Quintus ad imperium sublimat Maximianum.

Regnum rege carens deuastat barbarus hostis.

Missus ab Armorica rex regnum saluat ab hoste.

Contra ius regnat monachus. Successit eidem

5

Proditor. Armoricam fratres adeunt duo. Regem

Dux adit Hengistus; quem suscipit ille. Triumphat,

Castellum condit, regi sua filia nubit.

Filius excludit patrem. Perit ille ueneno.

Regnat item genitor. Socer hunc incarcerat. Ille

10

Condere castellum captat frustraque laborat.

Innumeris uero collectis Maximianus

Militibus cursu Gallos adit et sibi subdit

Germanosque cito. Romanis inde minatur

Prelia principibus. Romano nam duo presunt

15

Imperio, quorum sunt nomina dissona metro.

Marteque commisso fugit unus et occidit alter.

Interea Galli nimia feritate feruntur

Contra Conanum. Conanus mente feroci

Armoricum regnum defendit et effugat hostes;

20

Cumque carere suos uxoribus ipse uideret,

Regi Cornubie, cui tota Britannia Maior

Commissa est, scribens Dyonoto mandat ut ipse

Armoricis nimphas generosas et mediocres

Destinet uxores. Paret, classem parat, illam

25

Implet uirginibus; dat nauita carbasa uentis,

Litus ad Armoricum tendit. Contrarius Euro

Missus ab Eoliis equor mouet utribus Auster;

Obruit unda rates, pereunt cum classe puelle.

Pars tamen illarum rabie rapiente procelle

30

Fertur in hostiles agmen miserabile terras.

Guanius has et Melga neci uel forte pudendo

Tradunt seruicio, qui toto corde fauentes

Principibus Laciis fautores Maximiani

Acriter infestant. Hiis tota Britannia Maior

35

Subcumbit, quoniam uires subtraxerat illi

Armoricos adiens iam pridem Maximianus,

Qui iam Romano magna probitate subacto

Presidet imperio. Sed postquam dira suorum

Est audita lues, propriam uix sustinet iram.

40

Destinat ergo uirum, dederat cui gratia nomen,

Ad Britonum fines equitumque duas legiones.

Collatis igitur armis de finibus illis

Excludunt hostes et firma pace Britannos

Letari faciunt; pax est et plausus ubique.

45

Idem legatus post mortem Maximiani,

Quem fera Romani laniarat turba senatus,

In regno succedit ei tractatque maligne

Subiectum populum. Populus subtristis anhelat

In mortem regis; tandem cadit ense suorum.

50

Guanius et Melga redeunt urbesque Britannas

Igne cremant; delere uacant lacrimabile regnum.

Insula Romulee deuote supplicat urbi

Vt sibi mittat opem. Legionem Roma Britannis

Mittit in auxilium. Lacii Britonumque cohortes

55

Expellunt hostes cedes in terga gerentes

Inter et Albanos Deirosque labore stupendo

Extendunt murum facilis ne forte pateret

Hostibus introitus regni. Romana recedit

Et Romam repetit legio. Redit ante fugata

60

Hostilis rabies; murotenus omnia uastat.

Rustica plebs Britonum murum defendere temptat

Sed quia formido semper comitatur agrestes,

Ascendendo pigri, defendendo pigriores,

Cum possent telis hostes expellere, ponunt

65

In sola sua uota fuga. Timor et tremor illos

Desperare probat: uultus pallere uideres

Et trepidare manus - certa argumenta pauoris.

Nec mora terga fuge prebent terreque cauernas

Aut nemorum querunt latebras. Hostilia murum

70

Agmina deiciunt; per mille foramina regnum

Incurrunt tutore carens. Furit ignis et ensis.

Rura suis cum ruricolis, cum ciuibus urbes

Vna depereunt. Nulli sua proficit etas;

Lactantes matresque simul, iuuenesque senesque

75

Occumbunt gladio; nulli sua munera prosunt

Ecclesie, clerum reuerencia nulla tuetur.

Agracius, consul Romanus, ferre recusat

Auxilium positis in tanta strage Britannis.

Cum Guizelinus, antistes Londoniensis,

80

Transmeat occeanum, regni petit Armoricani

Androenum regem, qui regno presidet illi

Quartus post primum Conanum, suppliciterque

Orat opem presul ut regni rege carentis

Suscipiat regimen quod barbarus occupat hostis.

85

Aldroenus sic inquit ei: "Nos undique Galli

Assidue uexant; nostrum defendere regnum

Sanius esse reor dubio quam querere marte

Per mare, per terras regnum quod possidet hostis.

Sed ne subiaceat illud sine uindice regnum

90

Barbarico iuri, duo milia sume uirorum

Quos cum fratre meo Constantino tibi trado."

Presul agit grates Constantinoque uocato

Subridens inquit: "Salue, iuuenis! Tibi uirtus

Christi - qui superat, qui regnat et imperat - adsit.

95

Ecce decus nostri spes et defensio regni."

Nec mora classe uiris impleta nauta <t>epenti

Carbasa dat Zephiro; litus Totonense repente

Nauigio tegitur. Egressi nauibus hostes

Impugnare parant, Britonum tamen ante uocato

100

Qui superest populo. Conserto marte fugata

Barbara gens dat terga fuge regnumque relinquit.

Vndique conueniunt Britones quos barbarus hostis

Sparserat et capiti Constantini diadema

Regale imponunt. Vxor quoque traditur illi

105

Ex Romanorum generoso sanguine nata,

Quam Guizelinus nutriuerat. Hinc oriuntur

Tres pueri quorum Constans, Ambrosius, Vther

Nomina sunt. Constans monachatur patre iubente.

Interea quidam Pictus mucrone soluto

110

Interimit regem famulus nil tale timentem.

Conueniunt igitur proceres; de substituendo

Rege simul tractant, cum Vortigernus ad ipsum

Constantem tendit monachum mortemque parentis

Nunciat eius ei, dicens: "Cur ueste sub atra

115

Hic latitas? Regnum uacat et succedere patri

Te faciam si forte meis parere paratus

Consiliis augere uelis mea iura tibique

Sim propior cunctis nostrum dum uiuat uterque."

Sic fore constanter Constans promittit idemque

120

Promissum iurat. Monachali ueste remota

Induitur regale decus. Vix dante Britanno

Assensum populo regni diademate fulget,

Quod Vortigernus spreto moderamine iuris

Illius imposuit capiti. Nam Londoniensis

125

Presul, cuius erat hoc ius, decesserat; alter

Pontificum non audet cum diademate regis

Insignire quia monachus uotumque professus

In regem contra uotum non debet inungi.

O puer inconstans, qui falso nomine Constans

130

Diceris, ad claustrum redeas habitumque resumas

Et sanctum uotum teneas, Regalia demas

Ornamenta ubi; nam te decet hispida uestis,

Non regale decus. Dicens psalmista, "uouete",

"Reddite" continuo dixit. Nec te resilire

135

A uoto decuit propria leuitate reductum.

Ecce dies instat quo te uiciasse pigebit

Sanctum propositum dum te preponere regno

Proditor intendit: nam te deponere temptat.

Rex igitur Constans, quem non constantia mentis

140

Erigit in regem nec uires corporis, ipsum

Detractat regnum. Regni tocius habenas

Dat Vortigerno, tantum sibi regis inani

Nomine seruato, sed et hoc amittere dignus.

Traditor ergo uidens monachalem simplicitatem

145

In uultu regis ad regni culmen anhelat.

Sed prius argentum fisci regalis et aurum

Abscondit sub claue sua; custodibus urbes

Et regni castella suis committit. Operta

Fraude metum simulans regi mentitur in eius

150

Regnum uenturos tam Pictos quam Venedotos.

Proditor ut satagat concepte prodicioni,

Hiis uerbis bibulas Constantis inebriat aures:

"Rex illustris," ait, "Picti tibi bella minantur.

De quibus optato poteris gaudere triumpho

155

Pictorum auxiliis; famulos tibi sume fideles

Ex Pictis aliquos qui fraudem fraude repellant."

Palliat ergo dolum fidei sub nube uocatque

Regis in obsequium centum Pictos famulosque

Et commensales eius facit, hac tamen arte

160

Vt quorum instabiles animos auidosque cruoris

Nouerat, instimulet in regis fata clientes.

Allicit inde leues diuerso munere mentes

Et sibi connectit et eorum inuitat amorem.

Potibus assiduis uersutus inebriat illos.

165

Ebria turba ducem commendans psallit et inquit:

"Est Vortigernus dignus diademate, sceptro

Dignus et imperio, Constans indignus honore."

Quadam nocte uiros imbutos munere Bachi

Sic dux alloquitur lacrimis super ora profusis:

170

"Marcia gens, cuius probitas uulgata per orbem

Hostibus est terror, cuius nichil obuiat ausis,

Cui fas omne nefas, ad cuius nitor honorem,

Cuius opes augere meum semper fuit - estque -

Propositum, si forte meis fecunda facultas

175

Par esset uotis - sed ego, quia sumptibus impar

Est mea bursa meis, patriam famulosque relinquo."

Et simulans fletum dicit: "Discedo. Valete!"

Tunc furor innatus uino triplicatus et ira

Regis in interitum Pictos trahit. Arma capescunt,

180

Irrumpunt cameram, dicentes: "Proh pudor! Vt quid

Occupat hic monachus regnum, mendicat et ipse

Dux Vortigernus pocius diademate dignus;

Rex miser occumbat, regnet dux." Impia mitem

Insontemque nocens occidit dextera regem

185

Et caput abscisum regis - miserabile uisu! -

Ad Vortigernum referunt. Sed dux quasi tristis,

Quamuis leticia latitanti fluctuet intus,

Lumina detergens ueluti lacrimancia clamat:

"Me miserum! Quid id est? Cur te manus impia nobis

190

Eripuit, Constans? Ciues accurrite; uinctos

Auctores sceleris adducite; fasce cruenta

Colla cruentorum cicius resecate clientum.

Quam male mors eadem rapit insontemque reosque!"

Accusat pars una ducem, pars altera purgat

195

De nece Constantis; constat tamen esse peremptum.

Ne leto simili pereant regis duo fratres

Armorici regni regi mittuntur alendi

Budicio qui nutrit eos et tractat honeste.

At Vortigernus sumens sibi regis honorem

200

Sumit honoris honus, sumit cum scismate sceptrum.

Nam Picti, Scoti, Venedoti, Norguegicique

Arma gerunt in eum nec ab ipsis ciuibus eius

Diligitur; patitur pressuras intus et extra.

Interea plenas armisque uirisque ciullas

205

Cancia tres recipit; fratres Hengistus et Horsus

Omnibus hiis presunt. Rex Vortigernus eorum

Aduentus causam, qui sint, patriamque requirit.

Cui sic Hengistus: "Germania patria nostra est,

Cuius mos hic est - quem non tamen approbo: cum sit

210

Vel uictu tenuis uel multa gente grauata,

Sorte data, quem sors condempnat iniqua, relegat.

Sorte relegati remis sulcauimus equor

Vel ubi uel cuiquam domino parere parati;

Quos dux Mercurius partes perduxit ad istas."

215

Rex stupet et uultus extollens nomine dicto

Mercurii querit legemque fidemque uirorum.

Respondens Hengistus ait: "Nos numina celi,

Cum Ioue Iunonem, colimus, cum Pallade Martem

Saturnumque senem, Satyros, Faunosque, Laresque

220

Innumerosque alios; preponimus omnibus illis

Mercurium qui nos et nostros dirigit actus."

Rex ait Hengisto: "Personas diligo uestras,

Errorem uestramque fidem detestor et odi.

Sed tamen aula patet mea uobis. Vndique turbant

225

Nos hostes. Presens regnum defendite mecum

Et, cum uestra meos uirtus superauerit hostes,

Deliciis opibusque meis in pace fruemur;

Si uos contigerit consortes esse laborum,

Participes eritis me iudice semper honorum."

230

Dixit; Saxonibus placet hoc regique fidele

Obsequium semper se iurant exhibituros.

Nec mora Pictorum ruit impetus; ensis et ignis

Bacchantur passim. Confestim ducit in hostes

Rex Britones cum Saxonibus. Dat terga pudende

235

Barbara turba fuge; fugienti Saxones instant;

Mille neci tradunt et mille in uincula trudunt;

Nec multum Britones hic desudare necesse est.

Rex igitur uictor grates impendit eisdem

Per quos uicta fugit que uictrix esse solebat

240

Hostilis rabies. Vestes, encennia, terras

Donat eis; pociora datis se dona daturum

Pollicitatur eis, si forti mente resistant

Hostibus et regnum uicto tueantur ab hoste.

Dum sibi rex in Saxonibus bene complacet et dum

245

Illorum uox pondus habet, sibi cuncta licere

Illicitumque nichil sperans Hengistus operta

Fraude sub optentu fidei seducere regem

Molitur, dum dicit ei: "Tibi bella minantur

Finitimi nullumque latus tibi cessat ab hoste.

250

Aurelium Zephirus, populum qui subiacet Artho

Destinat huc Boreas, huc dirigit Auster Hybernos,

Et Dacos Eurus. Odio quoque ciuibus esse

Nos uestris constat. Nostris queremus ab horis,

Si placet, auxilium." "Placet id michi," rex ait. Ille

255

Preterea regi, "Rex illustrissime," dicit,

"Nos generosa ducum genuit regumque propago.

Debueras igitur nobis dare castra uel urbes

Vt capiamus in hiis tutam post bella quietem."

Responsisse duci sic rex perhibetur: "Auorum

260

Lex alienigenis prohibet uetus opida nostro

In regno tradi, quam nostri nunc quoque seruant.

Nec satis exacta est uestre constancia mentis,

Cum sit uestra fides fidei contraria nostre."

Dicit. At Hengistus uersutus sic ait illi:

265

"Da saltem quantum terre precingere possim

Vna corrigia." Quantum petit, impetrat ille.

Vnam corrigiam de toto tergore tauri

Scindit; cingit ea montis sublime cacumen.

Turrim condit ibi cui nullo turbine belli

270

Hostis obesse potest: defenditur arte situque

Montis. Corrigie Castrum nunc usque uocatur.

Ecce uiris plene uento rapiente carine

Octodecim ueniunt, quas iam Germania flaua

Miserat Hengisto. Cuius quoque filia Ronuen

275

Virgo uenit, facie regni prelata puellis.

Dux igitur letus nata sociisque receptis

Inuitat regem natam sociosque nouumque

Castrum uisurum. Veniens cum milite pauco

Omnia uisa probat; miratur opusque locumque

280

Applauditque uiris et eis donaria donat.

Cumque cibis esset et Bachi munere functus,

De thalamo prodit Hengisti filia, uino

Impletum cratera tenens, genibusque reflexis

Inquit: "Lauerd king, wasail." Rex ergo puelle

285

Conspecta facie stupet et calet eius amore

Et querit quid id est et quid responderit. Illi

Interpres dicit: "Responde drincheil." Ille,

"Drinchayl," inquit ei. Primo potare puellam

Precipit; illa bibit primo, bibit ille secundo.

290

Anglia deinde bibax hunc ritum seruat ut illi

Qui potus potant equales sic sibi dicant.

Rex ergo uise correptus amore puelle

Postulat hanc patrem; fratris pater et sapientum

Consilio fretus dilectam tradit amanti.

295

Quid facis, o demens? Quid id est, stultissime regum

Cur caperis facie? Quid inis connubia contra

Preceptum Domini? Nam mas et femina cultus

Disparis esse pares diuina lege uetantur.

Non tibi sed regno uirgo Germanica nubit.

300

Hoc tibi pro facto uenient incommoda: perdes

Infelicem animam, regno priuaberis, in te

Insurgent ciues, quibus hostes preposuisti;

Te tua, quam spolias, solio proles spoliabit.

Sceptrum quod cede cepisti, cede relinques.

305

Exclusis igitur ducibus famulisque Britannis

Regis tota patet solis gentilibus aula.

Excitat ira duces; iuuenes tres, quos generarat

Rex, irascuntur ob turpia facta parentis,

Dicti Vortimerus, Pascencius et Catigernus.

310

Interea Germanus adest et par Lupus, almi

Pontifices, quorum uirtutibus acta coruscant.

Hii reuocant Britones ad Christi cognicionem,

Quos iam deliros dederant contagia gentis

Atque error cuius datur esse Pelagius auctor.

315

Dum rex Hengisto pareret in omnibus, illi

Sic ait Hengistus: "Video quod tota mouetur

Insula contra te, proles tua te quoque uexat;

Si simul huc ueniat frater meus Octa meoque

Fratre satus, cui nomen Abissa, - uiri sapientes,

320

In bello fortes - qui, si preceperis, omnes

Occius excludent hostes de finibus istis."

Rex ait: "Huc ueniant." Veniunt Cheldricus, Abissa,

Octaque, qui plenas armata gente carinas

Adducunt secum. Rex letus suscipit illos

325

Et donat donis; quorum uirtute triumphos

Optinet innumeros. Hengistus semper eorum

Augmentat numerum. Quod cum uidere Britanni,

Saxonice gentis metuentes prodicionem

Regi sic aiunt oculis prodentibus iram:

330

"O rex, mirandum est te coniunxisse puellam

Sic tibi gentilem: nulla est conuencio Christi

Ad Belial. Multo magis est mirabile regni

Te dare frena tui populo sine lege regenda;

Te regni expertem gens reddere nititur exlex.

335

Saxones amoueas qui te deponere temptant."

Rex tamen hoc fieri renuit. Communiter illum

Destituunt Britones. Proceres, plebs, clerus adherent

Vortimero patrisque sui diadema relicti

Imponunt eius capiti. Nouus ergo uocatis

340

Rex exercitibus exleges fertur in hostes.

Nil ibi Mercurius, nil prodest Iupiter aut Mars;

Christus uincit, Christus regnat et imperat illic.

Terga dat Hengistus minima cum parte suorum

Et uix euadens cum paucis nauibus exit

345

De regno generoque suo nataque relictis

Saxoniam repetit nil dignum laude reportans.

Vortimerus uero, postquam uictoria tanta

Cessit ei, dispergit opes; dat larga maniplis

Dona suis; urbes, uillas, castella, domosque

350

Illis restituit quibus has subtraxerat ante

Effera gens; Christique fidem preceptaque seruat.

Dum bene disponit regno, dum regnat ubique

Pax et amor, dum fur nusquam, dum predo quiescit,

Humani generis hostis, quem cuncta molestant

355

Que recte fiunt, regis preiudicat annis.

Instinctu cuius miscens aconita nouerca

Priuigni tradit famulo famulusque propinat

Illa suo domino; dominus mortale uenenum

Assumit potatque suam cum nectare mortem.

360

Cum fore uicinam mortem sibi sentit, amicos

Conuocat et socios. Large dispergit in omnes

Quas cumularat opes. Monet illos ut bene pugnent

Pro patria ponantque suum super ardua montis

Culmina sarcophagum fabricatum ex ere micanti,

365

Hic ubi Saxonibus portus suus esse solebat.

Dicit enim: "Si forte meam Germanica tumbam

Agmina prospicient, prebencia terga recedent."

At Trinouantum tamen est tumulatus in urbe.

Inde sibi natoque pater succedit honoris

370

Ordine turbato. Regem regina precatur

Vt reuocet socerum; reuocat prohibetque uenire

Agmina cum socero, Britonum ne suscitet iram

Si plures ducat socios. Tamen ille parata

Classe armatorum ter centum milia ducit.

375

Arma mouent Britones. Fallax regina parenti

Intimat hoc. Regem et proceres sub tegmine pacis

Prodere molitur Hengistus. Nunciat illis

Dicens: "Non nos bella iuuant, non arma mouemus

In uestrum regnum: pacem, non prelia posco.

380

Ne formidetis classem numerumque uirorum;

Viuere Vortimerum credentes, arma timentes

Eius - ut experti - nos tot tantasque cateruas

Duximus ut qui nos bello superauerat ante,

Illum possemus uersa uice reddere uictum.

385

Sed quia dii nostri nobis sine cede triumphum

Sunt dare dignati, non est opus agmine tanto.

In patriam, nisi quot regi retinere placebit,

Dirigimus socios, uel, si rex iusserit, omnes.

Si placet, assignet nobis tempusque locumque

390

Vt tractaturi de pacis federe, pulsa

Suspicione doli, bene conueniamus inermes."

Prima dies mensis maiorum nomine dicti

Assignatur eis certusque locus. Venit illuc

Sediciosa cohors cultros sub crure recondens.

395

Et Britones ueniunt, nimie gens credulitatis.

Dum de communi tractarent utilitate,

Hengistus sociis dat signum prodicionis.

Protinus extractis cultris gens perfida Christi

Impedit incautos nullo discrimine seruos.

400

Pars tamen illorum percepta sedicione

Fustibus et saxis toto conamine missis

Nonnullos perimit. Consul fortissimus Eldon

Claudiocestrensis tigno quod gestat honusto

Quemcumque attingit confractum in tartara trudit;

405

Huic humerum, illi crus, latus huic, caput obruit illi.

Sed quia perfida gens numero precellit et armis,

Diffugiunt sparsi per deuia rura Britanni

Quos uel mors uel plaga sinit. Victoria plaudit

Saxonibus regemque tenent seruantque ligatum

410

Donec reddat eis urbes et opida regni.

Hostibus ille suis, quamuis inuitus, obedit;

Tradit eis omnes regni cum turribus urbes.

Cum uero nullum muri munimen habere

Se rex conspiceret, nimie non imperat ire.

415

Consulit ergo magos regni quis competat illi

In regione locus ut in illo construat urbem.

"Mons," aiunt, "Herir tibi congruit ut tibi muros

Edifices illic et turrim nubibus equam."

Id placet et missis legatis congregat omnes

420

Artifices regni. Murus fundatur et ecce -

Res horrenda nimis! - quicquid lucente lucerna

Phebi fundatur, Phebes confunditur hora;

Molesque absortas tellus abscondit in aluo

Et nichil apparet de precedente labore

425

Adueniente die. Multis labor ille diebus

Apparet cassus; ideo stupor occupat omnes

Artifices operum. Tum rex responsa magorum

Exquirit, dicens: "Michi, uos quos cura laborque

Mundi sollicitant, exponite quid sit agendum

430

Vt presens consistat opus quod sorbet abyssus."

Respondent murum consistere posse cruore

Aspersum pueri geniti sine semine patris.

Rex iubet exquiri per regni climata si quis

Talis haberetur. Missi, dum forte redirent

435

Ad regem tristes inuento nemine tali,

Ad quandam ueniunt urbem lassique sedentes

Conspiciunt pueros ludentes insimul; unus

Quorum Merlinus et Dinabucius alter

Dicitur. Inter eos, dum ludunt, rixa mouetur.

440

Dicit Merlino sic Dinabucius: "Vt quid

Contendis mecum, cum sis me nobilitate

Inferior? Nam sum genitus de semine regum;

Tu uero quis sis nescitur, cum tibi nullus

Extiterit genitor. Dispar discordia nostra est."

445

Qui missi fuerant animis letantibus aures

Hiis adhibent uerbis dicuntque: "Quis est puer iste,

Qui sine patre satus fertur - res mira relatu?"

Astantes aiunt: "Nullus pater extitit illi;

Filia Demecie regis, que sub monachali

450

Veste latet, coitus maris expers edidit illum."

Inde adeunt urbis prefectum iussaque regis

Exponunt illi. Prefectus tradit eisdem

Merlinum cum matre sua; quos protinus illi

Ad uultum regis referunt. Rex ergo puelle

455

Vultum conspiciens ex ipso percipit illam

Ortam nobilibus. Querit quo filius eius

Patre satus fuerit. Respondet: "Viuere caste

Virginibus sociata sacris a uirgine cepi.

Interea thalamis clausis portisque seratis

460

Quidam sub specie iuuenis, pulcherrimus ore,

In cunctis placidus, coram me stare solebat

Et repetita michi dare basia, deinde iocose

Luctari mecum; cuius michi lucta placebat.

Victa - nec inuite - subcumbens uim paciebar,

465

Sed gratam passe uiolate non uiolatam.

Inde recedebat tenues dilapsus in auras,

More reuersurus solito, sed tardus amanti.

Aut hec causa mei partus fuit aut sine causa

Hunc peperi puerum: meus est, ignoro parentem."

470

Dixerat. Inde magos rex consulit et sapientes

Qui de naturis rerum discernere norunt.

E quibus unus adest Magancius, omnibus illis

Doctior. Alloquitur hunc rex et querit an illud

Quod narrat mater pueri natura creatrix

475

Permittat fieri. Cui sic Magancius inquit:

"Luna subest soli distantque loco; locus ille

Demonibus datus est, qui sumpta sepe uirili

Forma decipiunt fatuas grauidantque puellas.

Huius forte fuit pueri pater incubo talis."