuerit, quod viderit ira

180

      Commotum causis nemo licet gravibus.

Annis sic geminis decesserat ille peractis,

      Et regnum soli iure datur Carolo.

Quod primo victis Aquitanis gentibus auxit,

      Wasconumque simul subiciens populum;

185

Et iuga cuncta Pyrenei superavit, Hiberum

      Donec ad fluvium tenderet imperium.

Italicasque dehinc regiones subdidit omnes,

      Dicere quas certo quis valeat numero?

In longum decies centenis milibus atque

190

      Amplius, ut fertur, tenditur Italia.

Tum, quibus est ex non modica Germania parte

      Subdita, Saxones addidit imperio;

Ex hac in latum duplo plus denique Francis,

      In longum partem paene parem retinent.

195

Pannonias etiam victor subiecit utrasque

      His cum vicinis urbibus innumeris.

Arva Liburnorum, vel que vocitantur ab Histro,

      Necnon Dalmatiam subdidit et Daciam.

Sclavorum populos censum sibi solvere fecit

200

      Plures, quam quisquam dinumerare queat.

Gesserit ista quibus bellis, signando priores

      Quattuor annales iam retulere libri.

Nunc, studium mores ususque domesticus eius

      Corporis et habitus quae fuerint, referam;

205

Que quicumque sciet, iam non mirabitur, illi

      Cur sic contigerint omnia laeta foris.

Nam quod scire decet homines meminisseque cunctos,

      Hic quoque lectorem commoneam breviter;

Audiat hoc omnis rector vel praemia gestis

210

      Pro laudabilibus quisquis habere cupit.

Interius radix operum latet exteriorum,

      Mens moresque viri facta palam generant:

Qui solet esse domi constans prudensque decenter,

      Perficit is crebro facta decora foris;

215

Intra se vitiis dominans rationeque pollens

      Exteriora sibi nulla nocere sinit.

Fortiter in cunctis facienti seu pacienti

      Pro meritis animi gloria proveniet;

At cui mens torpet, mores neque corrigit in se,

220

      Illum iure manet dedecus exterius.

Sic regnum terret cunctos extrinsecus hostes,

      In se quod pacem iusticiamque tenet;

At contra, si quod scelus et discordia foedat,

      Raptores avidos clade sua faciat.

225

Ergo domi Carolum rationis iura secutum

      Est comitata foris gloria magna satis;

Assuescens potuit virtutibus exuperare

      Ferreque consilio cuncta pericla sua,

Et quia iusticia pacatum reddidit intus,

230

      Externis regnum cladibus eripuit.

Artibus ipse quidem cunctis instructus honestis,

      Harum doctores magnifice coluit.

A sene levita quodam cognomine Petro

      Curavit primo discere grammaticam.

235

Artis rethoricae, seu cui dialectica nomen,

      Sumpsit ab Alcuini dogmate noticiam;

Hic, etiam levita gradu multumque peritus,

      Ex Anglis veniens Saxo fuit genere;

A quo precipue studuit totam rationem

240

      Et legem cursus noscere siderei.

In causis iudex iustissimus, audiit ipsas

      Sepius et finem litibus imposuit.

In sermone satis dulcis, facundus, abundans,

      Nec patrio tantum claruit eloquio;

245

Sed solitus lingua sepe est orare Latina,

      Nec Grece prorsus nescius extiterat;

Intellexit eam melius quam proprietates

      Illius posset voce sonare sua.

Legerat assidue scripturae dicta sacrate

250

      Quosque libros sancti composuere patres;

Quos Augustinus caeli de civibus almis

      Scripsit, amanter eos crebrius audierat.

Scribere temptabat; nam circumferre solebat

      Secum cum parvis codicibus tabulas

255

Ac ponens ipsas ad cervicalia lecti

      Regalis numquam fecit abesse sibi.

Inter tot curas tantique negotia regni

      Rex exercuerat his animum studiis.

Cuius ut ingenium multum resplenduit acre,

260

      Sic omnis motus optima temperies.

Non umquam nimium laetus, non valde remissus,

      Non multum tristis atque severus erat;

Non lenis hominum vitiis, non turbidus ira

      Plectebat iusta cum ratione reos.

265

Quod terrore magis fieri quam morte volebat,

      Ni cum dira rei cogeret impietas.

O qualis probitas, quam constantissimus ordo

      In cunctis eius moribus enituit!

Fortis in adversis rebus cautusque secundis,

270

      Perpetuae tenuit sobrietatis iter.

Tantum, cum natos sibi Pippinum Carolumque

      Mors auferret, ob hoc ipse nimis doluit;

Necnon Rhuottrudis, reliquis quae filia natu

      Maior erat, flevit valde gemens obitum.

275

Hanc et Grecorum luxerunt ditia regna,

      Quod non hac tali digna forent domina;

Sponsa fuit Constantini nam sceptra regentis

      Illius semper nobilis imperii;

Inclita Constantinopolis de germine nostri

280

      Optabat Caroli nobilior fieri.

Tantum contigerant haec infortunia regi

      In his, quae genuit pignora clara satis.

Tum concertabat constantia cum pietate

      In Carolo, virtus utraque non modica:

285

Haec casus omnes iussit tolerare decenter,

      Illaque dilectae commonuit sobolis;

Ista magnanimus fulsit virtute, sed illa

      Non minus ardebat plenus amore pio;

Quocirca vicit pietas in morte suorum

290

      Et regem largas compulit ad lacrimas.

Necnon Romani mortem sibi flevit amici

      Pontificis; nomen huic Adrianus erat.

Nam velut in reliquis rebus, sic optimus eius

      Laudatur merito mos in amicitiis;

295

Admittebat eas caute, sed firmiter immo

      †Ex se servavit foedere perpetuo.

Vnde decus regni factis et nomen amicis

      Auxerat externis regibus et populis.

Ex quibus unus erat Hadefonsus nomine dictus,

300

      Qui rex Asturiae Galliciaeque fuit;

Qui dum legatos et munera mitteret illi,

      Mandabat dici se proprium Caroli.

Scottorum reges ipsum dominum vocitabant,

      Ac se subiectos ipsius et famulos;

305

Hoc apices ab eis missi testantur ad illum,

      Quorum claret amor maximus alloquio.

Persarum princeps illi devinctus amore

      Precipuo fuerat nomen habens Aaron;

Gratia cui Caroli prae cunctis regibus atque

310

      Illo principibus tempore cara fuit.

Augustis cum Grecorum poscentibus ultro

      Dignatus pactum pacis inire fuit;

Vnde suos ad eum legatos mittere crebro

      Curavere Leo, Niciforus, Michahel.

315

Transgredimur moetas, dum designamus amicos;

      Monstrandus magis est ipse stilo Carolus.

Hic se venatu necnon equitando frequenter

      Fecerat ignarum desidiae penitus:

Vix illi glatialis hiemps auferre valebat

320

      Vsus castrenses gestaque militiae;

Praeterea solitus fuit exercere natatum,

      Qua tunc arte magis nemo peritus erat.

Et naturali fontes fervore calentes

      Illi praestabant grata lavacra nimis;

325

Vnde locum sedis sibimet delegit Aquensis,

      Plurima quo manat copia talis aquae,

Balnea qua multo condens iocunda decore

      Annis extremis mansit ibi iugiter

Ac secum fecit natos proceresque lavari,

330

      Quodque sui custos corporis agmen erat;

Eiusdem nam commoditas spatiosa lavacri

      Centenos homines plusque valet capere.

Corpore robusto fuit ipse, decenter et amplo,

      Incessu firmus, vividus atque agilis,

335

Egregie procerus, et hoc moderamine iusto

      (Septem namque suis longus erat pedibus);

Ipse rotundus apex capitis, <cervix> et obesa,

      Naris plus paulo quam mediocris erat;

Late fulgentes oculi, facies quoque laeta

340

      Et vox clara satis pulcraque canities.

Vsus vestitu patrio semper peregrinum

      Respuerat, quamvis pulcher et ipse foret:

Bis tantum Romae summis rogitantibus ipsum

      Praesulibus longa usus erat tunica;

345

Tunc etiam clamidis speciosae sumpsit amictum

      Moreque Romano tegmina facta pedum.

Regalis habitus tantum gestabat honorem,

      Cum celebraretur valde sacrata dies,

Aut quotiens aderant missi mandata ferentes

350

      Ex longe positis gentibus et ducibus:

Tunc auro textam nectebat fibula vestem

      Aurea, comebat gemma pedes varia,

Distinctum viridi gessit diadema smaragdo,

      Stellatus radiis iaspidis ensis erat;

355

Distabatque parum reliquis in veste diebus

      A solito procerum vel populi habitu.

Felici semper valitudine laetus ad annos

      Supremos vitae poene suae fuerat;

Nam servavit eam, victu sumens moderato

360

      Solum, quod sensit esse salubre sibi.

Si tamen adversum leviter quicquam pateretur,

      Quod iam crescenti contigerat senio,

Non admittebat medicos sibi nempe perosos,

      Plus arbitratu cuncta suo faciens.

365

Cum reliquis vitiis specialiter oderat illud,

      Quo vertunt mentis pocula multa statum;

Hinc vinum parce, potum quoque sumpserat omnem.

      Atque cibis paulo aegrius abstinuit;

Nam vix ferre suum poterat ieiunia corpus,

370

      Quae sibi nonnumquam noxia questus erat;

Cum numero solitus hominum convivia grandi,

      Sed tantum festis praecipuis, agere.

Porro quaterna iugem praebebant fercula caenam,

      Praeter venantum que labor attulerat,

375

Assam qui veribus longis inferre solebant;

      Illi gratus erat plus aliis cibus hic.

Caenanti lector recitans non defuit umquam,

      Perque vices aliquod audiit acroama;

Res antiquorum gestas regumque priorum

380

      Ipse legi sibimet fecerat assidue.

Indulgere parum somno permiserat illum

      Mens semper magnis dedita consiliis,

Et res magnificas iugiter meditatio volvens

      Reddiderat curis multimodis vigilem;

385

Ob hoc nocte quater fertur vel sepius omni

      Somno depulso membra levasse toro.

O quantum curis res publica creverat illis;

      Quam conservatum floruit imperium!

Nam bene previdit, ne qua ratione pateret

390

      In regnum variis hostibus introitus.

Gallica praestruxit necnon Germanica classe

      Litora, qua fluvios suscipit oceanus

Atque quod Europam pelagus seiungit ab Afris

      Et dirimit terras gurgitibus medium

395

Qua rapidos ex Gallorum regionibus amnes

      Aut capit ex magnae partibus Italiae,

Hostia seu portus positis stationibus omnes

      Fecit inaccessos hostibus omnimodis.

Hinc nec eo Mauri quicquam vivente nocebant

400

      Nec Northmannorum tunc metus ullus erat,

Ni Centumcellae (sic urbs Etrusca vocatur)

      Quod tunc a Mauris depopulata fuit,

Et quod Northmannis vastantibus insula quaedam

      Parvula Fresonum dampna tulit gravia.

405

Ve tibi vae tali modo defensore carenti

      Frantia, quam variis cladibus opprimeris!

Gentibus ecce pates populantibus undique saevis

      Et, quondam felix, nunc nimis es misera.

Quippe tuis hilares exultant fletibus hostes

410

      Ditanturque tuis assidue spoliis;

Milia cesorum, captivaque turba tuorum

      Amplior est numero quam sit harena maris.

Nam Carolo moriente tuum decus et honor omnis

      Ex illo sensim fugit et interiit.

415

Nunc tamen Arnulfo merito sub principe gaudes;

      Qui similis tanto moribus est abavo,

Denique magnanimus clemens promptusque labore

      Pervigili lapsum corrigit imperium

Francorumque movet veteri virtute lacertos

420

      Atque vocat resides rursus in arma viros.

Sed moles immensa, diu quae corruit ante,

      Non restaurari se subito patitur.

Illi det vitam, qui virtutem dedit amplam,

      Et magne nobis causa salutis erit.

425

Vos, que de Carolo restant dicenda, Camenae,

      Strictim veloci carmine concinite.

Cum fuerit regno tam clarus in amplificando,

      Intentus bellis continuis animo,

Ornatus operum varios tamen et decus ingens

430

      Fecerat et visu moenia pulcra nimis;

Ex quibus inprimis merito laudatur Aquensis

      Sedis mirifice condita basilica,

Quam, pie Christe, tibi sanctaeque tuae genetrici

      Ad laudem studuit perpetuam facere;

435

Ingylemhem dictus locus est, ubi condidit aulam,

      Aetas cui vidit nostra parem minime.

Quorum multiplicem si quis describere laudem

      Curabit, longum texet opus nimium.

Ad quae marmoreas praestabat Roma columnas,

440

      Quasdam praecipuas pulcra Ravenna dedit;

De tam longinqua potuit regione potestas

      Illius ornatum, Francia, ferre tibi.

Preterea Rheni constravit ponte fluenta,

      Commoda dans urbi tanta Mogontiace.

445

Est ibidem latus quingentis passibus amnis,

      Vt pondus tanti scire queas operis.

Quodque magis stupeas, firmaverat ordine recto

      Colles ingentes fluctibus in mediis;

Supposuit basibus haec fundamenta locandis

450

      Et supra celsam struxerat inde viam.

Hoc opus extremis illius poene sub annis

      Consumpsit subito flamma vorax penitus.

Quod reparare volens, fieret quo saxeus illic

      Pons, ubi constructus ligneus ante fuit,

455

(Pro dolor) est obitu praeventus; opusque remansit

      Hoc imperfectum, sic quoque semper erit.

Virtutis monimenta manent tamen eius in aevum,

      In vastis stantes gurgitibus tumuli.

Congestae saxis etenim tellureque moles

460

      Parent elatis flumine verticibus;

Aggeribusque pari spacio distantibus, ordo

      Metitur lati terga decens pelagi.

Condidit et domino perplurima templa dicanda,

      Exornans eadem sumptibus ex propriis,

465

Neglectu dilapsa prius vel tempore longo

      In regno reparans cuncta suo noviter.

Religionis enim sanctae studiosus amator

      Sectatorque fuit catholicae fidei.

Tempore namque suo hereses extinxerat ortas,

470

      Quod iam praemissis diximus ante libris.

Aecclesiam certis intraverat impiger horis,

      Fundens devotas nocte dieque preces;

Eius et omne ministerium cum vestibus atque

      Vasis ornatu composuit nimio.

475

Verus quippe dei cultor, praeponere sancto

      Eius nil umquam servitio voluit.

Nam regnum terrestre tenens, caelestis amore

      Plus multo flagrans extitit et cupidus;

Quod sibi, prae cunctis clemens et largus egenis,

480

      Curavit donis assiduis emere:

Nemo peregrinos illo plus fertur amasse,

      Nemo pari cura suscipiebat eos,

In quo paene modum pietas excesserat eius

      (Si quid in hoc nimium quisque potest facere),

485

Cum non regali solum foret advena turba

      Aulae, sed toto iam gravis imperio;

Ipse pius compensabat dispendia rerum

      Mercedis laeto perpetis intuitu.

Hac invitati fama cum partibus orbis

490

      De cunctis ad eum confluerent inopes,

Non tamen in proprio satis exercere putabat

      Regno gratuite largitionis opus,

Sed per legatos mittebat ad extera regna

      Christicolis crebro munera pauperibus:

495

Quos Aegyptus Alexandrique ex nomine dicta

      Vrbs inopes habuit, iuvit eos opibus;

Africa munificum Cartagoque senserat illum;

      Est experta satis largifluum Syria;

Ad Hierosolimam seu cetera, quae loca Christi

500

      Gestis corporeis sanctificata manent,

Sepius indiguis donanda fidelibus auri

      Misit et argenti pondera non modica.

Trans mare gentiles positos solum sibi reges

      Ad hoc firmata iunxit amicitia,

505

Quatinus, illorum qui sub ditione fideles

      Essent, perciperent inde refrigerium.

Praeque locis sanctis aliis specialiter eius

      Menti Romanae sedis inhaesit amor,

Nam sanctum venerans Petrum, qui claviger extat

510

      Caeli quique chori primus apostolici,

Eius ad aecclesiam donaria maxima sepe

      Mittens thesauros contulit innumeros

Atque sui magis in toto nil tempore regni

      Curavit, maius non habuit studium,

515

Quam sedes Romana suo munimine fulta

      Vt veteri pollens nobilitate foret.

Et tamen ipse quater tantum pervenerat illo,

      Vota precesque pia solvere mente volens;

Vltimus adventus hac causa contigit eius,

520

      Quod turbatus erat tunc status ecclesiae,

Scilicet eiecto simul et tormenta Leone

      Praesule perpesso civibus a propriis.

Hoc quasi naufragio suprema pericula passum

      Vexatumque loci sedicione statum

525

Ad portum placidae studuit revocare quietis,

      Illic per totam poene manens hiemem.

Tunc ibidem culmen susceperat imperiale

      (Ordine quo, quarto diximus ante libro);

Quod tamen invitus papa cogente recepit

530

      Et multis populi Romulei precibus.

Qui si consilium praescisset praesulis ante,

      Tunc se subtraheret prorsus ab aecclesia;

Denique sic multis coram iuraverat ipse,

      Quamvis illa dies valde foret celebris.

535

Videris, hoc illi tantum cur displicuisset,

      Quod mos est aliis regibus appetere.

Ipse decem post haec et ternos circiter annos

      Augustus laetus vixit in imperio;

In quibus antiquas leges correxit, in ipsis

540

      Vniri mandans, dissona que fuerant;

Addidit his etiam noviter, quae congrua duxit,

      Pauca quidem numero, valde sed utilia;

Cunctorumque sui regni leges populorum

      Collegit, plures inde libros faciens.

545

Necnon, quae veterum depromunt proelia regum,

      Barbara mandavit carmina litterulis.

Coepit et ingenii totis cum viribus acris

      In linguam propriam vertere grammaticam,

Ardua phylosophis etiam res haec foret, artem

550

      Ad hanc sermonem cogere barbaricum.

Talibus a studiis non regni maxima cura,

      Non aetas gravior tum revocavit eum.

Compotus annalis fuerat notissimus illi,

      Quem rimabatur mente satis vigili;

555

Sidereos ortus cursus obitusque notabat,

      Nullus eum punctus zodiaci latuit.

Et ventis bis sex, totidem quoque mensibus ipse

      Francorum lingua nomina composuit;

Illi namque prius menses dixere Latinis

560

      Et partim linguae nominibus propriae;

Ventorum vero proferre vocabula tantum

      Norunt eloquio quattuor ante suo.

Nonne, videns quantum sudarit in artibus istis,

      Proelia vix ab eo quaelibet acta putes;

565

Rursus, si numeres eiusdem bella, triumphos,

      Armis tot regna subdita, tot populos,

Otia mireris quando vel parva legendi

      Vel quid discendi contigerit spacium? -

Cur operis differs huius finire laborem,

570

      Dum Caroli trepidas dicere, mens, obitum?

Sit licet hoc nobis mestum, sit triste: sed ordo

      Exigit, idque nihil nos reticere iuvat;

Quin potius dulces lacrimae lugentibus esse

      Atque sui gemitus ipsa querela solet.

575

Ipsius ut regni Hludowicus filius heres

      Et consors factus patre iubente fuit

(Namque hunc augustum sumpto diademate dici,

      Vt regeret secum, iusserat, imperium),

Ipse dehinc morbo pariter defessus et aevo

580

      Alterius vitae tendit ad introitum.

Venatum tamen ex aula perrexit Aquensi

      Autumni lapso tempore iam medio.

Hinc in praedictam rediens se contulit aulam,

      Disponens in eo tunc hiemare loco.

585

At mensis veniens Iani de nomine dictus

      Acribus hunc subito febribus inplicuit;

Abstinuitque cibis statim, sic pellere morbos

      Vel saltim levius ferre suos solitus.

Sed dolor accedens lateris iam tempus adesse

590

      Eius decessus fecerat haud dubium.

Cumque dies senos decumberet, inde secutus

      Septimus huic vitae ultimus extiterat,

In quo percepto venerando corpore Christi

      Adiungi meruit civibus aethereis.

595

In templo situs est, ibidem quod condidit ipse;

      Quali cum luctu, nemo referre valet.

Post octingentos Christi nascentis ab ortu

      Hic annus quartus extitit et decimus;

Ipse die quinta decesserat ante Kalendas

600

      Mensis, quo Numa rex februa constituit.

Multa propinquantis fuerant praesagia finis

      Atque rei tantae congrua prodigia:

Denique defectus solis luneque frequenter

      Annis continuis contigit ante tribus.

605

Septenis ater color est in sole diebus

      Visus, lucigenam commaculans faciem.

Porticus immensae molis collapsa repente

      Aulae iam dictae omne decus minuit.

Quemque decem Rheni pontem construxerat annis,

610

      Horis consumpsit flamma tribus penitus;

Nam, nisi quae labens fluvius subtraxerat igni,

      Astula nec saltem parva superfuerat.

Ipseque Danorum contra regem Godefridum

      Vltima disponens bella senex agere

615

Ibat per patriam multo cum milite nostram,

      Exiit et castris exoriente die

(Nam tum pallenti spargebat luce serenum

      Aera sol superis partibus appropians):

Cernitur a cunctis subito delapsa ruisse

620

      De caelo species sideris ignivomi

Vibratamque facem longo traxisse volatu,

      Donec in laevam decidit ipsa plagam;

Hoc admirantem sonipes, quo vectus abibat,

      Elisit casu praecipiti graviter;

625

Denique regalis clamidis hinc fibula rupta

      Disruptusque simul balteus est gladii,

Excussumque manu telum quod forte gerebat

      Invitus longum iecerat in spacium.

Preterea tremor hoc aulae praedixit Aquensis,

630

      Terrificans cunctos motibus insolitis,

Idque domus regis crepitu laquearia crebro

      Tactaque signabat fulmine basilica,

In qua per gyrum lucens epygramma canebat,

      Aedem quis tantam condiderit domino:

635

Idcirco "Carolus princeps" ibi commemoratus

      Extremi versus in serie fuerat;

Sed quibus est scriptum "princeps", (mirabile dictu)

      Sponte sua penitus dispereunt apices

Deletique sui vestigia nulla relinquunt,

640

      Mensibus haud multis ipsius ante obitum;

Quod quia vis quaedam cunctis incognita fecit,

      Tristiciam multis omen hoc intulerat.

Iure mori doluit signis exterritus orbis

      Hunc, cui post similem non habiturus erat.

645

Sed nec in antiquis ducibus seu regibus illo

      Omnimodis quisquam clarior enituit.

Romani multis ducibus multisque sub annis

      Italiae populos vix sibi subdiderant:

Vnus hic in spacio perpauci temporis omnem

650

      Subiecit victor, disposuit dominus;

Adde tot Europae populos, quos ipse subegit,

      Quorum Romani nomina nescierant.

Ob hoc, mirificos Karoli qui legeris actus,

      Desine mirari historias veterum.

655

Non Decii, non Scipiadae, non ipse Camillus,

      Non Cato, non Caesar maior eo fuerat;

Non Pompeius huic merito vel gens Fabiorum

      Praefertur pariter mortua pro patria.

Terrea forsan eis fuerit par gloria; sed nunc

660

      Caelestis Carolus culmen honoris habet.

Illic Daviticae pollet virtutis honore

      Cum Constantino atque Theodosio;

Illic antiquum gaudet quod vicerit hostem,

      Eripiens multos ipsius a laqueis;

665

Illic congaudent illi salvata per ipsum

      Munere, Christe, tuo milia spirituum.

Quis numeret, quantas animas, dum credere fecit

      Saxonum populos, reddiderit domino?

Quot nunc aecclesiae fulgent, ubi fana colebant

670

      Antiqui, quot sunt structa monasteria,

Quot laudes in eis vel quot tibi vota fideles

      Reddunt, tot Carolo praemia, Christe, dabis.

Iudiciique dies cum venerit ultima magni,

      Qua reddes omni quod meruit homini,

675

O quam laetus erit sibimet commissa talenta

      Praesentans grandi multiplicata lucro;

Nullus apostolicis tunc iure propinquior illo,

      Vt res ipsa docet, caetibus esse valet.

Nam cum Iudaico processerit agmine Petrus

680

      Stipatus, cuius dogmate crediderat,

Paulus totius (liceat si dicere) mundi

      Gentes salvatas duxerit ore suo,

Andreas populos post se producet Achivos,

      Iohannes Asiae proferet aecclesias,

685

Matheus Aethiopes niveos baptismate factos,

      Indorum Thomas ducet ad astra greges:

Tum Carolum gaudens Saxonum turma sequetur,

      Illi perpetuae gloria laeticiae.

O utinam vel cunctorum sequar ultimus horum,

690

      Qui nostro salvi de populo fuerint;

O si, Christe, velis haedum transferre sinistrum,

      Me pius ut dextris consocies ovibus,

Quo non mortalis psallam tibi carminis odas,

      Sed laudem valeam dicere perpetuam.