Pisani populi vires et bellica facta

Scripsimus ac duros terre pelagique labores,

Maurorum stragem, spoliata subactaque regna.

Ceptis ergo meis digneris, Christe, favere.

5

Rumor ab Hesperia Latias delatus in urbes

Romanos Siculosque tenet, gentisque Latine

Litora nulla vacant fremitu: terroribus huius

Grecorum populi quatiuntur ab usque Chorintho,

Et timor illatus, quos late corripit omnes,

10

A pelagi studio longe facit esse remotos.

Namque dum contra proprias Maiorica vires

Exerit Italiam, navali fisa paratu,

Sicaniamque petit et Achaica litora circum

Navigat, inque Dei servos vesana potenter

15

Sevit, cum templis divinas polluit aras,

Diripit, incendit villas castellaque multa,

Captivosque trahit, quos non interficit, omnes,

Et monet, ut nichilum, Christum legemque negare,

Et precepta sui complecti vana Rasulle.

20

Hinc sibi credentes amat, amplexatur, honorat,

Contra dicentes tormentis applicat atris.

Venduntur quidam sub conditione nefanda,

Hos ferrum maniceque domant sub carcere tetro,

Hos cruciant inamata fames nimiique labores.

25

Et, ceu testantur qui vera referre putantur,

Milia captorum plus quam ter dena fuerunt,

Quos pariter Baleri vinxit tenuitque tirampnus,

Preter ad ignotas quos per commercia gentes

Transtulit, aut atrox obitus de carne resolvit.

30

Fama mali tanti per plures cognita terras

Commovet extimplo sitientes prelia Pisas.

Concitat ira senes, qui Punica vincere regna,

Subdere quique suo gentes potuere tributo.

Hi, memorant dum facta Bone, dum bella Panormi

35

Victaque per varios quam plurima prelia casus,

Accendunt animos iuvenum, quibus orrida facta

Et labor et sudor et duri gloria Martis

Divitiis et delitiis potiora fuerunt.

Petre Dei presul, meritis venerande beatis,

40

Iam populis memor esto tuis celestia signa

Tradere, que valeant gentilia monstra timere.

Namque die Domini, quo Christus Tartara cuncta

Vicit, et humanas animas de morte resurgens

Tartarei dominus traxit de fauce profundi

45

Hortaris populos celestis signa salutis

Sumere; quique daret, qui sumeret ipse fuisti

Primus; te reliqui voto fervente sequuntur,

Suscipiuntque Dei multorum milia signum.

Inde duodenos de culmine nobilitatis

50

Constituere viros, quibus est permissa potestas

Consulis atque ducis, regerent ut gnaviter omnes,

Purus et istorum disponens singula sensus

Congrua militie, ratibus quoque conficiendis

Queque iuvare queant homines classemque pararent.

55

Et ne pretereant horum te nomina, lector,

Que dictando canam, lineas scrutare sequentes.

Ex his Gerardus Gerardi filius, auctus

Sensibus, orator laudabilis atque facetus;

Natus et Vgonis, patrui de nomine dictus

60

Gerardus, patrui claro iam dignus honore;

Sicherioque satus, titulis decoratus eisdem,

Petrus et Atho simul numero dictantur in isto.

His Ildebrandum Rolando iunge creatum,

Viribus et factis et nobilitate micantem,

65

Hinc Erithone satum, genitoris nomen habentem,

Nec non Henricum, genus a Vinitihone trahentem,

Lotarumque simul iuvenemque sciumque Dodonem.

Hos decorant Stephano genitus Rodulfus et una

Filius Vberti Lambertus clarus in urbe,

70

Atque Robertinus Francardi splendida proles.

Horum consilio clari cum presule digno

Legati Romam vadunt, quos papa colendus

Nomine Paschalis multo suscepit honore,

Pontifici tribuendo crucem, romanaque signa

75

Militie ducibus, que presens Atho recepit.

Qui, postquam monuit pietatis dogma catervam

Et quantum Scriptura pati pro fratribus optet,

Hortatus cunctos sanctis insistere ceptis,

Pro tanto facto peccamina cuncta relaxat,

80

Hancque potestatem Pisano tribuit altam

Pontifici. redit hic propriam properanter ad urbem.

Protinus a populo digna statione receptus

Astantes turbas monitis papalibus implet.

Et ceu durescit calido moderamine ferrum

85

Mulciberis coctam dum temperat unda bipennem,

Pontificis pariter Pisani voce sacrata

Fervent Alphee fortes ad bella phalanges.

Inde brevi valde numero labente dierum

Tertia vox Ianuam, placidos moderata rogatus,

90

Presulis invitat. spondet solatia pugne;

Sed longas nimiasque moras, annalia donec

Tempora pretereant, fraudis sub tegmine poscit.

Pisani didicere patres fraudemque dolumque.

Vt tandem patuere doli, retinacula solvens

95

Navita Pisanam sua vela retorxit ad urbem.

Tunc demum Pise tanto sonuere dolatu,

Vt nec magna quidem sentire tonitrua posses.

Quicquid tunc habuit nemorosi Corsica ligni

Aut picis innumeros ratium defertur ad usus,

100

Lunensesque suo privantur robore silve.

Arboribus cesis remanet Curvaria rara;

Antennas que vela ferant, quod gestet easdem

Arboreum robur, celse tribuere Mucelle.

Ceditur omne nemus, cesum descendit ad undas.

105

Hoc varie fiunt diviso robore naves:

Gatti, drumones, garabi, celeresque galee,

Barce, currabii, lintres, grandesque sagene

Et plures alie variantes nomina naves.

His ponuntur equi, sunt quedam victibus apte,

110

Ingentes alie possunt portare catenas,

Servitiis norunt possuntque subesse minores.

He numquam metuunt vicinas tangere terras,

Adducunt latices, homines ad litora vectant;

Iura galearum iuvenum sunt apta lacertis.

115

Harum quamque solent centum propellere remi,

Ordine que bino plana nituntur in unda,

Et freta scindentes fugiunt sic atque sequuntur

Vt celeres capreas et aves superare volantes

Veloci valeant undosa per equora cursu.

120

Ligni materies non solum congrua classi;

Hinc etenim turres, pontes scaleque geruntur,

Cum quibus excelsos invadant agmina muros;

Hinc quoque que magnas mittant in menia moles,

Exagitent rumpantque domos, tormenta parantur;

125

Hinc balista minax, aries, testudo petuntur,

Sicque per innumeros lignum distenditur usus.

Nec cessant fabri; ferrum consumitur omne;

Quod, quia diversis rebus facit officiisque,

Mille per artifices vario distinguitur actu.

130

Nec vacat officium; depingunt arma colores,

Resplendent galee, clipei selleque micantes,

Impositumque super cum gemmis prenitet aurum.

Interea veniunt quidam de gente remota,

Romaque cum Luca mittunt solatia pugne.

135

Auxilium bello Ianuensis sola negavit

Patria, quamque potest Pisanos impedit actus.

Denique perfecte naves mittuntur in undas:

Accepit has Sarnus, greco vocitatus ab amne

Alpheus, cui Pisa vetus, nunc lapsa, cohesit,

140

Ex qua Pisanus, qui Pisas condidit istas,

Italie fluvio nomen donavit et urbi.

Hinc propria puppes queque statione ligantur,

Implenturque cibis, equis armisque virisque,

Et dantur ratibus certissima signa quibusque,

145

At vexilliferi per turmas atque cohortes.

Istorum virtus, populis bene nota Latinis,

Credidit ad bellum facili conducere cursu

Agmina. decipiunt mortalia pectora cure;

Consiliis hominum quoniam fortuna repugnat,

150

Atque malis factis alicuius ponere finem

Ante suum tempus non vult divina voluntas.

Temporibus sata queque virent et temporis albent

Articulo, cunctis data sunt sua tempora rebus.

Temporis ordo monet, nature postulat usus,

155

Ne, nisi maturi, rapiantur ab arbore fructus.

Sed Domino, qui cuncta potest, sunt subdita queque,

Et quodcumque bonum nutu distinguitur eius,

Cuius amore suos cognatos atque parentes,

Divitias, patriam Pisani deseruere.

160

Iamque dies aderat sancti celeberrima Sixti,

In qua Pisani de Penis marte subactis

Annales recolunt votiva laude triumphos,

Quando per Alphei fluctus populosa natabat

Classis, et ad fauces limosi fluminis artas

165

Convenere rates. sed cum transire nequirent

Temptantes aditus albentis more fluenti,

Exonerare suas escis armisque carinas

Ceperunt. post hec spatiosa per equora naute

Direxere viam, terris post terga relictis.

170

Cernentes placidam fixis obtutibus urbem

Divine cure sua menia, rura, penates,

Vxores, patriam, natorum pignora mandant.

Dumque rates abeunt, plorant in litore matres,

Plorantum lacrimis bibule satiantur arene,

175

Pectus ad usque parens vitreas descendit in undas,

Et verbis placidis benedicit in equore natum.

Hec pro patre rogat, pro fratribus atque maritis

Inmensos alie fundunt in litore questus.

Non aliter Graios flevisse feruntur Achive,

180

Pergama quando rates Danae violente petebant.

Et non desistunt precibus miscere querelas,

Eolia ventus donec progressus ab aula

Visibus arreptos spatiosa per equora vexit.

Stagnea planities a leva parte relicta

185

Atque Liburnus erant, dextra Gorgona remansit.

Monteque cum Nigro Vada seu Populonica tellus

Effugiunt visus, dum ventus in equore perflat.

Corsica sub velis fuerat, Capraria tergo.

Fertilis Ilba iacent Planosaque parte sinistra;

190

Dumque favent venti, Tauro post terga relicta,

Adveniunt Longona rates, linquntque lebetes,

Et retinent portum dictum de nomine sancte

Quam Reparata vocant. muros templumque vetustum

Erecti lapides scopulosaque litora monstrant.

195

Hosque sinus exire parant, pariterque resumunt

Turrenses aditus, ubi Constantinus habebat

Sedes, rex clarus, multum celebratus ab omni

Sardorum populo. bis sex geminisque diebus,

Operiendo suos, ibi gens Pisana moratur,

200

Inde sinum repetunt, quem vulgo ferunt Caput Album,

Scilicet ob nullum trepidantia litora ventum.

Istic Durbinius Pisanis associatur,

Qui quondam regnum censebat Calaritanum,

Et Constantino Saltarus iudice natus;

205

Prevalet hic iaculo, preclaris sensibus ille.

More pari Danaos Ecateia suscipit Aulis

Cum fuerat Frigios Menelaus iturus in hostes.

Civibus hic presul multum de pace locutus,

Plurima per paucos incassum semina fudit;

210

Sed tamen e multis fructum percepit eorum.

Tunc Passarino committunt Alpherioque

Ducatum pelagi patres communiter omnes,

Hosque sequi naute sed et observare iubentur.

Iussa patrum contempta iacent, convertitur ordo;

215

Quisquis enim potuit celeri transcurrere ligno

Ostendit sociis velis et remige puppes.

Iam, geminis lapsis gemina cum nocte diebus,

Tertia lux ierat, nox et iam ceperat esse,

Tertia septembris vicinior ulla kalendis

220

Non fuerat, nisi postera que sibi forte secunda

Expectabatur, nec ea tenebrosior ulla.

Circumquaque tonat, sed undique crebra coruscant

Fulgura. turbari nautas reliquosque videres,

Qui nondum rabidi bene norant equoris usum.

225

Sidera nulla patent oculis, solosque micantes

Naute cernebant accensos puppibus ignes.

Non Laerte satus foret in terroribus istis

Intrepidus, Circes quamvis superaverit artes,

Si fortuna ducem fluctus duxisset in istos.

230

Arbitrium cuiusque fuit mirabile tempus

In tempestatis transcurrere seva pericla.

Sed Dominus, solitus propriis succurrere servis,

Iustitie semper qui salvat et auget amantes,

Firmavit Boree placidos super equora flatus,

235

Qui tota leni portarunt equore nocte

Naves. mox, pulsis tenebris, subiere micantes

Stelle; nox abiit; preclari forma diei

Subsequitur; celeri classis levitate cucurrit.

Hac crescente die ceperunt cernere terras

240

Hispanas, sed eas Baleares esse putabant,

Blandensi donec committitur anchora ripe.

Has postquam retinent Latio de litore vecti,

Astis suspendunt pugnam minitantia signa,

Atque tegunt fortes clippeis radiantibus artus,

245

Et stringunt rigidos totis conatibus enses.

Litora tota sonant ex rauca voce tubarum.

Indigenas, quoscumque vident, capiuntque fugantque,

Atque sequuntur, eos Baleares esse putantes.

Hii se Christicolas Catalanensesque fatentur.

250

Turbatos volvunt Pisani pectore sensus,

Et, positis armis, resident in litore tristes.

Barchinonensis postquam cognoscitur ora,

Mutant consilium, diversa pericla timentes,

Quod nec habetur ibi vento tutamen ab omni

255

Transieratque simul vallata caloribus estas.

Tunc ex consulibus Rolandi filius unus,

Cui genus et sensus clarum quoque curia nomen

Et civilis amor cum divitiis tribuerunt,

Mittitur ad comitem cui Barchinon atque Girunda

260

Subduntur, multasque regit pro viribus urbes,

Cui nomen Raimundus erat, qui laudis equestris

Fructus innumeros clarosque paraverat actus,

Hispanos cuius terror commoverat hostes.

Rolando genitus, postquam pervenit ad ipsum

265

Atque salutavit: "Comitum clarissime", dixit,

Pisanus populus Christi virtutibus auctus

Ecce, favete Deo, partes devenit in istas,

Alterius verbis quod iam tibi forte relatum est.

Quod si causa monet, seu ditia castra videre

270

Te iuvat, acceleres Pisanam visere classem.

Te sociare sibi belli sociumque ducemque

Agmina nostra volunt; ferus et te provocat hostis;

Nam quem non moveat Balearis seva tirampni

Fama, repercussi que fines concutit orbis,

275

Et Latii populos cunctosque perurguet Achivos?"

Necdum finierat consul, cum plura paranti

Ille refert grates: "Faciat quoque prospera", dixit,

Omnia vestra Deus, vobis et in omnibus adsit,

Inque manus vestras communes prebeat hostes

280

Orbis, et in sancte sortis nos congreget usus,

Vt faciamus ei que sunt gratissima semper;

Nam contra nullos ego iustius arma movebo.

Hii Christi servos multis cruciatibus arcent,

Atque meum litus faciunt cultore vacare;

285

Nam quos Blandensi positos in litore muros

Templa videtis erant miris radiantia signis,

Quorum summa tegunt edere, vel frondea vitis

Occulit aut ficus, seu quelibet occupat arbor.

Pluribus in templis monachi cecidere per ipsos

290

Atque sacerdotes, iugulis maculantibus aras;

At reliquos etate viros aut arte micantes

Constituere suis duris servire catenis.

Vincla, labor, dolor atque fames hos sepe necarunt,

Aut ius Machamatis quos ponere triste coegit

295

In cervice iugum. quem non dolor excitat iste?

Quod si forte Deus vobis concesserit ut vos

Tanto possitis finem prebere labori,

Pisanis dominis solatia queque paramus,

Viribus et nostris sequemur comitantibus illos".

300

Nuntia dictorum mox carta futura notatur,

Qua se Pisanis verum promittit amicum,

Atque Pirenee concedit singula terre.

Tunc Ildibrandum donat multumque precatur

Vt se Pisanis socio coniungat amore.

305

Altera lux postquam cives conduxit in unum,

Talibus alloquitur Pisanos vocibus Atho,

Quem grate populus celebrabat munere lingue:

"Quod Domini nutu disponitur, a ratione

Funditus humana cognoscitur esse remotum.

310

Vidimus ingentes fluctus tonitrusque coruscos;

Credidimus subitos minitari fulgura ventos.

Mox Domini pietas pacatas reddidit undas

Equoreas nobis; vis est ea nempe Tonantis,

Nam pro velle suo mundanos destinat actus,

315

Arbitrioque pio causa dominatur in omni.

Hanc pedibus nostris tribuit contingere ripam,

Vt socias relevet divina remissio turbas.

Ergo, viri docti, dum litore stamus in isto,

Divinos augere decet cuneos, felicia dici

320

Vt vero valeant, non casso nomine, castra.

Barchinonensis comitis solatia vobis,

Auxiliante Deo, possunt non parva parari.

Vos portare suos equites rogat ille ducentos,

Centum se propriis spondet gestare carinis;

325

Misit et hanc cartam". cartam porrexit et addit:

"Istuc nos Dominus duxit, non nostra voluntas;

Qui famulatur ei bene speret et indubitate,

Quod vera numquam fraudabitur utilitate.

Presul abest, portumque tenet qui distat ab isto

330

Per passus sex mille, reor; mittamus ad ipsum,

Et si dicta placent, tunc perveniamus ad actus".

Hisque peroratis, placuerunt dicta quibusque.

Carta legi comitis petitur, fractoque sigillo

Inspexit Lodoicus eam legitque decenter.

335

Lecta placet cunctis, comiti dant agmina laudes.

Sancti Felicis portum gens illa vocabat,

In quo presul erat. properans legatus ad ipsum

Vadit; sed presul recipit firmatque loquelas.

Dimittunt blandas post hec cum turbine naves,

340

Atque petunt portum sanctus quem presul habebat,

Cuius ad ingressum ventus pugnabat iniquus.

Vt portum tenuere rates, et cetus haberi

Cepit, et erboso steterat iam contio prato,

Optimus antistes, sancte pietatis amator,

345

Talibus Alpheos monuit orando loquelis:

"Sanguine vos proprio quos Christus ab hoste redemit,

Vt veras spinas veteres fugitote ruinas.

En sunt tres lapsus, quibus extat Adam superatus;

Namque Deum perdit male qui cupit atque superbit,

350

Et male letatur cui gloria vana paratur.

Nascitur hinc odium, discordia, livor et ira.

Ista movere queunt hominum precordia dira.

Non valet esse bonus viciis qui subiacet istis.

Vincere nemo potest, quisquis superatur ab ipsis;

355

Pectora nam lacerant, sensusque trahunt velut hostes,

Dirripiunt, capiunt; ipsis vos claudite postes.

Non Domini genitum pro se tormenta tulisse,

Ast homines propter, debent homines meminisse.

Hic minuit nostros languores, atque reatus

360

Tollit, et hic penas cunctosque fugat cruciatus.

Pace Deum debent et mentis simplicitate

Querere, non odiis, homines, aut asperitate.

Qui pacem portant celo possunt habitare.

Debetis fratres cum voto cordis amare.

365

Si nec amatis eos, quos vos modo forte videtis,

De nondum visis michi numquam spem facietis.

Horum quisquis enim presentes tempnit amores

Qualiter illorum poterit relevare dolores?

Pacis amatoris non est possessio parva,

370

Sidera namque tenet pontumque beatus et arva.

Postquam de Saulo Dominus sibi fecit amicum,

Sit nemo nostrum fratrem ducens inimicum

Vera sit in nobis et non concordia falsa,

Si tuti vultis transire per equora salsa.

375

Trina Dei virtus nostros ut terreat hostes

Pax sua possideat nostros cum limite postes".

Interea vulgus pelagi terrore solutum

Murmurat, et patrias exoptat turpiter horas,

Inque duces stultas temptans agitare querelas,

380

Hostibus ommissis, pariter remeare minatur.

His permotus ait Lucensis talia Fralmus:

"Laudet quisque Deum cui sunt cum prosperitate

Omnia, letetur cui congrua queque parantur.

Congrua namque reor socios et multiplicare

385

"Subsidioque viros proprii reperire laboris.

Qui socios augere potest bene percutit hostes,

Quos satis egregios nobis divina paravit

Gratia, nec nostrum teneat turbatio quemquam,

Cum bello quisquam nec adhuc superaverit hostem,

390

Ex quo cepimus hoc, neque sit superatus ab hoste.

Vt quid tanta tenet vestras turbatio mentes?

Penitet ignavos cepti fortassis honoris?

Cur vox istorum preclaras polluit auras?

Hosque piget venisse quidem, qui rura solebant

395

Vertere, qui curvis incumbere semper aratris,

Cunctaque consumunt vertendo tempora glebas.

Et modo, cum nequeant sua semina tradere sulcis

Aut conculcato pedibus procumbere musto,

Nocte dieque moras istas casusque queruntur,

400

Inque domos migrare suas fortasse minantur.

Vile genus hominum, quorum miserabilis etas

Presenti populo nullam gerit utilitatem.

Semper agant semperque gemant, semperque susurrent,

Quos mores retinere suos infamia non est.

405

Nos bonitas clarumque decus seiungat ab illis

Et maneat nostro concordia semper in actu,

Sitque carens odio qui vult servire Tonanti.

Si decies prohibetur iter, decies repetatur,

Et via temptetur crebro dum perficiatur.

410

Vt tenuit semper, teneat reverentia nostras

Curas, quod gerimus quia totus conspicit orbis.

Si cito non aderit quod gestit nostra voluntas,

Tactus ob hanc causam maneat formidine nemo.

Quod prohibet mensis, reddunt tibi namque kalende,

415

Cum Deus oratur, quod ab ipso forte vetatur

Tempore non modico, cito prestat luce sub una".

His populus dictis avidas ut prebuit aures,

Gaudia succedunt; turbatio, cura recedunt.

Moxque, sequente die Domini, Raimundus ibidem

420

Berengarius adveniens paucique suorum

Iungit amicitiam. Pisani federe gaudent,

Et socium factum prestanti munere donant.

Dumque moras faciunt, morbosa peste fluente,

Multi de populo fatis superantur iniquis.

425

Hicque Caim moriens mestos cum presule cives

Dimisit, patrias non totus iturus ad oras.

Dumque premunt lacrimas, Pesulani montis alumpnus

Cum sociis centum Vilielmus castra subintrat,

Armigeris ratibus vectis turbaque pedestri,

430

Quos quasi viginti duxere per equora naves.

Ast Aimelricus generosa stirpe creatus,

Quem Nerbona colit dominum patremque ducemque,

Viginti vitreas fertur duxisse per undas

Naves, et celeri venisse per equora cursu.

435

Hos quoque Raimundus, cui Balcius extat origo,

Cui solitos Arelas impendere certat honores,

Atque secus Rhodanum castris reperitur et arvis

Dives, consequitur, laudato milite plenas

Ducens septenas undosa per equora puppes;

440

Raimundus sacrista potens, a strenuus actu,

Militie titulis et qui fulgent Arelate

Cum propriis totidem vitreas venere per undas.

Tales Rusilium proceres lateque Biterre

Et cum Nemausis Provincia tota sequuntur.

445

Quanta per Ausonias transibant agmina terras

Cum Romam venturus erat terrendo senatum

Cesar, cum domitos Gallos iura ferre coegit,

Tanta Girundenses venisse feruntur in agros.

Postquam Lambertus, consul, de consule factus

450

Dux equitum fuerat, multos et classe locarat

Gallorum, venisse virum de nave ferebant,

Qua fuit Albertus prudens Vgone creatus,

Alberius cui rector erat: mulam venientis

Non modicus sudor faciem quoque texerat eius.

455

Progenuere virum sed que loca, quive parentes,

Vel quod nomen habet, lector, vitabo referre.

Ipse tuos narrat subisse, Minorica, portus

Navem predictam, ventorum flamine pulsam,

Quam rectam tenuisse viam referebat, equosque

460

Vi sitis oppressos vini potasse liquorem;

Defecisse tamen quosdam, pontoque relictos.

Ad loca dicta priusquam posset prora venire;

Retulit et Mauros ad se venisse rogantes

Et qua sint patria, quas et gradiantur ad horas.

465

"Bozeam petimus, Ianuenses", navita dixit.

"Sed quoniam Pisani manus nos acriter odit,

Precipue vestrum quoniam retinemus amorem,

Hanc formidantes, vestrum contingere litus

Cura fuit; factos pro vobis fugimus hostes,

470

Nam nec habere valent nostras in prelia vires.

Offendunt quoscumque queunt sine crimine nostro,

Pervia Sarnigenis sunt equora cuncta, novosque

Gentibus incipiunt tumidi monstrare furores.

Vidimus hos sulcare fretum, nos utque putamus

475

Qualibet in vestra figunt tentoria ripa.

Ledere sive volunt nos, aut bona tollere nostra,

Auxilium nobis celeres prebere rogamus.

Scimus eos venisse quidem, multumque timemus.

Mox aiunt: vos fertis equos qui forte fremebant.

480

Rustica turba refert, facit hoc irata frequenter,

More suo fremitus agitans faciensque tumultus.

Hostis quas habuit properanter protinus alnos

Intrat, et intentis nos perturbare sagittis

Cogitat, et toto mentitos increpat ore.

485

Nostra manus confisa satis non segnius arma

Sumpsit, et in steriles accenditur ira furores.

Namque citus veniens ventus, dum vela tetendit,

Mox Baleare dedit nobis contingere litus,

Egressique virum quendam per rura vagantem

490

Vidimus, et quantum locus ille remotus ab urbe

Sit percunctamur: viginti milia, dixit.

Hausimus et laticem. laticis data copia nobis

Vt fuit, inque ratem vasisque virisque receptis,

Equora crispavit zephirus, zephiroque favente

495

Fleximus adversum Sardoas carbasa ripas.

Sulcantes igitur pelagus venientia vela

Aspicimus. dubitare prius, sed ad arma videres

Veloci cursu iuvenum properare catervam.

Quoque modo properant, quos terret aquaticus auster,

500

Ob pluvias operire domos, male tecta supellex

Imbris ne pereat pro mole cadentis in edes,

Sic gladios clipeosque suos sibi tollere quisque

Certat et intente sinuatos preparat arcus.

Accedunt gemine tanta cum pace carine,

505

Quanta, cum repetunt bene cognita pascua, tauri

Ire solent quando nullas agitantur in aras,

Et velut incedunt iuncti delphines in undis

Quando natant aliquos non dando per equora saltus.

Noscimus; accipiunt nostras referuntque salutes;

510

Gaudia precipiti posita suscepimus ira.

Qui postquam didicere viam quam fecimus ipsi,

Quidve laboris honus passi fueramus ubique,

Sardinie demum sese docuere relictos.

Prevaluit boreas zephiro, bis quinque diebus

515

Per mare nos vexit, ventoque cucurrimus illo.

Nemo tamen didicit qua tunc foret insula parte,

Quove loco pelagi steterit Maiorica post nos.

Interea ventus Libicis progressus ab horis

Vela tenens, possedit aquas, salientibus undis,

520

Qui Barchinone nos usque reduxit ad amnem".

Talia dicentem populus circumstat, et omnes

Si valeant, querunt, vel si paciantur amici.

Incolumes postquam vir dictus retulit omnes,

Murmure cum leto redeunt in castra caterve.

525

Iamque dies geminus bis sex geminaverat horas,

Cum venere decem Pesulano monte carine,

Que Pisis fuerant augusti tempore misse

Ad quoscumque tenet latos Provintia fines.

His inerat clarus cum consule Vido Dodone,

530

Ordine levita, trivii ratione peritus,

Illius ut patrie traherent ad prelia gentem.

Ethera carpebat solito molimine Phebus,

Et splendor solis nondum tenuaverat umbras,

Cum data signa sonant iussos motura recessus.

535

Iusserat antistes ponto dare verbera classem,

Ac Barchinonam recto procedere cursu.

Iussa probant omnes, nec inerti scandere passu

Naves incipiunt, quos non sua vota retardant.

Sed velud examen per apertas advolat auras

540

Quando cupit patriam mutare locumque domumque,

Sic Pisana manus, rapidis aquilonibus usa,

Remige quam celeri dictam properabat ad urbem.

Solis ab occasu modicum porrectus ad equor,

Defessas solito qui frangit et accipit undas,

545

Mons Iudeus, ibi plana divisus ab urbe,

Non euris puppes calidisve tuetur ab austris;

Cuius ab Hispana facie ratis appulit omnis.

Vt terras subeunt Latie reliqueque carine,

Litus ad usque tuas agmen navale tenebat,

550

Lubricaris, aquas. ripe cecidisse feruntur,

Tanta premebat eas magne violentia classis.

Hic, ubi mutavit lites concordia pace,

Adveniunt sancti celeberrima festa Mathei.

Tota nocte sonant tunc tintinabula cuncta,

555

Vota vovent omnes, precibus votisque Tonantem

Sollicitant, cuiusque colunt sollempnia sanctum.

Candelas tunc quique suas in cuspide ponunt,

Aut ubi lux clare populo videatur ab omni.

Tertia lux aderat cum planum possidet equor

560

Ventus, quem boream nequeas eurumve notare;

His medius fuerat. tundunt sua pectora naute,

Totque dies vacuos cum noctibus ire queruntur.

Iamque, die medio, sublimis in ethere Tytan

De medio cursu terras spectabat et undas,

565

Cum Catalanensi de litore classis abibat.

Quos fremitus prebere solent stridentibus alis

Treicie volucres resonantes cantibus altis

Agmine cum facto repetunt alias regiones,

Non alios Pisana manus, clamore sequente,

570

Exagitando suos et candida vela parando

Solvendoque rates, summis cum vocibus edit.

Quattuor insignes tunc precessere carine.

Signiferi Francardus erant rectorque Pyrenes.

Ordine consequitur renovato cetera classis.

575

Lux abiit, nox atra subit, qua denique lapsa,

Vel media, vel plus media, contraria retro

Flamina vela dabant; qua causa previus heros

Ad Tramaricis sua flexit carbasa litus.

Inde Terragonam petit ac deserta Salodi.

580

Hic zephirus pertringit aquas et fluctuat auster,

Pervia sed zephiro plus sunt sinuantia saxa.

Partibus unda tribus circumdat pontica rupem,

Arbustis tegitur brevibus que spectat ad eurum

Planities, alte rupis de parte levata.

585

Regis in hac Karoli dicuntur castra fuisse,

Cum duro quondam certamine stravit Hyberos;

Hic hyemes Franci tolerasse feruntur et estus,

Quando prestanti ceperunt robore terram.

Post lapse noctis spatium lucisque sequentis

590

Tempora consumpte, qui primus adhesit in illis

Saxis signa dedit vigiles quos gesserat ignes,

Ne foret incertus locus hic dubiusve carinis.

Hic postquam cunctis lux exivit edita terris

Et latices hausere viri, conscendere pontum

595

Incipiunt; vitreas velis remisque procellas

Mota secat classis; iam terra relicta videri

Non clare poterat, cum montibus abdita celsis

Cumque, labante die, subiere crepuscula noctis.

A recto cursu non recta retorxerat aura

600

Vela; laborantes turbantur in equore naute,

Et se conclamant invitos ire Dianam.

Interea noctis tenebris aurora remotis

Clara resurgebat, cum turbida nubila venti

Ducere ceperunt ab ea qua labitur hara

605

Publica lux mundi: mox flectere vela Salodon

Plangentes satagunt, tantus vehit impetus ipsos.

Huc simul ac venere rates iam nocte propinqua,

Prosiluere viri latices haurire recentes.

Ecce Mohabite pedibus vectantur equinis,

610

Vt solet a nervo dimissa venire sagitta

Quando suum Parthus sinuat violentius arcum,

Qui captos pariter capientes fluminis undas

Ad proprios longo duxerunt calle penates.

Sed timor Alphee gentis de nexibus ipsos

615

Eripuit, rigidos qui concutiebat Hiberos.

Ergo per eventum, quoniam male contigit illis,

Iussio fit reliquis ne progrediantur inermes.

Dumque moram faciunt vacuisque vagantur in agris

Agmina, murmur erat. Lucenses denique turbe,

620

Dum pelagus tolerare minus fluctusque valerent

Et nimium vellent sociis famulantibus uti,

Vnaquaque die populum replere querela.

Tunc Pisanus Vgo venerabilis archisacerdos

Cum dextra pariter sublimia protulit ora,

625

Qui tali populis sermone silentibus inquit:

"Sola Dei bonitas, qui cuncta gubernat habetque,

Pisanos cives tantos animavit ad actus,

Expertique suos nullos ad bella vocabant.

Nullus ad ista fuit toleranda venire coactus.

630

Sponte petebatis nobis, gratisque dabamus

Quesitas vobis, non vilia munera, naves,

Et ratibus vecti socii veniendo fuistis.

Dicite, Lucenses, si quis vos forte coegit.

Quippe nec inviti voluistis ad ista venire,

635

Vnde nec invitos quisquam retinere valebit.

Pisanos solos discedere nempe vetamus,

Non aliis prohibentur equi, non victus et arma.

Accipiant ea quando volunt, sanique recedant,

Securosque petant ductores, hique dabuntur,

640

Cum quibus Italicos poterunt pertingere fines".

Vt memoratus herus post talia dicta resedit,

Taliter incepit Vido supra memoratus:

"Cum Deus in cunctis preponi debeat actis,

Nec pietas nec amor pietatis habetur in ullo

645

Qui pro mundano tantum contendit honore.

Certet honor mundi, certet sapientia quenam

In mundi rebus Domini simulavit amorem,

Pretulit atque Deo perituros semper honores.

Vnde Dei vestras cernendo potentia mentes,

650

Contra quem vestrum toto fuit agmine murmur,

Hunc dignum vobis largitur temporis usum.

Hebreis populis murmur fuit instar ad huius,

Quando memorabant repletas carnibus ollas

Et cuncta simul dilectaque grataque multum

655

Fercula, Niliacis quibus utebantur in horis.

Nam cuperent sevi potius iuga ferre tyrampni

Servilique magis sub conditione manere,

Quam prohibere gule vicium dapibusve carerent.

Ille vetus populus residet sub pectore vestro,

660

Illius et mores animosque viasque tenetis.

Vulnere de tanto qui gestit habere salutem,

Peniteat voluisse malum properanter iniquum.

Desipuit, quicumque fuit, ceciditque retrorsum,

Magnum nempe scelus nostro commisit in evo.

665

Quod teneamus eum quisquam fortasse queretur.

Preter Pisanos, quicumque recedere querit

Quando libebit eat, sua tollere non prohibetur,

Nulla recedenti sane violentia fiet.

Ad patrios igitur cum venerit ille penates,

670

Et medius turbe claros narraverit actus,

Hoc de se vero poterit sermone referre,

Quod numquam vidit quos tantum fugerit hostes.

Nos mare, nos ventos pondusque feremus aquarum

In Domini factis, nec habebimus inferiores

675

Militie socios, quos Gallia tota sequetur;

Namque, favente Deo, venient multo meliores

Vna nobiscum belli superare labores".

Tunc Vilielmus ait dominus montis Pesulani:

Hos discedentes numquam doleatis abire.

680

Pro quocumque viro, qui nunc fortasse recedit,

Quattuor ob pugnam dabimus non deteriores

Qui pro sex horum poterunt tolerare labores".

Surgens Henricus post hec Vinithone creatus

Ortatur cives bellum firmare, priusque

685

Vna cum patribus sese iurare fatetur.

Dicta fides sequitur, iurant equaliter omnes.

Iam secus occasum Phebi clarissima lampas

Candentes vitreo tinguebat in equore flammas.

Nox ea consiliis est postquam tota peracta,

690

Et Phebo radiante dies iam clara micabat,

Ecce recedentes equitum peditumque phalanges,

Dimissis ratibus, proprias certantur ad edes.

Italice redeunt, dimittentesque Salodon

Inmeritis referunt convitia plurima nautis.

695

Preterea factos habiles ad carbasa cantus

Et quoscumque solet socius in puppe referre

Navita sermones deridet rustica turba.

Interea quod hyems variaret sepius auras,

Illeque perpaucis ratibus tutamina portus

700

Prestat, et ignote non est fiducia genti,

Ad Barchinonam classem deducere cunctam

Constituunt, hyemare simul meditantur ibidem.

Festa dies aderat Domini de nomine sumpta,

Prebebatque leves flatus lenissimus auras,

705

Quo Latie puppes use cum remige ventis

Vrbem navigio celeri tenuere Pyrenam.

Post ubi Pisanis fuerat iam copia terre,

Exonerare rates properant; pars maxima quarum

Sistitur in terris, trahitur quoque luce sub illa.

710

Nox quascumque sequens liquidis invenit in undis

Intoleranda feri ponti facit ira solutas,

Nec potuit requies prius equoris esse procellis

Quam sexagenas vis fregit pontica naves.

Hinc turme flebant, presul patresque dolebant,

715

Et pro posse suo non fractis subveniebant

Navibus, in siccam donec traherentur arenam.

Non alio luctu vidui gemuere Sabini,

Cum sibi dilectas detraxit Roma puellas.

Inter tristitias autem quas forte ferebat

720

Alpheus populus inprovisosque dolores,

Non oblitus erat quicquam de rebus agendis,

Nec potuit clare mentis postponere sensus.

Ligna legi iussit que congrua navibus essent,

Ac tabulas quas dira maris proiecerat unda.

725

Ingenium docti populi mox tecta ratesque

Nocte dieque parat, complere videlicet illas

Omnimodis satagit quas fregerat equoris ira,

Atque modis paribus turres, tormenta per omnem

Constituunt campum, Balee factura ruinam.

730

Terque decem Pisas statuuntur adire biremes

Per quas incepto reparentur robora bello,

Nisibus ut totis classem clarosque replerent

Militie numeros note per secula Pise.

At Barchinone quecumque relicta fuerunt

735

Se diviserunt per plures agmina terras.

Pars campum retinet, pars altera venit ad illos

Quos habuisse datur supra Provintia fines,

Atque Pesulanum montem venisse Levani

Gerardum comitem, clarum virtutis honore,

740

Constat, militie Gotis per facta notatum.

Istic bellorum Vallandus splendidus actu,

Filius Vgonis Petrus et Rolandia proles

Baruciique vigor nec non Vivianus et Abbas

Dogmata militie monstrant incognita Gotis.

745

Multi Nemausas, plures veniunt Arelatem,

Inveniuntque piam gratamque per omnia gentem,

Pisanas acies miro que fovit amore.

Hic Ildebrandus Poppus transire volebat

Cum scapha Rodanum, sed equo dum forte sederet,

750

Delectavit eum puerorum cernere ludos,

Et cum quesitum lapidem mississet in illos,

Calcar equum tetigit, qui, dans in flumina saltum,

Lucensem iuvenem rapidus submersit in undis.

Non lacrime fuseque preces valuere cadenti.

755

Mortuus huius equus cum tractus ab amne fuisset,

Pisani iuvenes equitem traxere necatum.

Qui socium postquam largis flevere querelis,

Antistes clerus populusque valens Arelatis

Intumulare virum summo curavit honore.

760

At vice qui comitis Pisana presidet urbe

Vgo, militie cui prebent singula laudem,

Agmine qui toto vitam servavit honestam,

Astarum ludis et cursibus usus equorum

Ac preponendo vincenti premia cursus,

765

Pisanos equites tractabat more Quiritis,

Egregiumque virum Catalania tota frequentans

Sardanieque comes celso celebrabat honore.

Consulis Henrici bonitas nec non reliquorum,

Iurgia sive scelus non impunita relinquens,

770

Iustitie normam servavit in agmine toto.

Quippe sibi gnari socii dum forte faverent

Omnibus equa dabant placidi moderamina iuris,

Constituuntque viros totum vigilare per agmen

Qui servare queant nocturno tempore naves.

775

Bisque decem servant Balearica regna carine,

Paganam rabiem validisque viribus urguent,

Et titubare feri faciunt fera corda tirampni.

Si bene belligeras pensent nova secula Pisas

Per mare per terras geminas extendere vires,

780

Hoc Pise faciunt Romam quod utramque deceret.

Quarum signa ferus populus dum spectat Hyberus

Ingemit, atque metu visi consumitur hostis.

Castraque custodit Pesulani montis amator.

Ille prius patrias remeare refutat ad edes,

785

Quam sciat an ob rem seu frustra sumpserit arma.

Hoc Catalanenses concussit inedia terras

Tempore. Pisani, solitis nil strictius usi

Sumptibus, inventos gestantes undique victus

Argenti pretio varia quoque merce parabant.

790

Barchinonenses larga bonitate fovebant,

Et solabantur inopes mercamine fines.

At presul, custos sincere religionis,

Ne sibi commissi caderent vigilanter agebat.

Ergo diem nactus gratum tempusque loquendi,

795

"Arboreas", dixit, "postquam perceperat escas,

Letalis pomi cum sumpsit ab hoste saporem

Ille vetus genitor, paradisi menibus illum

Iussit abire Deus, cuius sententia vindex,

Hoc exosa nefas, pepulit dampnando superbum.

800

Omne genus vicii vicio processit ab huius,

Scilicet invadens hoc ordine posteritatem.

Intrat in has tenebras mundane gentis origo,

Primus homo; natos, hinc quos sibi fuderat Eva,

Livor agit; fratris ferit impia dextra fratrem,

805

Qui cadit; ante Deum clamat vox sanguinis eius,

Solivagus Cain silvas agrosque pererrat.

Ast subit astrigeras sedes iustissimus Enoch.

Iustus post illum Noe cum fecerat archam,

Diluit omne solum nimiarum pondus aquarum.

810

Vnde cessarunt: octavus prodit ab archa

Tunc solus iustus: sunt gentes multiplicate:

Post patriarcharum fuit ordo, deinde prophete,

Et tamen infernas nemo vitaverat edes.

Vnde Dei pietas, hominum fera funera cernens,

815

Vt salvaret eos emisit ab ethere natum,

Et ne vana forent ea que sacrata canebant

Ora prophetarum, celi rex est homo factus.

Sic hominum factor sumens de virgine carnem

Serviles habitus hominum portavit ad usus,

820

Perque suam mortem cum crimine morte necata,

Captivas animas de gurgite traxit Averni.

Hac serie Domini salvavit gratia gentes,

Venit et in cunctam benedictio posteritatem.

Cuius apostolico dum presidet agmine Petrus

825

Ob fidei sacre confessam credulitatem

Esse pius meruit celestis claviger aule.

Ille tenet claves qui rexit in equore naves.

Claviger ille pius puppis doctusque magister

Vos in nave sua mundana per equora portet

830

Incolumes, puppisque sue vos esse ministros

Remigio dignos imploret Cunctipotentem,

Vt possitis eos tutos ductare per equor

Gurgite quos sacro sacrum baptisma piavit.

Ergo docete viros kari pia dogmata fratres,

835

Ac monitis sanctis a criminibus prohibete,

Vt valeatis eos ad celica ducere regna,

Deficiat vobis ut numquam celica merces,

Quam Dominus solis concessit habere beatis.

Exemplo Christi, cuius regit omnia virtus,

840

Captivos fratres, quos barbarus opprimit hostis,

Liberet a sevo fratrum pia cura tyrampno.

Fratribus et Domino quantum debetis amoris

Premonuit Petrus cum precessore magistro.

Pro Petro Christus cunctisque fidelibus extat

845

In cruce confixus, pro quo Petrus in cruce tensus.

Fratribus unde suis succurrere nemo recuset.

Fratres quippe suos Iudas patriarcha, nepotem

Abraham dilectum de nexibus eruit hostis.

Hi quibus est licitum feriant mucronibus hostem.

850

Vos hominum factor sevo defendat ab hoste".

Que modo sunt scripta sunt pontificalia dicta:

Flos levitarum vir nobilis et bene carus

Ista satis melius querenti narret Obertus.

Quem colit interea tellus Balearica regem,

855

Nazaredeolus Burabe, perterritus istis

Confususque novis, in cetum convocat omnes

Causas maiores per quos tractare solebat,

Consilium quorum plano sermone requirit,

Sive Moabitis obtarent tradere terram,

860

An cum Pisanis aliquod coniungere fedus.

Respondere viri soliti maiora referre,

Et qui noscuntur aliis precedere sensu:

Turba sumus famulique tui, quidqumque videtur

In ratione tibi constantius eximiumque

865

Nos sine lite sequi confestim disce paratos.

Respice nulla minus populum quam bella volentem,

Sedula velle suo tua gens in pace maneret.

Hec nam culpa gravis dedit orrida scandala nobis.

Vndique gauderent Baleari subdita regno,

870

Si cum Pisanis nos fedus habere daretur.

Inque Moabitis nobis fiducia dare

Non bona speratur, tantum convitia possunt,

Quos tolerare gemunt Hispane gaudia terre.

Respice Dertose quid agant, quantaque Dianam

875

Clade premant. nostras miseratus mente querelas

Accipe. captivos omnes perquire, reserva,

Et melius tracta, quia pax et vita per illos

Ac regnum pariter tibi concedetur honorque.

Ast his non habitis, numquam sedabitur hostis.

880

Christicolis quoniam, qui pro pietate laborant,

Kara magis essent captorum corpora fratrum,

Quam videatur eis regnorum copia centum".

His habitis verbis, regis precordia diri

Contremuere metu. captivos protinus omnes

885

Precipit inquiri passim veteresque novosque.

Tunc de Bonomuli rate, quos sors, ventus et unda

Vexerat invitos, curat tractare decenter.

Pisanis etiam cartam pro tempore scripsit,

In qua pontificem, patres, populumque salutat.

890

Qui, quamvis prorsus diversum mente retractet,

Ditia verba tamen mittens, nil supplicat hosti,

Sese constantem sine proditione fatetur.

Ampurie comitem testem narrantibus addit,

"Hyerusalem" dicens "peregrino dum petit actu

895

Conspicue fame notus comes Ampuriensis,

Eius illesam servavi federe terram.

Nullum quippe virum bello seu pace fefelli.

Si Pisana manus mecum vult pacis habere

Federa, continuo captivos reddo, measque

900

Dono paratus opes. linquat mea regna, suasque

Inpensas reddam pariter pretiumque laboris.

At si forte suis armis contendere mavult,

Bellandoque meam putat armis vincere gentem,

Vsu communi cum se defendat ab urbe

905

Vrbs, nichilum faciunt eius mea regna labores".

His intellectis cartam piscina recepit.

Et respondetur brevibus sermonibus illis,

Qui tales apices et talia scripta tulerunt:

"Nil tolerare mali portantes nuntia lex est.

910

Communis iuris debemus moribus uti.

Non possunt iungi cum vestro federa rege,

Nec fas est nobis ullam sibi reddere pacem,

Ni prius in vestras conduxerit agmina terras

Rex, qui, cuncta videns, iudex cognoscitur equus.

915

Illuc decernat iudex pius ille patenter

Inter nos, cunctos hominum qui iudicat actus".

Preter eas, alias fertur mississe lituras,

Queque suis notis mitissima verba reportent.

Privatis etiam multum promittit in illis,

920

Albicione satum verbis commendat amicis.

Vtque memor maneat rogitabat federis eius,

Quod cum Mugeto genitor retinebat, avusque

Iunxit, et ex multo tenuit iam tempore Petrus.

Rex fuerat Balee Mugetus rexque Diane.

925

Invasit Sardos rabida prestantior ira.

His igitur propere violento marte subactis,

Omnia cum plano tenuit montana tyrampnus.

Huius Pisanus populus mox concitus actis,

Conscendit celeres sulcantes equora naves.

930

Tunc non erubuit quisquam de nobilitate

Viribus equoreas remos urguere per undas:

Si levis extiterat vel tota remanserat aura,

Optatos cursus robur commune replebat.

Qualiter accipitres pavidas peciere columbas,

935

Et sicut Libici poscunt armenta leones,

Tunc cum longa fames in viscera serpit eorum,

Sic sic accelerant, sic poscunt bella frementes,

Quos Pisana manus sevos ductabat in hostes.

Sardinie postquam potuit de litore cerni

940

Eximius populus Pisana ductus ab urbe,

Rex cum gente sua terras fugiendo reliquid.

Heroes igitur, suscepta laude triumphi,

Victores redeunt, fines intrantque paternos.

Post illum vero Mugetus concitus annum,

945

Perduxit Mauros in regnum Calaritanum,

Et numero primos excedunt posteriores.

Robora murorum, quo scilicet edificante,

Subsidiabantur Sardorum corpora muris,

Quique die tota latices et saxa ferebat,

950

Impositus muro murum pro caute replebat.

Multi Sardorum, quos presserat ira tyrampni,

Tam seve mortis penas habuisse putantur.

Hinc pisanus honor, vires animosque resumens,

Non dubitat vitreas iterum transire per undas.

955

Post ubi Pisani terras camposque tenebant,

Rex fugisse datur. multis nam marte peremptis,

Barbarus abscessit capto cum coniuge nato.

Erepti Sardi iugulis tutique fuerunt.

Indeque tota manent Pisanis subdita regna.

960

Sardinie docuere senes quecumque retexo.

Quesiti Sardi non hec tibi vera negabunt.

Hunc regis puerum, qui captus dicitur esse,

Pise victrices regi misere Lemanno.

Huius avum Petri princeps generosus amabat,

965

Qui dedit Alpheo, quesitum munus, Alanta.

Reddidit hic patri, karissima munera, natum:

Albicio quare successoresque vocantur

Mugeti fratres successorumque suorum.

Ergo quisquis habet regum Balearica sceptra,

970

Ex hoc affirmat se fratrem seminis huius:

Albicione satus Petrus, viget eius origo,

Pisanos ornans probitatis imagine cives.

Talia cur memorem Petrus et Balearicus auctor

Causa fuit. sed nunc ad propositum redeamus.

975

Instabant Martis redeuntis tempora mensis,

Cum fines Ebusi misse subiere carine.

Mox avidi de plebe viri predeque cibique

Intraverant casas, nec scuta nec arma ferentes.

Dumque saraceno satiant sua corpora musto,

980

Dum passas uvas, dum gaudent mandere ficus,

Nota per arva loci veniunt equites Ebusini.

Incautos homines per devia rura vagantes

Detruncant gladiis, vario quoque vulnere perdunt.

Tunc Petrus Ascensus, gestans sibi credita signa,

985

Audaces socios in dirum concitat hostem.

Ante rates certamen adest. pugnant Ebusini:

Huc equites peditesque ruunt fluctuque resistunt,

Invictosque viros totis conatibus urguent,

Et non permittunt pedibus contingere litus.

990

Insula parva iacet, non longe solis ab ortu,

Que brevibus scopulis Ebusinam respicit urbem.

Illa revertentes recipit de marte galeas.

Sed, recreante parum iuvenilia membra quiete,

Indubitata viri repetunt sinuamina portus,

995

Inventasque rates capiuntque fugantque trahuntque.

Captos inde viros, Ebusina plebe vidente,

Ad sociosque ferunt manibus post terga ligatis.

Insula stat pelago, partes ea respicit austri

Adversum Libicos, cui Frumentaria nomen.

1000

Hanc Latii petiere viri properanter, et illic

Ceperunt victus placide solatia prede,

Perpinguesque boves, quibus et vesci potuissent,

Ni pia Christicolis prohiberent tempora carnes.

Lustrantesque locum, quo gens inamata latebat,

1005

Abstractos caveis Ebusum duxere ligatos.

Hic tunc Lamberto nec non Erithone iubente,

De duodenorum numero qui prememorantur,

Ascensus Petrus naves divisit, et una

Solis ab occasu cepit committere pugnam.

1010

Cum sexagenis igitur comitantibus illum,

Signifer Ascensus, properans exire carinam,

Hostiles cuneos multo cum robore poscit.

Tunc Arduinus generosus Luciniensis

Exortans socios in prima fronte resistit.

1015

Ast Ebusitanus iaculatus signifer astam

Hosti terga dedit, socios fugiendo relinquens,

Nec lesit quemquam iaculum tellure relictum.

Luciniensis eum saxosa per arva secutus,

Hunc cum haud varo iugulavit protinus ense.

1020

Rursus accedunt equites aciesque pedestris

Altera, que furtim post grandia saxa latebat.

Tunc Eritho consul sociis adiutus in hostes

Fertur, et obstantes telo gladioque repellit.

Sic perturbati cuncti fugiunt Ebusini,

1025

Quos fera bella gerens victor, Lamberte, fugasti,

Vt fugiunt aquilas celeri levitate columbe,

Et sicut pavidi fugiunt astilia pisces.

Vrbis ab arctoa tua pugnant agmina parte,

Sacrilegosque petunt sternuntque viriliter hostes.

1030

Dumque tuum validis curvares viribus arcum,

Per Mauri pectus missam transire sagittam

Tu facis. ille ruit, vitam cum sanguine fundens.

Ducitur in longum tendens a litore collis,

Qua Petrus Ascensus Maurorum terga premebat.

1035

Passibus haud lentis capit hunc gens barbara collem,

Cui plus quam deceat via longa videtur ad urbem.

Sed dum Pisanos ictus et vulnera sentit,

Saucia cristati transcurrit robora montis.

Pisani cunei, dum totis nisibus instant,

1040

Innumeros Mauros diverso funere sternunt.

Iam quoque turba sequens ad portam venerat arcis,

Quam locus ille gravis tepido demonstrat ab austro.

Hic miles quendam, quem Luciniensis alumpnus

Straverat, obstantem nudo transverberat ense.

1045

Armiger hic Erithonis, fortiter hostibus instans,

Occubuit moriens, saxi prostratus in ictu.

Inde, Saraceni postquam cum turribus altis

Muros conscendunt et grandia saxa remittunt,

Agmina tuta petunt que sunt sita tecta sub urbe,

1050

Solis ab occasu, qua plebs residebat inermis.

Inde viros puerosque trahunt matresque nurusque,

Pannos et vestes de captis eruta tectis,

Ruriculasque domi tuta statione morantes,

Et de captura modicum vel nil meditantes,

1055

More gregis pecudum captos ad litora ducunt.

Martius ex toto cursum compleverat, atque

Aprilis fuerat media iam parte peractus,

Cum, tepidis zephiris sevum volventibus equor,

Carbasa convertunt naute quo vota ferebant.

1060

Quos dum precipites vitree vehit impetus unde,

Ventus anhelantes Balee perduxit ad horas,

Suspenduntque leves remis super equora naves.

Interea Baleam geminas misere galeas,

Vberto genitus Lambertus consul in illis,

1065

Que celeres adeunt portum de nomine Pini,

Semimaremque vident servantem litora regem,

Qua veniant causa muliebri voce rogantem.

Ast equites peditesque manent ad litus, et arcus

Incassum tentos toto conamine flectunt.

1070

Ipse iubet cessare suos, et ledere nullum,

Alpheosque rogat tutos exire carinas.

Consul ad hec: Est vestra fides male credula nobis,

Possumus unde minus nudis confidere verbis.

Nos damus, ecce, fidem, quam non retinemus inanem,

1075

Quaque data nostram tutus intrare carinam

Rex poterit, sua verba loquens, sanusque redire".

"Iustius", ille refert, est regis credere dictis.

Qui si quem iubeat solo sermone venire,

Tutior ire potest, cum constantissima regum

1080

Singula verba fluant: dictis incredula vestris

Cernitur esse fides, quorum temptavimus artes.

Si tamen e rebus quicquam vos sumere nostris

Vultis, in hoc portu tuta statione manete,

Queque dari vobis mox regia cura iubebit".

1085

"Ista suum", dixit consul, "vocat insula regem

Te. plures nostri stant sub moderamine iuris,

Et Balea melior que vis consistit earum.

Vestra fides nichil est; Machamatus ebrius ipsam

Edidit; at nostram sanctorum gloria Christus.

1090

Vnde satis melius nostris se credere posset

Simplicibus dictis quis cui sanissima mens est,

Quam iuramentis valeamus credere vestris".

Rector ad hec Balee: "Nimium dubitare videris,

Et trepidas vano te concutiente timore.

1095

Sed ne turbentur bona que tractanda videntur,

Et timor absistat, saltim per scripta loquamur,

Vt notum postquam fuerit quod poscitis ipsi,

Hoc complere queam quod gestit vestra voluntas,

Quatenus esse boni semper valeamus amici".

1100

Consul agit: Socius, scriptor quoque longius absunt.

Ibimus, et nostros trutinantes pectore sensus,

Ambo notis dabimus quodcumque decebit utrumque".

Mox efferre rates et in ordine ducere remos

Precepit nautis validasque ferire procellas.

1105

Sicut aves, quas penna levis portare per auras

Concessa levitate solet, sic accelerantes

Ad reliquas certant gemine remeare carinas.

Quas postquam pelagi solitus labor egit in unum,

Intravere tuos tutos, Capraria, portus,

1110

Inque Polentinos lux evehit altera fines

Heroes Latios. vallis didicere coloni,

Qui fugiendo suas spoliarunt victibus edes,

Linquentes vacuum gregibus pascentibus anum.

Hinc Latios iuvenes invita Minorica quamvis

1115

Suscepit. predam sparsi per rura gerebant.

Hos contra veniunt equitum peditumque catene,

Inque fugam versos ad naves usque regirant,

Et mittunt lapides in eos densasque sagittas,

Et non permittunt portu remanere quietos.

1120

Defuit esca viris Latiis, pastumque dederunt

Hee quas rus habuit vulse radicitus erbe.

Vtque famem nequeunt equites plus ferre marini,

Ad Barchinonam statuunt convertere cursum.

Nam suspectus erat de proditione tyrampnus,

1125

Quare mens ad eum redeundi nulla manebat.

Eolus interea dirum de carcere ventum

Solvit et inmitem, nomen fuit Africus illi,

Albentes faciens has quas crispaverat undas.

Intumuitque fretum: turbaverat aura profundum,

1130

Divisitque duas tempestas ipsa galeas.

Quassata in toto fleverunt agmina campo.

Ascensus Petrus nauclerius extitit isti,

Filius Alberti fuit Vgo preditus illi,

Que Mare manducans vulgo fuerat vocitata,

1135

Cuius presculptum gestabat prora draconem.

Portibus ast alias susceperat insula puppes.

Tempus ut admonuit, venti residente furore,

Pertemptant iterum vitreas sulcare procellas,

Nam transire fretum communia vota monebant.

1140

Postquam leta dies illos ad litora duxit,

Narrantes casus tantique pericla laboris,

Nuntia victrices mittunt felicia Pise,

Que cursu propero bine duxere galee,

Tripudiare quibus lete cepere phalanges.

1145

Vnam, ni fallor, tecum, Maceline, gubernat

Consocius Guido qui Presbiter est vocitatus.

Rexerat ast aliam laudati cura Baronis.

Ad Catalanenses postquam ratis utraque ripas

Venerat, et belli narrantur utrimque paratus,

1150

Venturosque cito socios dixere liture,

Romana missus venit legatus ab urbe

Boso, pater sancta reverendus religione,

Et domino pape virtutum culmine carus.

Tunc et apostolici postquam benedictio cunctis

1155

Dicta fuit populis, tendunt ad sydera palmas,

Et dominum celi pleno cum pectore laudant,

Qui dignetur eis tantum salvare magistrum

Militie, per quem benedictio celica fertur,

Ac coniungit eis socios sancti famulatus.

1160

Non aliis votis patres populusque Quiritum

Aspexere suos civilia iura ferentes,

Lata decem tabulis cum sunt primordia legis.

Frigoribus lapsis, redeunt ad leta caloris

Tempora. lene fretum placida distringitur aura,

1165

Et valide classis pars Sarni ducta per undas

Advehitur, propriis transcurrens nisibus austros,

Atque resistentes superans cum fluctibus auras.

Vrbs igitur Ianue celeres mirata paratus,

Livida demisso spectabat carbasa vultu.

1170

Massilie tandem levibus comitantibus auris

Intravere sinus. misso post terga Lirino,

Bis quadraginta sulcantes equora prore,

Iam quas precipites Rodani vehit impetus undas

Scandere festinat multo cum robore classis.

1175

Divitiis Arelas pollens hanc sumptibus implet,

Vsque Magalonam rapidus quam propulit Heurus.

Eoliis Boreas tandem procedit ab antris,

Et famulatur ei totus cum nubibus aer.

Arripit unda rates, ventoque ferente secundo

1180

In Catalanensi consistunt litore puppes.

Fratribus occurrunt fratres, natisque parentes,

Amplexuque dato post oscula iuncta vicissim,

Quid cari faciant vite solatia querunt.

Gaudia non fuerant matronis tanta Sabinis

1185

Cum precesserunt coram genitoribus olim,

Natos Romulea gestantes gente creatos,

Vota patrum natos quanta pietate tenebant,

Et nati quantum placidos strinxere parentes,

Et quantum fratrum tenuerunt colla lacerti.

1190

Visibus Alphei carorum laetificati,

Ducere robusto ceperunt gaudia motu.

Cumque suo cursu maius vel iunius essent,

Ecce Dodo consul castris accessit et Atho,

Quos cum tripudio cuncte videre cohortes.

1195

Sedis apostolice missas a patre salutes

Constanti tum voce ferunt, seriemque laborum

Qua tardi veniant dicunt et in ordine causas.

Tum cetum tenuere patres: papalia iussa

Boso pater peragens precepit ab omnipotentis

1200

Invictique Dei, qui condidit omnia, parte

Perque pii Petri sacrosanctos famulatus

Et domini pape Paschalis in Vrbe secundi,

Vt Christi famulos, per quos pia signa tulerunt,

Quos baptisma facit Domini quoque regula fratres,

1205

Eruat a sevis fratrum pia cura catenis.

Talia cunctorum cetus turmeque probantes,

Intravere rates pelagus sulcare paratas,

Quas tunc quingentas numerarunt scripta carinas.

Presul Pisanus, quem maxima cura trahebat

1210

Ad captivatos acies perducere fratres,

Vela dedit pelago, primus transitque Salodon,

Hinc ad Dertose fluvium pervenit Hyberum,

Huius militie primus quia signa levavit

Pisanosque duces tantos animavit in actus.

1215

Tota sequendo patrem classis comitatur euntem,

Nongentos equites undosa per equora portans.

Replet Hyberus aquis classem. socialia pacta

Cum ducibus proceres firmant, firmataque iurant.

Lapsaque iam fuerat paucorum meta dierum,

1220

Cum dare vela parant ventis aquilone levatis.

Ardua sed postquam laborantes equora pulsant,

Lenior ingressas pontum vehit aura carinas,

Nocte quibus tota cursus dedit illa secundos.

Sol erat incipiens per iter conscendere celi,

1225

Quando Colubrarem viderunt agmina montem,

Cui, quibus est plenus, nomen tribuere colubre.

Accelerant: latet hic, cum mox saxosa videtur

Insula, Tirenis que circum cingitur undis,

Spectans Hesperium lapidoso vertice litus.

1230

Hanc Ebusum memorant. urbi dedit insula nomen.

Portus in hac magnus, magnum vicinia dicit,

Qui valet innumeras spatiis servare carinas.

Cernitur Hispane de partibus esse Diane;

Hinc tenet illa caput, quo fert sua plaustra Bootes;

1235

Pandit in occiduum dextrum latus insula solem,

Atque latus reliquum surgentis solis ab axe;

Quique nec occasum nec prorsus spectat ad austrum,

Occiduas finem non recte gestat in horas,

Cunctaque saxosi cingunt campestria montes.

1240

Germinat innumeras erbas cum fructibus arvum;

Mel satis, et dulces fluitant e fontibus haustus,

Ordea multa gerit, vites quoque terra feraces.

Finis ad occiduas qui non bene respicit horas

Mille quater passus Ebusina distat ab urbe.

1245

Eximii colles, plani spectacula campi,

Intrepidas arces et menia tuta dederunt.

Vnda sinum grandem, gelidam que spectat ad Arcton,

Queque superstat ei duplex dedit insula portum.

Circumquaque fluunt latices e fontibus orti

1250

Dulcibus, erba viret, calami iuncique palustres.

Celsior a medio porrectus in aera collis

Eximias altis habuit cum turribus arces;

Ardua sed triplices circumdant menia muri;

Subsistunt muris fovee de monte cavate;

1255

Ista duodenas habuerunt menia turres.

Arcus ab his quantum poterit portare sagittam

Turrigeri stabant montano robore muri.

Difficiles aditus prebebant invia saxa.

Hinc quantum forti bis missile mittitur arcu,

1260

Cernitur exterior descripte circulus urbis,

Turribus et forti circumdata menia muro,

Cuius fossa triplex inmania robora cingit.

Fossa redundat aquis, quas attribuere paludes.

Vrbis et in summo fuit arx a partibus austri,

1265

Mons foris equoree pulsatus viribus unde,

Iuxta quem dederant largos sinuamina portus.

Altera pars montis, quem nempe recisa videtur

Solis ab occasu, foveas descendit ad imas,

Inde suburbanas descendens aspicit edes.

1270

Sed triplices favee gelida non prorsus ab Arcto

Vsque tenent pontum, pontusque tuetur ab Euro

Menia cum grandi posito super equora saxo.

Erectum paries saxum secernit ab urbe,

Incipit a portu, protensus desinit illic

1275

Quo mons proruptus subiectas spectat in undas.

Turriger hinc murus summas ascendit ad arces

Duplex, et triplici tutus munimine fosse.

Bozee flores et flores gentis Hybere

Tutantur validis Ebusinam viribus urbem.

1280

Huius militie princeps a rege secundus

Fertur Abulmunzer, fuerat cui tradita terra.

Vir fuit ille ferox, captivus ab urbe Girunda,

Qui post se versus, Christi baptisma negando,

Vernula fit Sathane, quo non crudelior ullus.

1285

Nox erat incipiens, precesserat Hesperus astra.

Alphee venere rates. Ebusina iuventus

Inter conseptos stabat densissima muros.

Bucina repletur flatu, lituique, tubeque:

Tota sonat classis. conclamant civis et hospes,

1290

Sed Latia superat clamor de gente levatus.

Spicula crebra ferunt missos a menibus ignes.

Phebus ab equorea postquam processerat unda,

Clarueratque dies, populis pugnantibus aptus,

Circumstant acies, ponuntur in ordine castra.

1295

Plurima vallis habet tentoria, plurima collis.

Transcurrit campos celeris Pisana iuventus,

Invaditque suos non pigris gressibus hostes.

Saxa volant ritu pluvie de turribus altis,

Tela sudesque terunt propiores menibus hostes.

1300

Difficiles aditus per dura pericula fosse

Pisane subeunt acies, portisque sub ipsis

Non trepidant gladiis duros concidere Mauros.

Ardescunt animi. pugnantes cominus instant.

Ictibus assiduis clipei galeeque teruntur.

1305

Nec prohibere valet torax penetrantia tela;

Vulnus et interitus passim sanguisque redundant.

Nox postquam veniens ferventia bella diremit,

In sua Pisani redeunt tentoria fessi.

Sed remeante die, turmisque petentibus arma,

1310

Machina construitur, sapientum viribus acta

Artificum, turres feriens que dissipet altas.

Tunc aries cratesque simul sunt addita muris,

Plena viris etiam per vallum vinea serpit,

Qui vario nisu perstringere robora temptant.

1315

Obsita stat garabis protectis pontica ripa,

E quibus armate properant ad bella cohortes.

Dant animi vires. media Mars sevit in unda,

Nec tenet unda viros. medio stant agmina fluctu,

Innumerisque patent hominum discrimina telis.

1320

Lis geritur gladiis. pugne furit anxius ardor,

Turrigereque petunt muralia robora naves.

Bartolot Anfossusque simul rapiuntur in undas,

Nec vitant ictus, sed plana per equora Mauros

Duriter obstantes iaculata cuspide sternunt.

1325

Huc Opitho, virtute potens, mox flectit habenas,

Et Maurum peditem media transfigit in unda.

Altus Parlasii Petrus atque Bono generosus

Vido satus, iaciunt hastas; mucronibus inde

Concidunt Mauros: densantur ab urbe sagitte

1330

Arcitenensque sagax per visus figit utrumque.

At de classe viri positum super equora murum

Poscunt, et celsas invadunt agmina turres.

Transiliunt fossas. alii properantius addunt

Ad conscendendum muri super ardua scalas.

1335

Proiciunt lapides iaculantes tela sudesque

De muris Mauri, Pisanaque robora pellunt.

Tunc instant acies, donec sol fervidus ipsas

Estibus accensas cogit sua castra subire.

Interea turrim faciunt, solitasque per artes

1340

Vnaquaque die muros et menia frangunt.

Arripit Alpheos belli violenta cupido,

Et latas intrant pugnantes undique fossas.

Tunc demum iuvenes subeuntes menia quinque

Maurorum cuneos animis violentibus urguent.

1345

Hi contra iaciunt lapides et tela; fugaces

Quattuor ex illis facti, transcurrere saltu

Non dubitant aditus; quintusque remansit in illis

Pipini natus, socii quem deseruerunt.

Quid faceret? vel cuius opem pugnando rogaret?

1350

Proiciunt lapides in eum de turribus altis;

A scapulis murus, contra quem plurimus hostis,

Figitur innumeris telis variisque sagittis.

More viri pugnat quindenis natus ab annis,

In se conversos sternitque viriliter hostes.

1355

Dum tamen illorum nimius petit impetus ipsum,

Corruit, et pariter perdit cum sanguine flatum.

Innumeri subeunt membris puerilibus enses.

Mauri letantur, socii stant cede dolentes.

Exercetque suos dum gens Pisana labores,

1360

Tormentum mirum labentis solis ab axe,

Quod longo tractu muralia robora poscat,

Fecit Oriciades. simul et testudinis artem

Actus in hac, aries murales sternere cursus

Nititur, et penetrat impulsu perpete muros.

1365

Ast Ebusitanis non est ad prelia dispar

Ingenium. totas dant in certamina vires,

Dumque suas faciunt non equis viribus artes,

Pisanos temptant penitus confringere nisus,

Dum magni lapides, quos ardua machina portat,

1370

Inmensam certant muris conferre ruinam.

Protegitur murus pannis latisque tapetis,

Et turres habuere sui munimina restes,

Fulcraque collate luserunt sepius ictus

Molis, et opposite texerunt cetera crates.

1375

Sicut aves reparant nidos quos destruit aura,

Cum tremulos venti vis concutit aere ramos,

Sic Ebusitani muros ac menia cuncta

Solliciti reparare student, presentia quorum

Assidue vigili servat sua robora cura.

1380

Fecerat in muro plures testudo fenestras,

Cuius Oriciade formam construxerat astus.

Iam quoque casuram credebant agmina turrem,

Cum cessare iubent patres testudinis actus,

Electi donec iuvenes mittantur in illam,

1385

Qui captam teneant summis cum viribus urbem.

Sancte, tuum festum, Victor, laudabile multum,

Forte celebrabat mundus, Praxes super astra

Quando levata fuit martyr virgoque decora.

Luce sub hac cursus medios iam Phebus agebat,

1390

Estus erat grandis; tecum rogitasse putatur,

Celica turba, Deum Pisanus presul, et omnis

Firmiter orabat magno cum presule clerus,

Quatenus ipse suis pugnantibus auxilietur

Divinas aures tantos audisse rogatus

1395

Creditur, et fusas lacrimas monuisse Tonantem.

Deviat esse Dei quisquis tales negat actus,

Et pro posse suo non laudat Cunctipotentem

Extemplo medium dum carperet ethera Tytan,

Mota fuit turris graviter, ceciditque patenter.

1400

Intremuit locus, et pulvis vicina replevit.

Inconsumpta iacent mensis convivia fervet

Prorsus ad introitum Latius seu Gallicus hospes.

Vgo, qui Pisis comitum vice preditus extat

Et Dodo Teperti clarus per prelia natus,

1405

Ac Cinithoniades animis decoratus et actis

Et Catalanensis quidam bene promtus in armis,

A portu pariter per portas ingredientes,

Invadunt Ebusum, sternunt violentibus hostes

Viribus, et perimunt letis successibus illos.

1410

Qualiter armentum tygres per rura sequuntur

Cum violenter eas ieiunia longa coercent,

Haut secus heroum gladiis pagana fugantur

Agmina. tunc relique succurrunt undique turme

Nulli parcentes, sexus iugulantur et etas

1415

Hinc aditum quendam retinebant Hismaelite

Maurus ibi pugnabat atrox metuendus in armis

Et ferus accessus cunctis prohibere putabat.

Erigit Ildebrandus in hunc Eufraxius ensem,

Cedentemque virum mirando recidit in ictu.

1420

Qui per rupturas intrarunt denique muri

Barbara concidunt fugientum corpora ferro

Tunc percussa cadit gladiis Ebusina iuventus.

Hic caput atque manus, illic sunt crura pedesque,

Quaque pedem faceres hominum prosecta iacebant

1425

Eruta corporibus. morientum milia calcant

Belligeri cunei. sed qui de cede supersunt

Ascendunt medios inter duo robora muros.

Altera turba ruens fugit ad sublimia saxa,

Que suprafati spectantia diximus equor.

1430

Inde ruunt partim, partim truncantur, et illinc

Rupibus e summis salsas iaciuntur in undas.

Hi malus est saltus quem Mauri tunc didicere

Qui non fugerunt, saxosis ictibus et non

Continuere manus, de muris precipitati,

1435

Vndique confracti media iacuere platea.

Declinat medios dum Titan ethere cursus,

Pugnantesque viros et fervidus estus agebat,

Vrbs ubi prima fuit divino victa vigore,

Altera victores veniunt ad menia. portas

1440

Et superos aditus perfringere marte laborant.

Multisoni resonant variis umbonibus ictus.

Saxa volant, misseque pluunt utrimque sagitte.

Ortantur proceres pugnantes fortiter alas.

Vtraque turba fremit. penetrant ad sidera voces.

1445

Ascendunt geminas dum pugnant agmina turres,

Et superare putant reliquam velocius urbem.

Accurrens Ebusina cohors violentius hostem

Impetit, et saxis, telis sudibusque repellit,

Perque coherentes cogit descendere scala

1450

Postquam bella viris in nullo commoda prestant,

Mox sua castra movent, et barbara tecta subintrant.

Sed defunctorum ne corrumpantur odore,

Traditur extinctus flammis crepitantibus hostis.

Postera lux oritur. consurgentesque caterve

1455

Tendunt in reliquam studiis ardentibus urbem.

Nocte dieque suas exercent fortiter artes.

Lux octava redit. turres feriendo reclinat

Machina. testudo perfringit sedula muros.

Tum nox transierat vicine proxima luci,

1460

Aurore patuere fores, Phebusque redibat.

Protinus ascendunt super altas agmina turres.

Barbara turba pavet, celsasque recurrit ad arces.

Alpheus populus defuncta cadavera calcans,

Hostiles cuneos gladio prosternit et asta.

1465

Dumque satis properant super ardua ducere castrum

Menia, Dominici sollers quod cura paravit,

Telorum nimbi summa mittuntur ab arce

Sarnicolasque super volitant ingentia saxa.

Sed Christi pietas divinaque gratia quantum

1470

In se sperantes semper sustentat et auget,

Humane nequeunt ad plenum dicere lingue.

Eius enim facto, qui noscitur omnia posse,

Victoris festo qui primam vicerat urbem,

Eius in octava meruit superare secundam

1475

Pisanus populus semper confisus in ipso.

Victores tandem captum retinere laborant

Et servare locum. patres deducere castra

Circumquaque iubent: parent: sed et obsidionem

Menibus inclusis omnes vicinius addunt.

1480

Nulla quies cuiquam tenebris vel luce dabatur.

Turres tormentis altas murosque petebant,

Queque graves longe dimittit machina moles

Menia celsa petens, portabat adusque fenestras

Cautes, internas sternendo sepius edes;

1485

Vicinusque malus, cui non erat agmine compar,

Sublimem tractus crebro feriebat in aulam.

Nunc ultra turres lapides portabat et infra,

Et de sacrilegis faciebat sepe ruinam.

Talibus et reliquis populus Pisanus agebat

1490

Artibus, et duros temptabat vincere casus.

Tam Vido Rubeus quam Barchinonicus heros

Incassum missas non direxere sagittas.

E contra Mauri bellantia sepe petebant

Agmina non parili facientes prelia dextra.

1495

Sevus Abulmunzer, super ardua menia demum

Assistens, fractam defixo lumine turrim

Spectabat tristis. casu sinuaverat arcum

Villano genitus; qui, mittens spicula contra,

Spectantem medio defixit gutture Maurum.

1500

Iurarat pridem per iura Machamatis ille

Incolumem cuiquam se nunquam reddere terram.

Tunc sibi subiecti suaserunt talia cives:

"De iuramento nulla ratione teneri

Te nuper facto fusi docuere cruores.

1505

Sanus enim non est cui figunt spicula guttur.

Ergo tui compos citius fac deditionem,

Et te nobiscum pariter de funere serva".

Annuerat princeps dictis precibusque suorum.

Mittitur Alpheis ducibus qui nuntiet ista.

1510

Forma placet pacti Pisanis. protinus illi,

Nil dubitando, viri sine conditione dederunt

Omnia seque, simul mortis terrore remoto.

Tunc, pie Laurenti, mundus tua festa colebat;

Te, venerande, Deum placido monuisse rogatu

1515

Autumat Ecclesie populus, creduntque fideles,

Cum vexilla super posuerunt agmina turres.

Ter Domino laudes totum cantaverat agmen,

Cornicinumque dabant voces lituique tubeque,

Tinnitusque pios resonantia signa tulerunt.

1520

Conscendunt proceres summas properantius arces,

1520a

Ac commune iubent spolium properanter in unum

Accumulare locum. turres et menia cuncta

Certatim sternunt avidi terreque coequant.

Transierant bis sex rapida vertigine menses,

Et celer actus erat variis sudoribus annus.

1525

Tempus erat quo ferre soles, auguste, racemos,

Cum citius solito potarunt agmina mustum,

Sedarantque patres ceptas cum litibus iras,

Quas predatorum tumidi movere furores.

Vulgus ab introitu capte regionis, et ante

1530

Quam populus quicquam superaret bellicus urbis,

Collectam passim predam de rure trahebat.

Dumque viri fortes muris tormenta pararent,

Ignavum vulgus studium fornacis agebat.

O quantis studiis panes venduntur! et illud

1535

Vnde monetati replent marsupia nummi!

Post hec expoliis, que comportarat in unum

Alpheus populus, movet anxia turba susurros,

Et repetit partes. partiri capta recusant

Hi quibus interius lacerat Maiorica mentes,

1540

Neve moram facerent, spolii retinentibus illos

Partibus, in tutas predam posuere carinas.

Solvuntur classes; freta remis eruta spumant;

Vela tument zephiris; liquidas rapit aura procellas.

Adveniunt Baleam Latii comitatus, et illi

1545

Qui propter Baleam celestia signa tulerunt.

Est sinus haud modicus Balee de partibus austri

Portus instar habens, ubi cornua bina videntur,

Per bis mille decem que sunt distantia passus;

Replet utrumque latus Libico de litore raptus

1550

Pontus, et Arctoas finem distendit in horas,

Quoque facit finem sinus hic de parte sinistra

Vrbs antiqua fuit raris habitata colonis.

Inde fere gentes ab Hiberis finibus acte

Navigio celeri, duce precedente Moalfac,

1555

Christicolis pulsis plures posuere penates.

Hic, ubi lata stetit celsis Maiorica muris,

Insula distat ab hac brevis ut per milia quinque,

Que, complexa sinu, leve stat proxima terre.

Portus in hac latus, Rodum vicinia dicit.

1560

Vrbis ab hac possunt sublimia menia cerni,

Ob quam Pisani tantos habuere labores.

Illa dies letis populis octava refulsit

In qua felicem matrem super astra recepit

Virgineus partus, de qua Deus est homo factus,

1565

Parva venientes qua congregat insula puppes.

Luxque sequens fuit hec qua Christus morte resurgens,

In mundo genitis vitam dedit atque salutem.

Hac de plebe viri, latices haurire volendo,

Navibus egressi, per rus gradiuntur inermes.

1570

Ast equites regionis erant in valle latentes,

Qui peditum plures incautos agredientes,

Truncarunt gladio, quosdam cepere, suisque

Duriter astrictos secum duxere capistris.

Hinc cum consulibus proceres tristantur et omnes.

1575

Tum Petrus antistes populos hortatus "Ad istos

Tartareos aditus properavit vestra voluntas",

Dixit, et ostendit Balearica menia dextra.

"Captus ibi factor vester pius atque creator

Dicitur in membris; quis non pugnabit ut ipsum

1580

Eruat? ipsa licet mortem sibi bella minentur?

Vos tamen in bello letum nolite timere,

Nonnisi pro bello vite quia poscitur auctor

Atque dator, vite cunctis qui preparat usum,

Et qui pro nobis crucis est in stipite fixus.

1585

Cum captis captus nunc permanet atque ligatus,

Vt det opem vinctis, trahat et de nexibus ipsos.

Qui captum dominum pugnamve relinquit agentem

Iuste dampnatur, digne privatur honore,

Et manet infamis semotus ab urbe foroque".

1590

Hoc et Boso pater, presul quoque Caralitanus

Comparibus verbis lacrimisque fluentibus addunt.

His dictis, sedet in transtris festina iuventus,

Et placidas molitur aquas. in carbasa ventus

Perflat, et amotis sulcatur navibus equor.

1595

Non volucres tanta penne levitate feruntur,

Quanta rates levitas pacata per equora vectat.

Miratur Balee populus candentia vela,

Et defixa tenens in classem torva tirampnus

Lumina, dat lacrimas magno cogente dolore.

1600

Inde metum reprimens, quotquot rexisse putatur

Permixti sexus educit ab urbe catervas,

Vt late visus venientes terreat hostes.

Totque licet turmas sparsas per rura viderent

Audaces, quorum commoverat insula mentes,

1605

Haud trepidare valent quos spes preclara fovebat.

Pinea silva fuit qua lata patebat arena,

A muris Balee ceu per sex milia distans,

Ex qua parte suo Titan petit ethera curru,

Cui palus et pontus geminum latus arguit unda,

1610

Ortus et occasus nemoralia rura petenti

Siccum dant aditum. loca Ramora commemorantur,

Sive Forenna, quidem plures dixere Catinos.

Hic ubi plana cite tenuerunt litora prore,

Educunt properanter equos. properantius arma

1615

Sumit, et ignote lustrat loca cernua terre

Bellator populus, quem iustior ira movebat.

Qui sibi commissas aliquas habuere cohortes,

Dispositas ipsas sectari signa iubebant.

Post hec regis eques rarus progressus ab urbe,

1620

Iam castris positum vidit de collibus agmen.

Quem Pisanorum rapidus comitatus equestris

Ipsum dulcis aque fugat usque sequutus arenas,

Qui torrens Luidis solet in regione vocari.

Nox redit. excubias faciunt vigilantia castra

1625

Eximiamque satis fulgentia sydera noctem

Reddunt. signa polus demonstrat nocte sub illa.

Stella cadens divisa comas per mille videtur.

Dispersum Balee signat divisio regnum.

"Ad Baleam", clamat populus. "nos sidus ad illam

1630

Crinitum properare monet; properate potentes;

Est superare datum nobis Balearica regna.

Sideris in Baleam radios cecidisse videtis".

Lux rediens fuerat qua sancti Bartholomei

Festa celebrabat lati devotio mundi,

1635

Purpureis Titan radius fulgebat, et aura

Nulla fuit, quasi lac placidi maris unda iacebat.

Immote ventis frondes. volucresque quieti

Cantus voce dabant. resonabant intima silve.

Ammonet Alpheos ductor rectorque Pyrenes

1640

Ordinibus factis aliquantum castra movere,

Quemque sequi sua signa monet. "Sit prontus in armis

Qui cupit alterius", dixit, "conquirere fines".

Paruit haud monitis istis avidissima belli

Gens, et torrentis modo dicti transiit hora

1645

Classis, et ad campos vicinos menibus urbis

Plenius egresse fixerunt castra cohortes.

Dumque ruunt acies avide certamine Martis,

Barbaricus campus Mauris dirisque Nigellis

Densus erat: clipeos alii tenuere rotundos,

1650

Pars adoperta fuit captis Latialibus armis,

Tunc cum Pisanas quondam piratica cepit

Turba rates, monstratque suos gens torva vigores.

Hic tunc procedens natus Bellominis Vgo

Mauretusque simul giro rapiuntur equestri,

1655

Primaque Maurorum cuneos ad bella lacessunt.

Hinc bis octoni Pisana gente creati

Heroes, comitis sectantes signa Levanni,

Hostibus incurrunt mediis, densasque catervas

Sternere non cessant Libicorum more leonum.

1660

Dant quibus introitum Baleares protinus ale,

Et circumfuso velociter agmine claudunt,

Ac retinere putant quos spes satis improba fallit.

Ipsa pericla parant animos viresque ministrant

His quibus interne torquent precordia cure:

1665

Sumunt quique suum perimuntque sagaciter hostem,

Et quacumque ruunt campus patet amplior ipsis.

Et veluti Rodii sternunt perimuntque volucres,

Quando relucenti findentes aera penna

Agrediuntur aves laniantque patentibus arvis,

1670

Sanguinea pariter miles Pisanus in asta

Viribus infractis Balee terit acriter agmen,

Et redit illesus, cunctis mirantibus actum.

Post hec in geminas Balee milesque pedesque

Dividitur partes. campos alii tenuere,

1675

At iuxta fluctus quidam venere marinos,

Oppositumque petunt Pisanum durius agmen,

Erectisque premunt rarissima cornua signis.

Alphee cedunt, sed lentis passibus, ale,

Et contra posito nunquam flectuntur ab hoste.

1680

Ex Arelatensi numero Vilielmus ad ista

Prelia Bernardus Mildace Daneta creatum

Sternit, et in strati dimissa cuspide ventre

Digreditur. Mauri socium de cede reportant.

Tunc vexilla gerens Pisane signifer urbis

1685

Valandus cuneos in campum ducit apertum.

Hinc Ildebrandus sancte vexilla Marie

Consul habens dextra sevos incurrit in hostes.

Sedis apostolice vexillum detulit Atho,

Et diras petiit violento milite turmas.

1690

Hos dum Pisani belli fervore sequuntur,

Inter condensos rapiuntur protinus hostes.

Inde Pyrenee gentis generosa potestas,

Clara sequebantur cuius vexilla cohortes,

Pulverulenta petit galeato milite rura.

1695

Huius signa ducis Gerardi cura Levanni

Gestat, et ad levam procedunt agmina portam,

Que patet ad claram surgentis lampada solis,

Ac salse vicina magis cognoscitur unde.

Hancque senex aciem sequitur comes Ampuriensis,

1700

Cui satis extiterat rector Balearis amicus,

Et subiit pugnam vallatus milite forti.

Procedunt acies, et vi certatur utrimque.

Eminus obstantes decertant Hismaelite.

Hii iaciunt lapides, iaculis pars appetit hostem.

1705

Telorum tegitur tenebrosis nubibus aer.

Hinc dire veniunt in equos hominesque sagitte.

Mars furit, et magnis resonat clamoribus ether.

Tunc Latie turme, mortis terrore remoto,

Incurrunt Mauris, et pugne cominus instant.

1710

Exeritur gladius, cessatque volatile ferrum.

Terra cruore madens morientum substat acervis.

Toto mixta sonant gemitus hortamina campo.

Vgo, Parlasii tectis nutritus et hortus,

Aurea que gessit quatiens venabula dextra

1715

Pugnantis contra per pectora misit Alantis.

Ille cadit properanter equo, fusoque cruore

Tartareas flatum citius transmisit ad umbras.

Occurrens Citharon casu commotus amici,

Vgonis penetrat durata cuspide scutum.

1720

Ille, quod asta brevis contingere non valet hostem,

Ense vicem reddit, pugnoque relinquit adempto.

Hunc Teperciades Dodo Bernardusque sequuti

Ferratas feriunt minitanti cuspide portas.

Vtque redire parant, duo, qui redeuntibus obstant,

1725

Occumbunt pariter, Bachimas Hispanus et Ander.

Guttur in unius Dodo postquam miserat astam,

Cede cruentatum traxit cum cuspide pannum.

Sed quod ferre potest Bernardi dextera telum

In latus, Ander, habes. Manes ad Tartara raptos

1730

Accipiunt, Stigieque patent properantibus aule.

Viderat urbane pulsantes limina porte

Rex Balee, reditumque viris prohibere nequisse

Que tutabantur Balearica robora turmas.

"Rebar et hos homines", ait, "at iam credo leones".

1735

Dux Catalanensis sevum Moldonea poscens,

"Primus", ait, "nostris quoniam te viribus offers,

Integer haud poteris nostros evadere nisus".

Protinus urguet equum, teneras nec flectit habenas,

Toracem clippeumque viri levamque papillam

1740

Telum transfodiens, per dextrum proterit armum.

Ille supinus equo ruit. astaque frangitur ictu,

Aurea sed comitis cuspis datur altera dextre,

Que vibrata feros prosternat et Hismahelitas.

Gerardus Porion prostravit cuspide vasta,

1745

Inque viri pectus vexillum misit et astam.

Daridis Vmberti penetravit lancea costas.

Ildibrandini Danius transfoditur asta.

Rodolfo geniti Garsias sternitur ense

Rollandi. sevum ruit in Daneta Recuccus,

1750

Et, velut asta fuit, de dorso pellit equino.

Gerardusque comes rector dominusque Levanni,

Dum furit in Mauros miles per bella probatus,

Fraxinea Lelaphum fugientem percutit asta,

Atque Niri scapulas ictu penetravit eodem.

1755

Stratus uterque ruit tanto deiectus in ictu.

Cui sonipes violentus erat violentius actus

Pulvereum campum cum corpore pressit herili,

Seque regentis heri fregit labendo lacertum.

Rainerius cum Tegrimo, Raineria proles,

1760

In coacervatos ibat promtissimus hostes.

Sternit et hic Lephanton Tegrimus Alante creatum.

Gerardus Gaitanus adest, qui cuspidis ictu

Cerbereas Rachium transfixum misit ad horas.

Viscardus Nilion letali vulnere sternit.

1765

Hinc Albertinus, claro Bellomine natus,

Per fauces medias ingentem fixit Aneten.

Atrocem Laium venientem Vido Butensis

Excipit, et victum Stigialibus adgregat umbris.

Saucius ipse dehinc graviter certamine cedit.

1770

Ildeprandinus, Iulitte filius, asta

Fundit Ilerdensem generosum stirpe Gairum.

Ingentem Valandus agens, Valandica proles,

Astam, quam validus vibrabat uterque lacertus,

Inmanem Libicum duro resupinat in agro.

1775

Terga Rachis penetrat Valandi frater in ictu

Cuspidis Albertus, misso per pectora ferro.

Asta virum fortem stravit Molphena Dodonis

Consulis, huius equum celeri penetrante sagitta.

Gausmaro genitus, fama decoratus equestri,

1780

Vgo Dianensem telo penetravit acuto,

Mortiferumque fecit transfixo gutture vulnus.

Sicherius, frater Valandi, perculit Idan.

Hinc Mincharellus ruit, Ildebrandia proles,

Et fudit Gurion, quem Corduba misit ad arma.

1785

Vgonis proles Albertus impulit Ermon.

Anticium Libicum Lanfredi dextra peremit.

Stravit Ilerdenium Matilde filius Vgo.

Inde Sapibonides campo deiecit Aristen.

Atque Sofridutius transfodit cuspide Maulam.

1790

Popiliensis equum velocem Rusticus urguens

Per lumbare Taves astam transmisit acernam.

Mittit in hunc iaculum magno conamine Nelops,

Perque viri corpus letalis lancea transit.

Acrior hic Maurum telo transfigit eodem,

1795

Tresque necans alios orrendum mandat ad Orcum.

Ast ubi membra viri sunt evacuata cruore,

Felicem moriens transmittit ad ethera flatum.

Occubuit Garathas Rubei Vidonis in asta,

Indiguitque sui Cliton Suberamus amoris,

1800

Cui latus Abbatis transiecit lancea dextrum,

Cervicemque viri mucrone resolvit, et agri

Pulvere proiectum pedibus submittit equorum.

Extincti socius ferventi concitus ira,

Te, Viviane, petit violentus ob arma Galindus,

1805

Et iugulare cupit pro morte libenter amici.

Non fugis audacem venientis militis ictum,

Pretentaque virum properantem sternis in asta,

Consortemque necis vite coniungis amico.

Albicione sati clarus Lanfrancus ob arma

1810

Filius, obstantem Redum feriendo peremit.

Hinc Arabis fugientis agens cum cuspide lumbos,

Compulit hunc leva selle de parte labare.

Rarus eques densusque pedes de parte marina

Barbaricos cuneos pugne stridore coartat,

1815

Pugnantemque terit summis conatibus hostem.

Alphei pedites, Domino prestante vigorem,

Hic plures faciunt ensis seu cuspidis ictus.

Ictibus attrite, cum iam tolerare nequirent

Prelia, barbarice redeunt ad tecta phalanges,

1820

Et firmant duro ferratas obice valvas.

Menibus inclusis, discurrens undique, rector

Anxius inperitat maneant ne cardine clauso,

In campum redeant, et prelia dura reposcant,

Ac repetant diros patriis pro legibus hostes,

1825

Et ne deficiant, nec vinci se patiantur,

Proponens laudis quantum victoria prestet

Et quantum tribuat victoribus utilitatis,

Quantaque cum dampnis fedent obprobria victos,

Quos fugit omne decus, quos deserit ombis honestas,

1830

Servicium, dolor hinc et tristia queque sequuntur.

Et lacrimans adiurat eos per delubra regni,

Ne metuant populos quos lex Machamatis odit.

Sed sic decertent devincere quatenus ipsos,

Et sub perpetuis valeant retinere catenis

1835

Qui se necne suum cupiunt disperdere regnum.

Hec agit, et cunctis animos viresque reducit.

Ortantur proceres regem prohibentque timere,

Atque mori spondent potius quam cedere bello.

Signa capit Burabe, reseratur dextera porta,

1840

Prosiliunt turme, properant ad bella manipli.

Dispositis signis Burabe iam stabat in agro,

Durus agebat Alas dextre vexilla cohortis,

In levo cornu torvo curante Corace.

Plena dabant voces humano classica flatu,

1845

Nec tuba bella movens nec bucina defuit ulla.

Cum sic dispositos sancte videre cohortes,

Directis igitur properant in prelia signis,

Et dextram pariter satagunt invadere portam,

Densus et innumerus fuerat qua barbarus hostis,

1850

Que quoque, Phebe, tuos claros spectabat ad ortus.

Iam Vilielmus adest, dominus montis Pesulani,

Cui rota signa dabat, clara comitante caterva.

Et velox tantis sese conflictibus offert

Dux Nerbonensis, de nomine dictus avito.

1855

Fulgentes acies, decoratas milite forti,

Precipit ante suos properanter sistere vultus.

Nominat ille suos, largos quoque spondet honores.

Quos videt audaces geminato robore firmat,

Signiferumque monet nullo trepidare timore,

1860

Anteque fraternas prontum contendere turmas.

Iuxta Raimundus pugnam festinus adibat,

Cui sedes Arelas, cui Balcia tellus origo.

Hic Arelatenses promtos in prelia firmans,

Ammonet ut nolint de posterioribus esse.

1865

Petrus ad hanc litem Grossus non signius ibat,

Hortaturque suos equites post cuspidis ictus

Ne sint immemores inimicos ense ferire.

Concurrunt partes. miscentur utrimque manipli.

Saxa ruunt. volitant densissima pila per auras.

1870

Martia signa canunt. subeunt ad sidera voces.

Ira furor mixtos inter se concitat hostes.

Telorum nimbis clipei galeeque teruntur.

Arma sonant armis. micat ictibus orridus ensis.

Vulneribus misso saciatur sanguine tellus,

1875

Labentumque tegunt extincta cadavera campos.

Henrigum Milgilas poscunt Neriusque, sed eius

Predurus clipeus iaculum propellit utrumque.

Hos validos equites, Dertose finibus ortos,

Cum Sigimundiade Vinithone creatus utroque

1880

Transfodiens, ambos de tergis sternit equinis.

Atque ferus Periton socius necis esset eorum,

Subsidiatorem Balee quem Corduba misit,

Cum centum sociis Hispana per equora vectum,

Ni faciendo fugam citius flexisset habenas.

1885

Tunc Erithone satus Danaen, Gerardus Arontam

Viribus insignes prostrarunt consul uterque.

Dissecat obstantes cuneos tunc Balcius heros,

Prosternens Arabem, perimitque deinde Corellum.

Bertraminus fratrem stravit Nilgdona Coracis.

1890

Vgo Delanda penetravit cuspide Tagum,

Et tulit ense caput. post hec iuvenalibus actus

Viribus Vmberti cadit Alcimionides Vnon.

Sed Petri fratris deiecit dextra Nicalem.

Vrguet equum sacrista potens Raimundus, et hastae

1895

Nelioben valido percussum transfodit ictu,

Cornipedemque rapit, precii non vilis habendum,

Armigeroque suo gemmatas tradit habenas.

Tunc Ildebrandus consul dirum Niceronta

Transfodiens ferro per pectus dirigit astam,

1900

Vexillumque trahit madefactum sanguine Mauri.

Petrum Parlasii bello quem miserat hora

Agreditur Balager. grandi retro pellitur ictu,

Militis Alphei sicula percussus ab asta.

Ad socios igitur fugiendo retorquet habenas.

1905

Transfigit asta Rodon, Pusii vibrata lacertis.

Flocius ense cadit, quem Gelli filius Oddo

Viribus assumptis ictu transverberat uno.

Insignes equites Pesulani montis ad istos

Adveniunt ictus, Vilielmi signa sequentes.

1910

Dalmatius Castrensis ibi Molphenida leto

Subpositum fecit per acute cuspidis ictum.

Et Murivetuli miles Sichardus Emonem,

Petrus Amunta petens, Bernardus Amunte creatum

Proiciunt perimuntque simul, Froctardia proles.

1915

De villa Bosci Machamata vasta Videlmi

Lancea transiecit. tum Berengarius Oran

Verune miles perimit, sociatque geenne.

Tu, Raymunde Midan, cui prebet Eradius ortum,

Dertosane cadis forcas penetrante Vilelmi

1920

Cuspide, cui sedes fuerat Pinianica tellus.

Dux Aimelrigus, speciosis clarus in armis,

Occupat obstantes fervente vigore catenas.

Cui ferus Alcimio, fatis properando sinistris,

Occurrit, cupiens ulcisci funera nati.

1925

Prevenit hunc Atacis ductor, nec deviat ictus,

Per pectus volat asta tenax umbone forato.

Occidit, et moriens premordet dentibus erbam.

Promta phalanx comitat ducem, satis ardet in hostem.

Fraxinus Henrici te pectoris, Atila, fixit

1930

In medio; ferrum vitalia cuncta retraxit.

Et Pusii frater Lambertus Agranta peremit.

Mindon ab Esculea dictus Rainutius hora,

Horrendum nimium fixit Ricapectora Carben.

Inque Valentinum Plegonem Barutius astam

1935

Per scapulas misit levam figendo papillam,

Traiectumque virum medio prostravit in agro.

Pharion Hispanus Vinicelli sternitur ictu.

Dum cadit Abrotani ruit inter lora fugacis,

Cuius Saltarus transiecerat ilia virga.

1940

Quando duos pariter fixit iaculando Nigellos

Gerardi proles Opizo, cum pube suorum

Invadens aciem, satagit prosternere Mauros.

Gausfredus Parthum, Rainerus proterit Afrum,

Consortesque necis fecit germanus uterque.

1945

Marinianides Bernardus Ilogea leto

Donat, transfigiens cedenti cuspide costas.

Cuspide Silleti dirus prosternitur Olphes.

Grunnius Alcheon sternit, Mauretus Edonem.

Vndique discurrens rector Catalanicus hostes

1950

Dissipat, et socios ortatu divite firmat.

Ampurie fortes equites et Rusilienses,

Subsidiando duci, dant plurima funera Mauris.

At Petri Grossi deiecerat asta Coracem,

Cuius promtus eques multos patraverat actus.

1955

Sed iugulare virum cum iam mucrone pararet,

Currentes Mauri socium de cede tulerunt.

Signifer Alpheus medios violentus in hostes

Currit, et exacuens fortes in bella sodales.

Vt reliquas prosternit aves regina volucrum,

1960

Sic sic hostiles terit insistendo phalanges.

Barbarici statim cunei turbantur, et inde

Conversi fugiunt. Pisani terga sequentes,

Vrbanas inter propellunt agmina portas.

Innumeri capiuntur equi capiuntur et arma,

1965

Et fusi per rura lacus iacuere cruoris.

Alcius ascendens Phebus contraxerat umbras.

Ad sua victrices redeunt tentoria turme.

Bellica per campos Balee iam facta patebant,

Extinctosque viros fusos spectare per erbam

1970

Barbaricus populus simul et Pisana valebant

Agmina. legati veniebant atque redibant.

Accipitres, vestes, privataque dona dabantur

His quibus Ampurie comes hec tribuenda monebat.

Vendita fit pietas. tunc multum devius heros

1975

Regi transmittit cartas, recipitque latenter

Huius scripturas que rescribuntur ad ipsum.

Pestifer interea dum federa quereret hostis,

Quos divinus amor, non preda nec ulla simultas,

Sed Christi pietas ad iusta vocaverat arma,

1980

Captivos omnes sine conditione volebant.

Nazaredeolus certa sine lege paratus

Reddere non fuerat, nexuque fameque coactos

Carceribus distentos attenuando necabat,

Ac Pharaoneos retinens in mente furores

1985

Que spondebat heri cras inficiando vetabat.

Vtque dolosa vident patres colludia regis,

Solantur populum, populus solamine gaudet.

Dum trutinare novos nituntur pectore sensus,

Itque reditque dies. nam preterit unus et alter,

1990

Castraque paulatim mutata propinquius extant

Menibus, ac creber procedit ab urbe tumultus,

Optime Dalmati, quem tu non lentus adibas.

Nam crebro facte pugne non tardus adesse

Cerneris, in tantum pugne tibi suppetit ardor.

1995

Ergo die quadam paucis comitantibus hostes

Corde volente petens, sociis absistere iussis,

Cum geminis solus vadis contendere Mauris.

Viribus ergo tuis prostratus corruit unus,

Alterius mox dextra tibi penetrabile scutum

2000

Transfigit, mediam penetrat quoque lancea coxam.

Hinc patet, est miles non loricatus inermis.

Stratus equo pugnare paras, sed vulnere factus

Debilis, innumeros equites sine lege ruentes

Decidis excipiens. feriens te barbarus ensis

2005

Decapitat, felix transmigrat ad ethera flatus.

Talia belli potens ut concipit aure Vilelmus

Dat lacrimas, tristesque viri de funere questus

Profundit. nec ad ista vacat, sed clamat ad arma,

Vlciscique necem iugulati currit amici.

2010

Heroem centum sectantur ob arma micantes,

Qui promtos gestare solent ad bella vigores.

Accelerat, campumque petit: sua menia Mauri

Ista meditantes properatis gressibus intrant.

Militis acquirit, vindex modo cum nequit esse,

2015

Gotica turba capud, mutato denique Mauro.

Ante diem Domini semper que proxima fulget

Lux rediit, qua tempus erat sine turbine clarum.

Iamque sui cursus nonam perfecerat horam

Phebus, cum fortes redeunt ad prelia Mauri,

2020

Christicolasque putant ad castra requirere tantum.

In numero fidunt equitum peditumque potenti.

At cauti pedites currunt letanter ad arma

Pisani, visosque petunt non segniter hostes.

Spicula tela simul lapidesque venire per agros,

2025

Et pluvie ritu poteras spectare sagittas.

Pugne sevit amor, Pisanis robur habundat.

Dumque ferunt ictus, dum totis nisibus instant,

Hismahelitarum cuneos in menia mittunt,

Et certant summum robur prosternere valli.

2030

Calcatos equites subeuntes limina porte

Transfodiunt et equos .... durantibus astis.

Summaque murorum sternunt violenter, et ipsas

Concuciunt portas, funduntque viriliter hostes.

Denique conspiciunt gemine fundamina fosse

2035

Mirantes muros et defensacula circum.

Discrepat a visu quicquid pervenit ad aures

Vrbis, multorum subit in precordia terror.

Diffidunt igitur multi, tremulumque revolvunt

Ore silente caput, tanto pro robore fortes

2040

Ipsi desperant urbem superare potentem.

Tres fuerant urbes, unum que nomen habebant.

Sed diversa tamen si nomina queris earum,

Nomine diverso poteris quamcumque notare.

Arabathalgidith prime nomen vocitatur.

2045

Nazaredeolus fuit huius conditor urbis,

Per quinquaginta que fit circumdata turres

Vsque Bebelgidith: sic est vocitata secunda.

Arabathalgidith murus fabricatus ab ipsa

Incipiens, urbis corpus circumdat, et, undas

2050

Equoris attingens, mare iuxta volvitur illuc

Quo densat celsas urbs Elmodenia turres.

Dividit has murus, circumdatur una duabus,

Quas circum decies cubitorum milia cingunt,

Hoc numero demptis ter ternis atque duobus.

2055

In numero certo turres sunt scire volenti

Quattuor et decies septem centumque notande.

He tres una queunt urbs famosissima dici.

Est commune tribus positum Maiorica nomen,

Inter quas etiam torrens placidissimus ivit,

2060

Et per quinque queunt torrentis viscera pontes

Transiri, liquide cum plus fluit impetus unde.

Exechinque vocant. qui plenius affluit amnem

Dicitur Enelamir producta canalibus unda,

Que potanda viris dulces dabat omnibus haustus.

2065

Indigenis populis et ob auctas fortiter artes

Menia tuta forent, si nutus Omnipotentis

Iustitieque caput dicto cum rege manerent.

In populi numero non debet fidere quicquam,

Qui Dominum contra sublimes erigit arces.

2070

Namque Mohabitas rector Balearis ad arma,

Getulos, Arabes, Parthos, Libicosque, Medosque

Nec non Hispanos, multo conduxerat auro.

Es dedit inmensum, non intemptata relinquens

Per que tuta dari patrie solatia possent.

2075

Ergo pugnantum, tractare viriliter arma

Qui poterant, sibi sexaginta milia vel plus,

Ast equites perhibentur ei ter mille fuisse,

Et centena dabat pregrandes machina moles.

Mille quater ductus numerus fuit arcitenentum,

2080

Figere qui poterant missis loca certa sagittis.

Fundibulatorum pre multitudine certus

Non fuerat numerus, sic nec lapides iacientum.

Noscunt tanta patres cito robora non superari.

Hortantur socios, et contra robora robur

2085

Accelerare parant. naves prius esse trahendas

Constituunt. et perficiunt hec iussa libenter

Agmina cuncta. solum tracte tenuere carine.

Inde duces Latii vicinius addere castra

Festinando iubent. iussis paretur eorum.

2090

Antistes Petrus tectum de parte marina

Cum cleris habuit. fuerat vice domnus in illis

Cui Gratianus erat, dedit hoc sibi gratia, nomen.

Non humilis, non alta nimis domus affuit, unde

Prelia cum socio crebro suadebat Obertus.

2095

Iuxta pontificis tectum tentoria patrum,

Vt citius veniant ad eum cum sepe vocentur.

Nobilitatis honor non longe densus habebat

Hospicium. fortes steterant a fronte catene

Pisani populi, qui vitam duxit in armis

2100

Totam, perpetuos solitus tolerare labores.

Huic non algor erat, non formidabilis estus,

Hunc non grando ferox, non nix hymberve movebant

Hostes et muros violentius agredientem.

Hec erat ingeniis spectanda iuventus et armis.

2105

Ingluviem ventris nimiamque perosa quietem,

Noverat et brevibus submittere lumina somnis.

Ast equitum robusta manus non sparsa per agmen,

Sed iuxta levam fixit tentoria portam.

Talis ab equorea facie porrectus utramque

2110

Observat portam populus. Catalanicus heros

Illius in medio quo sit tutissimus extat,

Namque vigor Latius dextra levaque sedebat,

Hospiciumque ducis retro vallabat et ante.

Stat post Pisanos Cardune rector, et illinc

2115

Plurima post illum que misit Gotia tellus

Agmina, que predas potius quam bella gerebant.

Ante duces reliquos sua fecit castra Videlmus

Et dextre vicina magis quam cetera porte.

Iuxta quem pariter sua cepit Baltius heros,

2120

Et Nerbonensis domini post ista steterunt

Fulgentes acies, quas iuxta Rusilienses.

Ampurie rector post omnes castra tenebat

Et vallatus erat sola de gente suorum.

Hi silvas et rura petunt, armentaque multa

2125

Direptosque greges, et quicquid germinat arvum

Ad socias acies converso tramite ducunt.

Lignea tecta trahunt, paleas ubi comperiuntur,

Arboreasque simul vulsas cum stipite frondes.

Gotorum pedites vel quos Provintia misit,

2130

Mercibus allatis, discurrunt agmine toto,

Et venale facit quicquid dabat insula vulgus.

Pisani summis arcent conatibus hostes.

Hique, colendorum patrum precepta sequuti,

Edificant geminas superantes omnia turres

2135

Menia de lignis, vulgo castella vocantur.

Altum surgit opus. sublimia culmina quarum

Aereas subeunt summis cum nubibus auras,

Offenduntque satis ducentes frigora ventos,

Astutusque magis nil fecit Daedalus arte.

2140

Viminee crates ducte de rure propinquo,

Multaque terga boum lateralia queque tegebant.

Suppositis igitur postquam residere paratis,

Inpulse graviter celeri molimine currunt.

Vt nubes quas forte Nothus violentior auctas

2145

Imbribus ad celum pluvioso turbine vexit,

Quarum rura pedes celos agitare cacumen

Sepius aspicitis, que currere quippe videntur,

Pisanis acte turres non signius ibant.

Astantes igitur multi mirantur euntes

2150

Qui similes numquam potuerunt visibus arces

Subdere. mox gemina subeunt testudine muros.

Et dum Martis erat creber variusque tumultus,

Tuta Mohabite violenti menia sepe

Egrediebantur. trahit impetus egredientes,

2155

Casus et hos potius quam bellicus instruit ordo.

Vtque Robertus eos audaci strenuitate

Motus vidit, ait: "Pro se certantibus auctor

Est Deus, et robur pro se pugnantibus auget".

Dixerat, et plures solus properavit in hostes,

2160

Et partitus eos simul et fugientibus instans,

Inter murales aditus pugnando reclusit.

Corruit huius equus fovea; pro casus iniquus!

Protinus e sella se compulit ire regentem.

Hic clipeo iaculoque prius, mucrone deinceps

2165

Pugnat, et Hectoreo decertans robore consul

Sustinet innumeros ruinosis iactibus ictus

In se collatos. nudo quoque fortiter ense

Dimicat, et solus multorum robora sentit.

Dumque pluunt lapides et tela cadunt super illum,

2170

En levam supra cita figitur asta papillam.

Eu! clipeus non obstiterat, lorica ruentem

Incarnare virum facile dimiserat astam.

Accelerant, raptumque ferunt de marte propinqui.

Iam castella super defossi robora valli

2175

Implebant latas gemina testudine fossas.

Erigit antennam Balearis in arbore cura,

Castellis etiam que cernitur esse duobus

Altior, in summo cuius bellator habebat

Excelsum tutumque locum. velamina panni

2180

Plurima sublimem septenaque terga tegebant,

Qualiter excelse spatiosa per equora naves

Sepius ire solent piratica bella timentes.

Loricam tutam habet, clipeumque rotundum

Et protectus erat cristata casside vertex.

2185

Per triplices funes antenne callidus usus

Vesanum Maurum vacuas porrexit in auras.

In quasi subiectas turres proiicere cautes,

Et lapidare viros, et mittere tela valebat.

Ardet in antennam pugnantum fortiter astus,

2190

Atque duos funes cum falce recidit acuta.

Tertius antennam retinebat in aere funis.

Pertimuit Maurus ne, falx si cederet illum,

Invitus rueret, vel protraheretur ab unco.

Ergo, velut moles de summis eruta saxis,

2195

Per funem labens, dedit intra menia saltum.

Grandia labentis senserunt pondera palme.

Christicole gaudent, alacres dant agmina plausus

Ammirata virum per inanes currere ventos.

Nutabant turres Balee, murique cadebant

2200

Quos fodiebat ovans toto molimine fossor,

Cui per quemque diem fulvum numisma dabatur.

Hos aries duplex de testudinibus actus

Et de castellis ictu graviore petebant,

E quibus artifices mittunt super ardua pontes

2205

Menia, cumque volunt turres invadere possunt.

Per quadragenos passus et apertus et amplus

Introitus fuerat. cetum fecere cohortes.

Cardinibus Boso de primis taliter unus

Inquit et hec monuit; monitus et verba notantur:

2210

"Qui fines patrios, qui deseruere parentes,

Vxores, natos, et quicquid dulce videtur

Sensibus humanis, vos pro pietate fuistis.

Si pietatis amor vos cum mercede vocavit,

Cur pietatis honor non contra viscera fortes

2215

Impietatis habet? Balee spectate leonem,

Qui male tractat oves et Christi dissipat agnos.

Spectat ab excelsis muris molimina nostra.

Incassum factas turres quoque credit et arces,

Et nos et pariter subsannat Cunctipotentem,

2220

Agminis auctorem qui sese pretulit huius

Vt vos informet. vos Egyptum spoliate.

En Pharaoneis fratres servire cathenis

Cernitis. ultrices frangant hec inpia dextre

Tartara. de penis fratresque trahantur eorum,

2225

Sitque beatus homo qui pro conflictibus istis

Occumbet. penas nequeat sentire gehenne.

Non aliquis demon de crimine sive reatu

Audeat ante Deum sibi conflictum generare.

Gaudia dentur ei que fini subdita non sunt,

2230

Que servare solet vel que prebere beatis

Splendor sanctorum, pia lux et gloria Ihesus.

Non dubitent hi quos fuerit Regina polorum

Cum nato comitata suo pugnare: Deus nam,

Quia pia causa fuit pro qua vos arma tulistis,

2235

Adiutor fiet vobis, terrebit et hostes

Et conculcabit divina potentia vestros.

Hec ad certamen vos spes invitet euntes.

Signifer et Michael vobis precede, agetque

Cum sociis hec bella suis Baptista Ioannes

2240

Et patriarcharum chorus arduus atque prophete.

Ne trepidate: duces vobis in prelia fient

Ecclesie Petrus cum Paulo tuta columna,

Nec non Matheus, Lucas, Marcusque, Iohannes

Et reliqui vestre facient solatia pugne.

2245

Auxiliumque dabit vobis certe protomartir

Cum sociis Stephanus, Sylvester cum Nicholao.

Virgineusque chorus vobis succurret, opemque

Agmina sancta dabunt. hanc spem retinete fidelem".

Dixerat: at lacrime fluxae per ora loquentis

2250

Ex oculis: deflent quia cernunt agmina flentem,

Que votis pariter promittunt prelia totis.

Denique castra petunt cum iam subit equora Titan.

Nox habit. aurore Phebus de parte resurgit.

Bellica signa sonant. toto properantque vigore

2255

Vrbis ad introitum Pisanum robur et omnes

Gotorum populi vel quos Provintia misit.

Intus Agareni perstant, valloque supersunt.

Densa ruinosas iacit undique machina moles.

Pisane bellant acies, adituque resistunt,

2260

Vrbanas inter summis cum viribus edes

Hostiles pellunt pugnantes fortiter alas.

Post pedites equites veniunt, sed durius intrant.

Difficilis ingressus equis, reditus nimis asper

Cum remeare volunt. miles Balearis ubique

2265

Cogit ad arma suos, vires adhibet reficitque.

Alphei, litem telis gladiisque gerentes,

Obstantes cohibent collatis nisibus hostes.

Telorum super hos nimbi lapidesque ruentes

Adveniunt: vallique terunt in margine ductos.

2270

Vertere terga parant, retro flectuntur habene

Quos Balee faciunt nimium properare vigores.

Sed Pisana cohors, per plurima vulnera lapsa,

In sua castra redit, muri munimina linquens.

Turres quam citius Baleares inde phalanges

2275

Letanter plaudendo petunt, et tympana letis

Ictibus incipiunt ob gaudia summa ferire,

In quibus et Furie poterant Bachusque notari.

Tollunt astra diem, non preterit ira dolorque.

Vt redit altera lux, certatim menia poscunt

2280

Pisani cunei, quibus hec sunt iurgia cure.

Amplaque dupliciter via fit, temptatur, et intus

Cunctorum parat ire vigor. cum Phebus agebat

In sublime suam progressus ab aequore lucem,

Per factos aditus patulam pedes intrat in urbem,

2285

Tuque resistentem turbam non leniter actus

Barbaricis cuneis terrorem mortis agebat.

Ast equiti nimis artus erat pro margine trames.

Invitant pedites equites intrare, reductis

Qui convertuntur contra tentoria frenis,

2290

Quos vulnus trepidare facit seu funus equorum.

Tunc equitum cernens extrinseca turba pavorem

A fractis muris collapso robore cessat.

Ista Mohabite cernunt, animisque resumptis,

Per cunctas veniunt equites peditesque plateas.

2295

Dat tergum Pisana manus, que menia dudum

Invasisse datur, clipeisque extimplo relictis

Diffugiunt plures. remanet Rainerus ibidem,

Qui Malecomentum cognomento vocitatur.

Quem socii postquam fugientes deseruere,

2300

Inter Agarenos nudo mucrone cucurrit.

Ah quotiens fecere locum fugisse valeret,

Si fuga tuta foret! gladio stetit ille minaci,

Et quemcumque super violentia concidit huius,

Cerbereos rictus et Tartara nigra petivit,

2305

Vel sine letali dum vixerit ille dolore

Non erit. hinc solum iussu petiere Coracis

Et circumseptum iaculis fixere cohortes.

Occubuit postquam sibi vulnera mille fuerunt,

Exanimique viro, post vulnera tanta iacenti,

2310

Ablatum caput est: petiit pia sidera flatus.

Ira patres populumque tenet, sociosque peremtos

Egrotosque simul multa pietate queruntur.

Agmina nam postquam latices, non vina, bibebant,

Conciderant morbis. mutatio nempe ciborum

2315

Laxatos ventres in multa pericula traxit,

Vnde manus non parva malis oppressa cadebat.

Innumeris igitur multi cecidere potentum,

Qui titulis claris caput in sublime gerebant,

Et plures quibus equa stetit cum funere fama.

2320

Iamque viam tumuli pariter cum rure tegebant,

Nobiliumque simul positas in litore capsas

In reliquisque locis aliquis spectare valebat.

Inter tot lacrimas natorum sive parentum,

Tot licet ac tantos ferat inclita turba dolores,

2325

Non tamen a pugna cessat reliquoque labore.

Decernunt pugnare patres, iterumque resumptis

Viribus audaces animant in bella catervas.

Dumque diem Domini celebrarent secula cuncta,

Bertraminus Mauros petiit per prelia clarus,

2330

Cuius opes Arelate nitent, et origo parentum

Nobilibus titulis viget illic clara suorum.

Hic accinctus erat gladio, fundeque magister

Hostiles acies lapides iaciendo petivit,

Atque quod egregios fecisset sepius actus,

2335

Vtpote qui sese cunctis conflictibus ultro

Obtulerat, cuneos nichilum modicumve timebat

Adversos. hostis qui muris stabat in altis,

Sepe, velut volucer quem grandinis appetit ictus

Post frondem foliumve caput velociter abdens,

2340

Proiectos lapides vitabat tegmine quoquo.

Hinc Balearis in hunc tectus septemplice tergo

Intrepidum iuvenem quidam properantius ibat.

Hic igitur clipeum peditis post se venientis

Accipiens, hostemque sequens, in menia sevos

2345

Provocat ad bellum Mauros de margine valli.

Tunc Parthus, cui promta satis mens, promtior arcus

Atque sagitta fuit, postquam contenderat arcum

Transfodit fauces: penetravit missile guttur,

Audacem mors atra virum de nobilitate

2350

Tollit, quem socii deflent, celique coronant.

Rore pruinoso, Phebo prestante calores,

Et matutino iam frigore rura carebant,

Cum turme, dapibus sumptis Bachique liquore,

In Balee muros promtis non segniter ibant

2355

Gressibus, atque tube plus quam vicina replerant

Cantibus, inque suis acies equitum peditumque

Ordinibus steterant, astis vexilla micabant.

Signiferi ducunt acies, et clamor euntes

Concitat, et patulos invadunt agmina muros.

2360

Concurrunt hostes contra molimine toto,

Alpheosque petunt et quam robustius instant.

Saxa ruunt, et tela pluunt, et spicula ritu

Grandinis instantes populos utrimque petitos

Concutiunt prorsus, sternuntque teruntque premuntque.

2365

Vimineas crates moles lacerare videntur.

Vulneribusque ruunt alii, moriuntur utrimque

Multi, conspicitur sanguis profusus ubique.

Iam remeare parant fesse per bella caterve,

Difficilemque nimis nequeunt plus ferre laborem.

2370

Signifer Alpheus promto per bella vigore

Discurrit, reficitque suas hortando cohortes.

Adveniens super hunc magno cum turbine saxum

Vexillum lanians, astam levumque lacertum

Comminuit. de mortis eum rapuere periclis

2375

Quam celeres socii. cure subiere medentum,

Nempe Boni proles Petrus, Gerardus et Vgo

Ipsum peoniis curarunt protinus erbis.

Casibus hic variis discrimina Martis aguntur,

Occumbunt plures, redeunt sine vulnere nulli.

2380

Qualis ab Ideis populus remeabat Achivus

Menibus, et quales fuerant per prelia Troes

Dum bonus incolumes Hector Priamusque manebant.

Protinus a pugna redeunt; sed barbara turba

Funeribus variis plures habuisse querelas

2385

Creditur, et multo plures habuisse dolores.

Cura patres Latios non parva dolorque premebant,

Quod bene pugnatum sibi nullos attulit usus.

Nam perfecta suis nec erat victoria dextris,

Hostis bella magis quam curam pacis agebat,

2390

Et comes Ampurie nec non Catalanicus heros

Ad patrios remeare lares properando petebant.

Causa recedendi quenam vel qualiter esset,

Nuntia carta fuit Baleam transmissa Diana.

Illa Mohabitam molitum prelia regem,

2395

Et vastata satis narraverat optima terre,

A Barchinone muris nichil esse relictum

Vsque Terragonam quod lautum visibus esset,

Omnibus inque locis Mauros referebat et ignem

Rura, domos, segetes, fructus pariter populatos.

2400

Post multum dampni quod gens vesana peregit,

Et Tramaricem captam dixere liture.

Fidus erat comiti qui cartam duxerat istam,

Et tamen hec fuerant aliter quam fama tulisset.

Nam Barchinonam prefatus venerat hostis,

2405

Castraque Iudeo sua fecerat ardua colle.

Vrgelli comitem, comitem quoque Sardanieque

Dicunt, et reliquos regionis ab usque Girunda

Electos equites, quibus assunt prelia ludus,

Agmine collecto crudeles Hismahelitas

2410

Mirando pepulisse modo, Domino faciente,

Innumeras acies pauci pugnando fugarunt,

Eque fugam versis multi cecidere, venirent

Ad supradicti donec deserta Salodi.

Captos constat equos plures, predamque potentem

2415

Barchinonensis populus perduxit in urbem.

Nec Tramaricem captam ceu dixerat ille.

Damna quidem fuerant, sed commoda plura fuerunt.

Hanc comitis causam, qua posceret ille recessus,

Diximus; ad reliquos nos ordo convocat actus.

2420

At comitem patres miti monuere relatu

Vt desistat ab his, communia pacta per ipsum

Intemerata rogant et iuramenta manere.

Ille, licet causam quam patres dicere veram

Noverat, a lucris se non subtraxit avaris.

2425

Pacta reformantur, Barchinonensia damna

Vt reparata forent. dictis statuere supremis

Condere tecta patres gravidis hyemalibus apta

Temporibus, retroque iubent castella trahenda.

Incrementa parant belli. nova postulat hostis

2430

Federa. federibus non audent credere multum

Qui violenter amant aliquam sibi subdere gentem.

Incustoditis etiam custodia non est

Committenda viris. iuvenum laudabilis etas

Sed non omnis adest. laudandus ob omnia sensus

2435

Florentum iuvenum, quos vinum, fercula, somnus

Fallere sepe solent, nec possunt affore queque

Tuta iuventuti nimium que diligit ista.

Ergo, soporifero saciati corpora vino

Pisani iuvenes, testudine nocte quiescunt

2440

Hii quibus hostis erat Somnus, depulsus ab ipsis

Noctibus innumeris. Baleares edocet ergo

Vt Pisana petant nocturno tempore castra,

Et: a Properate, precor, sunt in testudine", dixit.

"Quos retinere queo, teneo vincoque quiete".

2445

Talia dicentem Balearis turba sequuta

Nocte silente fuit, cuius custodia prima

Transierat. veniunt milleni castra petentes

Armati, piceasque ferunt cum sulfure flammas

Permixtas. aliquis piceum persentit odorem.

2450

Ammonet ut vigilent. sed iam vigilare nequibant,

Quos Somnus lenis titubanti texerat ala.

Auscultant quid agant hi de testudine: stertunt.

Inmittuntque focum: nichil est nisi somnus in illis.

Per tabulas flammis diffusis tecta cremantur.

2455

Persentit strepitus somno decepta iuventus.

A crepitante cito solvuntur somnia flamma,

Protinus arma viri capiunt, clamare potenter

Incipiunt. una clamorem fecit et hostis.

Vocibus et summis totum circumtonat agmen,

2460

Vndique concepti moverunt castra tumultus.

In Balee muros populus circumfluus ibat.

Postquam cuncta rogus consumpsit, robora flamme

Perdiderant. Mauri vocitant sua numina, sanctos

Reginamque poli blasphemant crebro Mariam.

2465

Vt tenebris lapsis produxit ab equore Phebus

Luciferos radios, populi fervente querela,

Colloquii patres promtissima signa dederunt.

Omnibus ad cetum venit de partibus agmen.

Incipit Atho queri, sed concio tota querentem

2470

Attendit, brevibus narrantem singula dictis,

Ignavos quosdam seu despectos vocitantem

Et defraudantes sacramentum pietatis.

Hec reliqui patres una populus comitesque,

Hec viribus crebris, non bisve semelve petebant.

2475

Continuo castella trahunt retro bina, simulque

Altera bina parant velociter edificare,

Et mox ligna rates scripserunt cuncta daturas.

Nec mora: ligna boves et mulus equusque tulerunt.

Mulus, equus vel homo de regis attulit ortis

2480

Innumerum vimen, vites, malosque nucesque

Et, glauce salices, si que poteratis in ullo

Rure recognosci, vos horum vincla fuistis.

Quattuor aereas castella videre per auras

Surgere Pisana dudum poteramus ab arce.

2485

Massilie quondam Rome violenta potestas,

Cui mare, cui tellus et plurima regna patebant,

Vt superaret eam sane non celsius ullum

Edificavit opus. rector Balearis ab ipsis

Nocte dieque suos nescit convertere visus

2490

Turribus, et similes operi fecere Latino

Artifices totidem subita velociter arte.

Ac, duplex aries quos crebro straverat ictu,

Edificare parant celeri molimine muros.

Inde Dianensem signatam mittit ad urbem

2495

Rex Balee cartam. pontum brevis incipit alnus

Scindere. terra brevi spatio litusque petita

Subsidium, socii simul alta Diana fuerunt.

Ceperat et populus tales audire lituras.

"Nazaredeolus, Balearis rector et auctor

2500

Regni, mille suo felicia dona Buthali

Atque Dianensi populo non parva salutis

Gaudia. velle meo vos quondam promeruissem

Vt quam tuta modo solatia vestra rogarem.

Sed tamen illa modo vobis solatia posco,

2505

Que nullo regi cognosco iure neganda.

Adversatur enim cunctis communiter hostis

Qui Machamaticum celebrandum numen adorant.

Nos leges moresque vetant retinere paternos,

Observare monent stat contra dogmata quicquid,

2510

Et vitanda docent nostri precepta Rasulle.

Captivosque petunt, quos latus pontus ab usque

Oceano servire mee Balee vobisque paravit.

Cuncta petunt etiam rerum discrimine nullo.

Captivis habitis etenim sine conditione

2515

Poscunt ut, regni nulla michi parte relicta,

Vita contentus regiones solus et urbes

Quas placet ingrediar, vernis sociisque relictis.

Vos modo per nostras dantem Machamata leges,

Perque meum vos oro bonum dandumque datumque,

2520

Christicolis Balee populandum cedite numquam

Conspicuum regimen, quod vestro pollet honori,

Nam vestras replent eius bona plurima terras.

At si non vultis nostras audire querelas,

Nec vestre mentes sola pietate moventur,

2525

En trado vobis, Balee defendite regnum,

Ne subeant hostes vestre precordia terre,

Si Pisana manus violenter ceperit illud.

Straverunt Ebusum. Balee spectate quid instet

Per menses binos iam cuncta pericula passe.

2530

Belligeros stravere viros. ad prelia fortes

Qui superare queant rari michi nempe supersunt.

Vires atque viros cupio per bella potentes.

En renovo muros quos stravit plurimus hostis,

Pugnacis Balee turres reparantur et arces.

2535

Confractas reparat turres sevissimus hostis,

Nisibus et summis alias adiungere certat.

Ad Moroch regem, cuius vos nempe sub ala

Tutos non dubito pacis gaudere quiete,

Quas invitus ago pro me deferte querelas.

2540

Suscipiat Balee non tempnendos famulatus

Atque tributa precor. per eam retinere coronam

Et regimen cupio. nostrum Machamata testem

Et data iura voco que nos retinemus ab illo,

Vel iuramentis, que certius addere possum,

2545

Legatis faciam venientibus omnia vestris.

Vos modo detis opem Balee vestre regioni,

Vt qui cogit eam citius salvetur ab hoste".

Cognita sunt postquam que narrat epistola regis,

Legatos regi Moroch misisse Diana

2550

Fertur. et hec Balee direxit scripta Buthalis.

"Rectori Balee populisque tuentibus ipsam

Sub duce tuta suo generosa Diana salutem.

Quod Latii vestras invaserunt regiones

Nos gravat, et certe communia dampna putamus

2555

Si Baleare bonum nostro tollatur honori.

Quod vos forte volunt dimittere iura paterna,

Invitis vobis, nunquam scimus faciendum.

Christicole semper sunt contra dogmata nostra.

Nos proprie legi, si possent, subdere vellent,

2560

Et servire suis obtarent cuncta tributis.

Gentiles populos sibi subdere quippe laborant.

Nos et vosque simul parili discrimine servos

Quorum quis dubitet si vos violentia vincat?

Nos habeamus opes, nos defendamus honores

2565

Et regimen Balee qui missimus omnia Moroch

Scripta ferenda probo domino nostro Mohabite

Que transmisistis. qui motus quippe suorum

Dilectis precibus comitatum mittet equestrem

Quam citius nobis. classemque virosque paramus,

2570

Vt sistamus eos tutos in litore vestro.

Signaque cum venient factos spectabitis ignes

Montibus in vestris. vestros attendite montes".

Cimba redit Baleam, verum putat esse tyrannus

Quicquid carta refert et multum sperat in illis

2575

Promissis hominum que mortua tergora narrant.

Cimbala pulsantur et timpana queque per urbem,

Nec tuba nec lituus devotis cessat ab istis

Leticiis, etenim Balee sunt talia ludus.

Comperit interea cur gaudia duceret ista

2580

Barbaricus populus magnus Catalanicus heros,

Et vocat in cetum proceres cunctasque cohortes.

Ac verbis terret, si terreri potuissent,

Quando Moabitas ex summo robore dicit,

In patuloque docet fugientes ducere bellum,

2585

Nec fore poscendos nisi conducantur in artum,

Moreque Parthorum fugiendo ferire sequentem.

Cum solo solum gladio contendere dixit,

Atque graves faciunt ictus si suppetit ensis.

"Qui non novit eos poterit satis ergo timere,

2590

At nos, qui variis bellis cognovimus illos

Si venient, auctore Deo, tute repetemus".

Sic comes. ast Ebusum currentes mittere naves

Viginti patres communiter accelerabant.

At sex ex illis, que precessere, per altum

2595

Transivere fretum, cursu propero venientes

Quo superest pelago de duris insula saxis.

Prebuerat portus urbs desolata Buthali;

Qui timet audito Latias venisse carinas,

Et cepisse duas ratium quas duxerat ipse.

2600

Pectore sed dubio tandem meliora revolvens

Cogitat Alpheos quam tutos ire, nec umquam

Adventum sentire suam, sparsosque per arvum

Tendere pro preda, tutave manere quiete.

Vera revolventem nec inanis opinio fallit.

2605

Ergo decem ratibus, reliquis consistere iussis

Hic ubi portus erat tutus vicinior urbi,

Remige quam celeri salsos invadere fluctus

Precipit, ac portus aditusque requirit et ambit,

Anticipatque sinus Latios ubi noverat esse.

2610

A somno surgunt isti pugnare parantes.

Marinianus habens triginta scilicet ex his

Quos secum duxit, festinius ire parabat

Et pugnaturum fugiturum seque putabat,

Cumque decem ratibus robur iuvenile per undas

2615

Pugnam committit. sed vulnere Marinianus

Afficitur, dare vela parans. fugisse valeret;

Impedit hunc velum quod tunc abeundo tetendit.

At Mauri super hunc properos fecere tumultus,

Et cepere sirum pariter sociosque ratemque,

2620

Debilitando prius variis vulneribus omnes.

Tresque rates alias paucorum nomine tutas,

Devictas tandem secum duxere per undas.

Plures qui fuerant loca per longinqua remoti

Ad castrum veniunt, quod rex Norgvegius olim

2625

Destruxisse datur, predam de rure trahentes,

Carneque viventes, siliquis et agrestibus erbis,

Radicibus plures etiam, modicisque steterunt

Impensis in eo discrimina plura ferentes,

Sepeque perpingues his esca fuistis, aselli.

2630

Hosque Saraceni pugnantes crebro petebant.

Castrum tutamen Latiis erat hospiciumque.

Interea gemine de sex rediere carinis,

Amissis reliquis, predamque ratemque reducunt

Quam Balee rector fertur misisse Dianam.

2635

Sarcina cartarum, quam vir tellure levare

Vix posset, patribus data, legati que fuerunt,

Inter quas pariles scripture comperiuntur.

"Nazaredeolus, retinens sua regna sinistris

Auspiciis, caro per cuncta valere Buthali.

2640

Scripta tibi populoque tuo transmissa recepta

Non dubito. legique tuas cupiendo figuras,

Quando rates poterant fluctus sulcare secundos

Te mea promta fides credebat fluctibus uti.

Nec de te mea spes mentem bene nota fefellit.

2645

Ceptum stabat iter. vobis dabat insula portus,

Que prior est per me subite subiecta ruine.

Gratulor audito vestro super hoste triumpho,

Acta foret tanquam propria victoria dextra.

Non tamen inde mee plenissima gaudia manti

2650

Sunt. etenim vestros narrat michi fama recessus,

Sepeque sublimi de turri cernere flammas

Promissas cupio. sed eas spectare volenti

Si fierent, prohibent michi cum caligine nubes.

Illis iratus: Citius discedite, dico,

2655

Non valeo per vos mea grandia vota videre.

Discedunt, totoque patet cum monte cacumen.

Prospitio. nusquamque tuus viget ignis in illo.

Ignis at ille meus, qui totis noctibus ardet,

In sublime sua dat grandia lumina flammas.

2660

Credere non possum vestras remanere carinas

Quin veniant. dabit hora locum, quo nempe venire

Intrepidus poteris, Balee solatia prestans.

Si qua mei tibi cura subit, dilecte fidelis,

Non regimen portusque meos nec munera sperne.

2665

Subsidieris ob hoc michi, quatenus, hoste fugato

Et victo, pariter mecum communia regna

Et commune bonum possis constanter habere".

His lectis, etiam quam plurima scripta leguntur,

Queque neci deditos et eorum nomina narrant.

2670

Designant etiam quibus ictibus occubuerunt

Et languore fame gentem gladioque coactam,

Velocis citius passuram dampna ruine.

Interea relique servantes equora naves,

Contempto patrum iussu predamque sequute,

2675

Vicinas ponto villas et castra pererrant.

Ast hos Maurorum sparsos per rura sequentes

Gaudebant cunei propero cohibere tumultu,

Et victos pariter prestante vigore necare.

His inerat Salomon Flava de gente creatus,

2680

Cum ratibus geminis Pisanis associatus,

Viribus et menbris ingens specieque decorus.

Hic intra quedam validi campestria castri

Collectis spoliis navem properando petebat.

Multus eques multusque pedes contendit in ipsum,

2685

Inque resistentem collatis viribus ivit.

Hunc Paganorum straverunt agmina postquam

A sociis homini capud abscidere relicto,

Vexillumque sibi vitam pariterque tulerunt.

Hec nova facta volant, dum multos omina terrent.

2690

Appropiantque dies adventus omnipotentis

Invictique Dei, de virgine quando parente

Christus, nostra salus, carnem nascendo recepit.

Languor in urbe gravis Baleari, cura famesque

Barbaricum populum non leniter attenuarant.

2695

Hinc, preter carnes, hyemanti cara fuerunt

Omnia militie. nec vino carius ullum.

Insula vastatur Balee. rex federa poscit.

Fama refert comites regi de pace locutos,

Venales factos, privataque dona rogare,

2700

Et propter reditum Balee naves habituros,

Cum quibus ad patrios portus remeare valerent,

Si modo Pisani iungi sibi federe nollent.

Alpheis igitur ducibus quasi religionis

Sermones faciunt, fraternas affore curas

2705

Pectoribus referunt. captivos esse petendos

Obsidibus sumptis, citiusque rogant redeundum.

Et cunctis coram sunt talia verba loquuti:

"Quod petimus rex omne facit, vos laudis honorem

Queritis, et bellum tantum pro laude movetis

2710

Seu pro divitiis; vos et Maiorica vestros

Sat parvipendit tantos illesa labores.

Creditis et cleris, qui vos pugnare iubentes

Agmina conspiciunt toto fluitantia campo,

Bella videre volunt, gaudent de sanguine nostro

2715

Quorum doctrinam monitus et iussa refutent,

Hi qui victores cupiunt ex marte reverti.

Nos igitur nullus iubeat pugnare sacerdos.

Quam cedat mucro nescit, quam lancea pungat.

Incipiat, faciat, qui diligit ista iubere,

2720

Dicta quod a factis multum distare videntur.

Nos qui sentimus crebrosque rependimus ictus

Arbitrio pugnare decet, non iussibus horum.

Contra iustitiam pugnam committere iuste

Nemo potest. iusti iustam cognoscite causam.

2725

Sunt pro captivis qui se venisse fatentur,

Sed pro mundano nimis altercantur honore.

Captivis habitis aliud linquatur, et ultra

Nec laus orbis, honor, nec inanis pompa petantur,

Sed vexilla super pateant communia turres.

2730

His habitis maiora quidem quicumque requirit

Aspicit haud recto Balearica menia visu.

Adde Mohabitas, quos expectare feruntur,

Qui quantum gladiis et quantum cuspide possunt,

Quippe viri Martis, docuit nos bellicus usus.

2735

Si venient ergo predam de rure feretis?

Felices sane nimium si castra tenere

Vos quoque tutari promte valeatis ab ipsis.

Spes prede nec erit: gens hec qua lege valebit

Vivere, vitalis quando sibi decidet usus?

2740

Indubitanter equis nobisque cibaria desunt,

Nec tam prolixa magis est ambage morandum.

Dicite: quapropter, si regia federa vultis

Et facitis, patrias una tendamus ad edes.

Sive refutatis, nos incunctanter abimus".

2745

His respondentes aiunt Henricus et Atho:

"Quisquis ad has partes aliud fortasse requirat,

Nos pro captivis ad ens venisse fatemur.

Non ob eos tantum quos detinet insula captos,

Ast ob eos etiam quos detentura fuisset.

2750

Extirpare malum Domino faciente putamus,

Nec volumus post nos tantum remanere baratrum.

Non quia Pisani plures teneantur ab eius

Pestiferis vinclis, plures de nomine vestro

Perpetuis penis hostilis turba trucidat,

2755

Nobis vestra fides, socialia federa spondens,

Sub iuramento sese coniuncxit. et ultra

Quam iuravistis vos obsecrare nequimus.

Non tenor hoc faciet iusiurandum revocare,

Velleque pro nostro nos non revocabimus unquam.

2760

Facta semel iuste stat turpe revolvere sepe.

Paremus cleris, quia venit ab ordine sacro

Iussio pugnandi. nam iussit prelia papa

Sedis apostolice, cuius precepta sequuti

Tantum propositum nusquam mutare valemus.

2765

Cur discedatis non fecimus, haud faciemus.

Hic neque discessus vobis videatur honestus.

Si desunt vestes desuntque cibaria vobis,

Vobis et vestris quod convenit omne paramus".

Auditis comites his verbis conticuerunt,

2770

A patribus sumptus qui largos sepe petentes

In proprios usus communia queque trahebant.

Gothorum procerum postquam siluere furores,

A pelago redeunt custodia publica prore

Allatis scriptis, Baleam que cimba ferebat,

2775

Inter que fuerat memorati carta Buthalis.

Inpensas multas ab amico nomine factas

Commemorando refert; curet persolvere quicquid

Pro se largiri rex obsecrarat amicum.

Subsidium reliquum si quod iubet ille parari,

2780

Inmensos sumptus festinus mittere curet.

Venturum sese mature premonet ante

Quam geminare queat binaria cornua luna.

At Pisana manus solitas non deserit artes

Que sibi proficiant, festinans edificare.

2785

Patrum preceptis intrat quoque Carolus urbem,

Iam dicto regi simili sermone loquutus:

"Iussio Pisarum, rex, nullis territa factis,

Ad te me iussit concordi voce venire.

Huc missus patribus sociisque faventibus adsum,

2790

Inque meo sensu posuerunt publica facta.

Prospice quod docti debent ad cuncta videre,

Et regimen retinere tuum cum pace labora,

Non quia Pisani multum tua federa curent,

Aut sine perfectis Balee remeare triumphis

2795

Optent. ista tue sint constantissima menti

Verba. nec inerti memorabis singula sensu

Quicquid dico notans. tibi iam perpende quid instet.

Es sapiens habitus, proprio sic consule regno,

Vt valeas salvus tibi conservare fideles".

2800

Dixerat, et regis recipit mitissima verba.

Thesauros cunctos, spolium promittit et urbis,

Velleque pro sancto Petro se regna tenere

Et pro Pisanis patulo sermone fatetur.

Hincque cito sese spondet responsa daturum.

2805

Karolus inde redit; Pisane verba cohortes

Accipiunt, et amant pacem laudantque voluntque.

Obsidibus post hec quesitis, pacta secundum,

Nobilium natis, mutavit verba tirampnus.

Nam legis non esse sue prebere tributa

2810

Christicolis dixit, vel ab his regimen retinere.

Firmat et hec veterum consulta fuisse suorum.

Albicione sati veterem miratus amorem,

Absque sui culpa vicioque fuisse remotum

A se scire virum, cupideque videre precatur.

2815

Hic regem quesitus adit, secumque nepotem

Ducit, et alterno regi coniunctus amore

Ammonet ut populi Pisani compleat omnem

Ipse voluntatem. spondet rex, nec sine fraude.

Interea Pisana super pia lumina flectens

2820

Astripotens rector respexit ab ethere castra,

Et que languerant mox convaluere cohortes.

Sed requies est nulla viris. in luce labores,

Nocte repentino ferventia castra tumultu

Crebro sollicitant stridentes Hismaelite.

2825

Cumque die quadam none succederet hore

Oceanique maris peteret confinia Tytan,

Stat vice qui comitum campum petit inclitus Vgo,

Cui Tepertiades comites sunt atque Recuccus.

Inter condensos cuneos memorabilis heros

2830

Signiferum petiit, iaculi penetrabile ferrum

Pectore submissum fixit tellure ruentem.

Hinc Libicus quidam ruit ictu stratus ab eius,

Ferrum gleba tenet, pretentaque frangitur asta.

At pedes heroem Maurus iaculando requirit,

2835

Atque frementis equi transfigit viscera ferro.

Iratus iugulare parat mavortius Vgo

Barbaricum iuvenem. medios quoque currit

Debilitatus equus tenera cum concidit erba.

Infremit, et Mauros ardenti lumine spectans

2840

Pugnat, et ense ferit se circumquaque petentes,

Multorumque simul conflictus excipit unus.

Cui dum subveniunt Parlasius Vgo Dodoque,

Dat properanter equum bene promtus ob arma Recuccus.

Iussa patres renovant. hoc nam predantibus addunt

2845

Vt non desistant regionis tecta cremare,

Et iugulare viros si quos reperire valerent.

Ac solidos spondent equitis de vertice quinque,

Pro iugulo peditis binos dare constituentes.

Sic Balee regnum gladius populatur et ignis.

2850

Inde viris nummi veniunt Baleeque ruina.

Pisanos equites cunctos vigilare simulque

Constitit in totis circumdare noctibus agmen.

Tresque vices noctis, quibus alternare labores

Continuos possent et se recreare quiete,

2855

Sub tribus egregie generosis distribuerunt.

Ergo vicis prime curam Valandus habebat,

Valando genitus: fuit, Ildibrande, secunde

Tradita cura tibi, Matti pulcherrima proles:

Presidet extreme Leo, clara propago Leonis.

2860

Hi loricati sociis comitantibus ibant

Murales aditus crebro terrore petentes.

Inque die castella super facienda morati,

Ligna trahi, crates fieri properando iubebant.

Dux Catalanensis, cui plurimus affuit astus,

2865

Ad loca sive vias per quas iter esset ad urbem,

Intentus spoliis, multo cum milite stabat,

Inque Saracenos, preda iugulisque potitus,

Letales studuit crebro conferre ruinas.

Hoc et idem studium pre cunctis Balcius heros

2870

Militie ducibus clarus bellator agebat.

Qui si quem prompto poterat superare vigore,

Decapitabat eum, nec ei parcebat ob aurum.

Per solitos mores, gelido mediante decembri,

Frigora multa dabant venti caneque pruine.

2875

Albebant Balee nivibus et grandine montes,

Artabant Mauros aure de frigore nate.

Nempe notabantur cum cantibus edere fletus,

Quos proferre solent vigiles super ardua cure

Menia. Pisani frigus gelidasque pruinas

2880

Et gentes alie letanti corde ferebant.

Pluribus at vicibus memorantes singula patres

Colloquiis crebris bellum properare iubebant.

Armatasque rates Ebusi misere relictis.

Ceperuntque leves pelagus sulcare carine.

2885

Sed prius a Balea puppis non magna recessit,

Que, veniens Ebusum, fines poscebat Hyberos.

In rate iam dicta fuerat clarissima quedam

In patriam rediens cum parvo femina nato.

Sulcantem pelagus castro videre morati,

2890

Et latuere prius ne conspicerentur ab ullo.

Moxque sinus adiit castello prora propinquos,

Ac prodire viri festinavere carina.

Dum loca scrutantes equatis gressibus irent,

Exiliens Pisana phalanx promtissima Mauros

2895

Primitus obstantes iaculis gladiisque necavit.

Sed servatur ab his cum nato femina parvo.

Intrantes igitur navem sulcare parabant

Pontum, cum totis aptabant carbasa remis,

Cum subito videre duas freta scindere puppes,

2900

Heque cito cursu remis et fluctibus use

Litora contigerant vicino proxima castro.

Pisani postquam sese novere vicissim,

Gaudia deposito duxerunt tanta timore,

Quanta forent dulci pro nato gaudia matri,

2905

Si captus dudum nunc esset ab hoste reversus,

Redderet aut functum divina potentia vite.

Inde catervatim villam montesque petentes,

Innumeris Mauris gladio stridente necatis,

Ad magnam Baleam celeres fecere recursus.

2910

Letati patres omnes populusque ducesque

Sumptus ac vestes sociis tribuere receptis.

Interea Petrum rex advocat, ille vocatus

Festinanter adit regem, placideque salutat,

Astutoque viro cautis sermonibus inquid:

2915

"Vt bene cognovi, rector carissime, verum

Sub primis verbis coniungent federa tecum

Pise. te memorem verborum credo priorum,

Cum quibus acceleres firmam coniungere pacem

Dum potes, et citius facias quodcumque requirant.

2920

Sum quia Pisanus, nec ob hoc michi credere sperne.

Consiliisque meis si tu modo credere vitas,

Adveniet tempus quo, rex, michi credere velles,

Et dictis parere meis, si posse daretur".

At Petro Balee respondit talia rector:

2925

"Petre, volunt omnes thesauros tollere nobis,

Nec quicquam penitus vestri dimittere cives.

Divitiis pauci nostra ditantur in urbe,

Es tam grande dari non est etiam leve paucis,

Vltra posse meum dare me sibi vestra requirunt

2930

Agmina. quod possum largiri querere curent,

Captivatorum si reddo sufficit agmen,

Et cum perpetuo linquant mea federe regna.

Vnde viri vestri si non flectuntur ad ista,

Inter nos et eos fiet pro velle Tonantis".

2935

Sic ait. auditis istis discessit uterque,

Retulit ad socios colludia regia Petrus.

Dumque dies fluerent, festinavere paratus

Heroes Latii cogendo viriliter hostem.

Hi villas et rura petunt, pars obsidet urbem,

2940

Cedibus et flammis regnum vastatur ubique.

Tunc Arelatensis lustrans loca singula rector

Castra refutabat facta sine strage videre.

Nempe Saracenos truncos sine vertice plures

Assiduus fecit, cuius sine sanguine fuso

2945

Non rediit mucro, nec acute cuspidis asta.

Et sic Tartarea regni per inania nigri

Compulit ire via plures inferna petentes.

Cerberus obstupuit tenebrose portitor aule,

Latratusque dedit, simul atraque regna tenentem

2950

Reddidit umbrarum pavidum vox garrula regem.

Ille suo famulo: "Cur clamas, Cerbere?" dixit.

"Iam iam pande quid est cur sic mea iura resolvis

Pestifero clamore tuo torvoque latratu.

Infelix custos vocem sonitumque repone,

2955

Vel dicas citius que gens mea regna subintrat,

Quis populos tantos tenebras sine luce petentes

Sic properare facit: pandas quoque, Cerbere, causam".

Ille suo regi triplici sic ore locutus:

"O tenebrose pater, Pisane robora gentis

2960

Bella tue Balee fecisse feruntur in hora,

Si pars existit regni Maiorica nostri.

Roma quidem monuit: dimisit papa reatus

Pro captivatis populo certare volenti.

Plurima dampna facit nos hec tollerare potestas.

2965

Tartara nulla timent monitis eius morientes.

At nostros Pisana cohors et Balcius heros

Tartareis regnis et opus transmittit eorum.

Nunc veniunt multi, plures michi crede futuros

Cum Latie turme gladiis populantibus urbem

2970

Intrabunt nostram: tu mox fabricare cathenas

Me suadente iube. meruit tua turba ligari,

Ne fugiat penas, quas iam meruisse putatur,

Que Balee regem late veniendo sequetur:

Secum quippe tuis feret agmina plurima regnis".

2975

Dixit, et infremuit furiosus rector Averni;

Terruit et manes querulo clamore tyrampnus.

Exululant anime misera de carne solute

Voce fremente ducis. vox vallis ad ima recurrit.

Occupat hinc langor regem faciente timore.

2980

Ille dolore caput queritur pectusque teneri.

Hinc thalamos intrare parans minuisse cruorem

Dicitur, et post hec paucis vixisse diebus.

Ante tamen Burabe regimen cessisse putatur.

Ille quasi patris perfundens balsama corpus

2985

Condidit, et flevit multum posuitque sepulchro

Cerberus hunc postquam digessit ad antra geenne,

Perque tenebrosam duxit Machamatus urbem,

Stipitibus petitur, concurrunt undique manes.

"Ad me ferte meum", conclamat sessor Averni.

2990

Eachus adstiterat dextra, leva Rodomantus,

Et medias inter dixerunt talia flammas:

"In tetro genitor cui non est agmine compar,

Ante tuos Balee rex est aterrime vultus,

Qui fecit plures homines occumbere ferro,

2995

Compulit et multos Christi dimittere legem.

Et quoniam nobis socios portavit amores,

Da sibi flammifera consistere semper in aula,

Condignasque suis meritis mox exhibe penas.

Huius et eternis da flammis affore gentem,

3000

Perpetuasque iube socios portare catenas".

Turba ferum Balee regem comitata querelas

Prebuit ad varios subito distracta dolores;

Ille tridente suo ferventes concitat ignes,

Exustumque facit tectum penetrare favillas,

3005

Eque venenata faciens convivia carne.

"Vos fidusque mens mecum discumbite", dixit.

Paruerant iussis, veniunt ad prandia manes.

Ipsorum sedes lapides perhibentur adusti,

Exurens penitus consumit flamma sedentes.

3010

Primi ferventes gustus venae colubri,

Ignea qui vivi gustantum viscera torquent.

Arida convivis sitis est, sanguisque draconum

Felle niger multo tribuit potantibus austum.

Has epulas buffo prunis sectatur adustus,

3015

Innumerusque fuit. Lernea venena simulque

Pertusum supra fortem tribuere liquorem.

Pocula succedunt Nesseis mixta venenis.

Gustantum postquam ferventia viscera torquent,

Spirituum rector nigrorum taliter inquit:

3020

"O mea turba, meis Balearem discite regem

Sedibus; et, quoniam cunctorum viscera fervent,

Vna Tantaleas vobiscum tendat ad undas.

Sed vestrum super hoc prius exigo cernere ludum".

Vt lapidem Balee mutum consistere regem

3025

Conspiceres; tuleratque suos oblivio sensus;

Obstupuit quoniam rapuit terror sibi mentem.

Convive tandem post talia iussa tirampni

Exiliunt, raptumque trahunt per inania regem

Tartara, dilaniant, undis glacialibus addunt

3030

Exustum torrem: sitis est algore soluta;

Mittitur in flammas; dolor est algorque calorque

Ignibus amoto; senserunt viscera postquam

Pestiferam siccata sitim, properavit ad amnem;

Sed nequid accensos ob aquam removere calores.

3035

Nam latices, postquam voluit contingere labris,

Astantem fugiunt umbram. tunc margine ripe

Vt lapis immotus prorsus stupefactus adheret.

Deglutit miserum variarum forma ferarum,

Sicque ferum regem tenebrosus dissipat Orcus.

3040

In solio regni Burabe post ista levatus

Non permansuros citius conscendit honores,

Vsus enim regni fuit haud sibi tempore longo.

Cui Pisanorum captivos turba requirens

A duce crudeli non congrua verba recepit.

3045

Iam Natalis erat, quo Christus Virgine natus

Obscurum mundum divina luce replevit.

Dumque pii festi summi celebrantur honores,

Luxque pio populo postquam bis quarta refulsit,

Maimonem sociosque datos novus ire Dianam

3050

Rex iussit. fluctus intravit prora marinos.

Pisani videre ratem citius properantem.

Tunc festinanter puppes intrare parantes

Sumptibus auxerunt prebentes singula patres.

Et dum forte viris alimenta darentur et arma,

3055

Maimo peregit iter. sed qua trahit impetus illum

Non servando vias illuc sua vela relaxat.

Spes erat hunc cito posse capi si signa viderent

Qualiacumque ratis; sed ventus carbasa perflans

Luminibus puppem citius subtraxit eorum.

3060

Maimo viam facit. Latu rediere, volentes

In Balee regnum studiosas ponere curas.

Et dum nituntur ceptos superare labores,

Alterutro referunt multi si viribus aut si

Ingeniis nequeant ex hoste tenere triumphum.

3065

Ad proprias remeare domos ultraque morari

Sese posse negant, pro morbo sive calore

Extinctos memorant ex egretudine plures

Seu gladio socios, paucos quoque vivere dicunt:

Pro Balee pariter destructas affore Pisas

3070

Vrbe satis stultum, sine re, sine mente videri.

Ergo rates omnes celeri reparare laborant

Auxilio, ceptos nec deseruere paratus.

Interea belli Catalanicus estuat heros

Pro studio, magnaque ducem comitante caterva,

3075

Qua locus insidiis est, valle reponitur una.

Sol fuerat. prima radiarant omnia luce

Secula, porta patet, de menibus egredientes

Per loca tuta meant solito gestamine Mauri.

At comes in sevos audacter prosilit hostes,

3080

Vrbanam iuxta committens prelia portam,

Que portum spectat qui Pineus est vocitatus.

Vtque Mohabitam viridi prostravit in erba,

Asta viri dextrum de muris acta lacertum

Transiit. exultant Mauri letale putantes

3085

Hoc comiti vulnus. post hec properando per urbem

Nomina falsa ferunt comitis de funere ficta.

Hinc relique gaudent servantes menia turme,

Extinctumque canunt comitem, iugulare minantur

Alpheos, seu perpetuis macerare catenis

3090

Ac penis variis alto clamore fatentur.

Haud secus Alpheos factos sine principe clamant,

Suadentes etiam ipsis, si vivere curent,

Vt properent ad eos sub deditione venire.

Pisani contra: "Convicia vestra mineque

3095

Nos sub Rege poli non cogunt ulla timere.

Venimus a patria summo sub principe Christo,

Cuius ob auxilium Balee superabimus urbem,

Qui servos Sathane gravibus vincire catenis

Et gladius nostris penitus dabit esse necandos.

3100

Illesumque, canes, comitem scitote Pirenum,

Et vestre vicina satis fore tempora cladis".

Post hec contendunt ad menia ducere turres.

Gens divisa locis, patres, divisaque bella,

Mox solide terre fossas velociter equant

3105

Ligna, lapis, vegetes, glebe proiectaque moles.

In muris Mauri, nec progrediuntur ab urbe.

Hinc vigor Alpheus turres ad menia ducit.

Assistunt acies, perfringunt agmina muros.

Interea Pisis matrone sive puelle

3110

Deponunt cultus, et templis semper adherent,

Vota vovent et thura ferunt creberrima sanctis,

Sepeque nudatis pedibus sacra templa petentes

Profundunt lacrimas, dure dant oscula terre,

Pro caris orant plenum pietate Tonantem,

3115

Victoresque petunt sanosque videre maritos.

Volscorum presul meriti Rogerius alti,

Viribus insignis, factis et origine pollens,

Laurigeras Pisas comites spoliare volentes

Territat, atque minans cohibet prohibetque rapinam.

3120

Per Latium totum ieiunia sancta precesque

Papa iubet fieri, monet hinc et epistola Gallos.

Annuit oranti divina potentia turbe,

Et flentum gemitus divinas commonet aures.

Quadragena dies seclis celebranda quibusque

3125

Virginis a partu papulis festiva redibat,

Qua pia cum nato virgo sacra templa petivit,

Infantemque pium Symeon gestavit in ulnis.

Nox fuerat celebris festive proxima luci.

Accendunt Latii civilia robora flammis

3130

Noctu, de castrisque cremant velociter unum

Inventa nuper Danais prudentibus arte,

Que miranda viros ceu nusquam visa latebat.

Inde volant torres passim facilesque faville,

Acta per alterius castri scintilla subintrat

3135

Crates, quod flammis crescentibus ocius ardet.

Et candela velut siccis bene proxima lignis

Siccam materiem tenues convertit in ignes,

Et ceu paulatim grandis cito candet acervus,

Sic castrum reliquum subito candere videres,

3140

Virgine cum sanctis natum genitrice rogante,

Qui propria solus replet omnia secula luce.

Nox ea letitia repletur, luce sequuta

Preveniunt populos non parvula gaudia sanctos.

Annua dum redeunt Agathes sollempnia sancte,

3145

De sub castello, quod porta marina peregit,

Per triplices aditus Pisanum robur in urbem

Pugnacis Balee robustis viribus intrat.

At Latii cunei subierunt menia rari.

Subvenit auxilio trepidanti protinus ale,

3150

Perque satis latas agmen Latiale plateas

Insequitur. cecidere duo de gente Latina,

Persistunt aditu reliqui tollerantque ruinas,

Quas iacti lapides transmissaque tela reportant.

Post ubi telorum densi superant iaculatus,

3155

Nec locus est gladiis, fugiunt velociter extra.

Impositum fovee succendit barbara pontem

Flamma, sed Alphei pavidi successibus instant,

Et nituntur aquis extinguere cominus ignem.

Ad primos aditus hi quos Provintia bello

3160

Misit, inire parant rigide certamina pugne,

Contempnuntque sibi socios preferre Latinos.

Hos brevibus tectos clipeis Balearica turba

Aspicit, innumerisque caput seu crura sagittis

Figit, et e tota propellit turpiter urbe.

3165

Presbiter Henricus plebanus nocte propinqua

Somnia leticie vidit presaga future.

Talis facta viro vox auribus: "Accipe", dixit,

"Astra volunt hodie Pisanos urbe repelli,

Cras vespertinis horis intrabit in urbem

3170

Lauriger Alpheus populus pro velle Tonantis".

Hoc et Toem monuit fratrem defunctus, et inquit:

"Nec timeas, veniam socius per prelia tecum".

Vrbem posse capi iam desperaverat agmen.

Per tres ergo vices committere prelia mane

3175

Patres atque duces communi voce iubebant.

Nec clarum prorsus nec erat sine turbine tempus,

Cum peditum cunei pugnam dubitanter adirent.

Moliti decies aditus intrare patentes,

Eiecti vicibus totidem murisque repulsi.

3180

Pretereunte die, commitere prelia septem,

Qui turrem Balee nuper captam retinebant,

Ceperunt, aditu visam consistere primo.

Innixus scapulas muro processerat unus,

Et luteum temptabat opus subvertere: Maura

3185

Turba virum petiit, propero quoque tela volatu

Missa resistentis clipeum fixere tenacem

Istius, et robur dum Maurus cerneret ingens,

Protinus aggrediens robusta cuspide fixit

Septemplex tegmen, sed telo protinus eius

3190

Durius affixus de muris concidit altis.

Corruit eiusdem gladio percussus et alter.

Maurorum cunei super ardua robora muri

Plenius ascendunt, septem superare putantes,

Et de presenti superatos tollere vita.

3195

Desuper adveniens divinus Spiritus illic

Accendit socios, quorum vox trina Tonantem

Factorem rerum dominum confessa rogavit.

Hi, gravibus clipeis texerunt corpora postquam,

Obstantes poscunt rigidis mucronibus hostes,

3200

Et faciunt plures collatis viribus ictus,

Et multi plures sevo sibi dantur ab hoste.

Tum Deus Alpheis largitus prosperitatem,

Successus pandit letos optataque vota.

Barbarice gentis mutans cum casibus omen,

3205

Voceque terribili Mauros gladioque poposcit

Parvula turba feros celesti tacta vigore.

Et velut armentum tygres seveque leene

Poscunt, quando fames ipsas accerrima cogit,

Pestiferoque boum conscindunt viscera dente,

3210

Sic socii septem plures gradiuntur in hostes,

Fundentes iaculis simul et mucronibus ipsos.

Barbara turba fugit. Latii, clamore levato,

Per patulos aditus socios intrare precantur.

Preveniunt omnes alios Sicheria proles

3215

Rainerius socios et Teperterius heros.

Vna Viscardus comites et Grunnius ipsis

Extiterant propere, qui barbara terga secuti

Cedentem turmam iaculis feriendo trucidant,

Introitum donec fugientibus edit alumpnis

3220

Robustas pandens vetus Elmodenia valvas.

At de parte maris pugnax Eufraxius urbem

Intrat cum nato. stat Maura caterva platea,

Inque viros properata ruit stridentibus armis,

Quos poterant terrere satis volitantia saxa.

3225

Intrepidus cum patre manet Bernardus, et Alcem

Contra se positum durata cuspide sternit.

Tunc Ildebrandus: "Ferias, precor, optime fili,

Nec cuiquam parcas gladio si deficit asta.

Pro patria pugnare docet veneranda vetustas,

3230

Et nostri quondam micuere per arma parentes".

Dixit, et Agilion iaculo prosternit; at ense

Brusei feriens caput a cervice resolvit.

Diffugiunt statim reliqui, fugientibus instans

Cum genitore satus pertundit barbara terga.

3235

Vndique currentes equites, mixti peditesque

Audacis animi compressis gressibus intrant.

Per solitas veluti subeunt examina sedes,

Sic vigor Alpheus latam progressus in urbem

Dispersas fundit iaculis gladiusque catenas.

3240

Hic caput abscisus, pectus transfossus et alter,

Visceribus fusis alius tellure iacebat,

Humanoque nimis terram maduisse cruore

Et fluxisse putes commotos sanguine rivos,

Sicut cum, proprio dimisso flumina cursu

3245

Expaciata satis, quando revocantur in amnem

Efficiunt rivos plures densasque lacunas.

At rabidos postquam gladius deleverat hostes,

Menia cum tectis retinent urbanaque templa

Christicole, longus quos iam labor attenuarat,

3250

Et servant ipsam studiis vigilantibus urbem,

Ac solito belli numquam removentur ab usu.

Artibus intendunt, peragunt vincuntque labores.

Destructis tectis via fit, castella trahuntur.

Namque Bebelgidith portis sunt addita bina,

3255

Elmodenorum totidem sunt addita muris.

Denique turritos Latialis machina muros

Sternit, adequantur propero conamine fosse,

Heque cadaveribus multis lignisque replentur.

Barbara gens grandi nimium concussa timore

3260

Castra Pirenei comitis tremebunda subintrat,

Ad quodcumque velit cupiens se iungere fedus,

Si bellatores indempnes atque soluti

Incolumes etiam cum libertate sinantur.

Talia dum referunt, cetum properanter in unum

3265

Accitus populus pacis de federe tractat.

Ecclesie pastor suscepit iura cathedre.

Clerus adest, proceresque simul, contentio crescit

Maxima, divisas pandunt certamina mentes.

Pars trahit ad pactum, pars diligit altera pugnam.

3270

Collaudat clerus partem pugnare volentem,

Sanctus et antistes cum cardine prelia censet,

Hisque favent acies. contra Catalanicus heros

Ampurieque senex contendunt atque Videlmus,

Et sancti cleri firmas convertere mentes

3275

Muneribus largis, precibus precioque laborant.

Hec pius, ut renuit, convicia sustinet ordo.

Tunc cum Bernardo verbis Gratianus honestis

Verba refert avidis Gothorum congrua dictis.

Profundens lacrimas mestus cum cardine presul

3280

Sic genibus fusis numen celeste precatur:

"Conditor omnipotens celi terreque creator,

Cuius perpetuo sunt condita secula iussu,

Et quodcumque viget, quodcumque videtur in illis,

Clamantum, petimus, lugubres intende precatus,

3285

Et confidentes in te, pater optime, sena,

Ecclesieque tue, pro te certare volenti,

Auxilio succurre pio: da vincere gentem

Sacrilegam, multa sanctorum cede madentem,

Et pietate tua rogantes respice servos

3290

Qui te factorem cunctorum semper adorant.

Et tu, sancta Dei Genitrix, regina polorum,

Vna cum sanctis nostros suppleto rogatus".

Estuat interea castris Pisana iuventus.

Protinus incipiunt pugnam Brunicardia proles,

3295

Arma petunt Latu; renuit dux bella Pyrenus;

Accedunt muris, et poscunt Hismahelitas.

Anticipant aditus, et portis cominus instant.

Pagane contra miscent fera bella phalanges,

Tutantes fractos invicto robore muros.

3300

Acrius Alphei subeunt, armisque corusci

Duros irrumpunt aditus virtute coacta.

Hos lapides et tela petunt misseque sagitte

Et quas interior iaciebat machina moles.

Tutantur clippeis tectos toracibus artus,

3305

Et iaculis missis poscunt mucronibus hostes,

Immotique loco bellum renovantque feruntque.

Mixta manus post hos, perpessa frequentia tela,

Ardet in obstantem properanter currere turbam,

Vnde graves missi veniunt in scuta molares.

3310

Hinc de plebe viri, conversi terga, videntur

De fractis muris turpi cecidisse ruina.

At qui bella queunt animi tolerare vigore

Obstantes arcent infracto robore turmas,

Quamvis ter fuerant socii de marte repulsi.

3315

Tum vice qui comitum stat pollens viribus Vgo

Militibus paucis intrat comitantibus urbem;

Impetit et Mauros et cuspide turbat acuta,

Vt celeres damas pardus per devia rura.

Nisibus herois cum duriter inguina fossus

3320

Tenderet ad manes inmanis viribus Alchas,

Accurrunt acies relique, ferroque micanti

Perlustrant urbem. multum tamen ante cruoris

Excepit tellus, quam vertere terga coacti

Desererent qua tunc steterant pugnando plateam.

3325

Vexillum peditum tunc Ansualdica proles

Francardus gestans hostes aliunde petivit.

Ast Vgonis eo comitantur et Vguitionis

Artificum valide pagana per agmina vires

Sibillaque satus, multa comitante caterva.

3330

Hique vigorosi certatim bella volentes

Pugnando darsana petunt, paganaque leto

Agmina dant. Balee poscunt velociter arcem,

Et quacumque ruunt bellum letale videres.

Interfecta iacent per cuncta cadavera templa,

3335

Vulnera corporibus stillant, rivique cruoris

Vndique diffusi latas tenuere plateas.

Pars gladio percussa cadit, pars capta tenetur,

At reliquam gentem vetus Elmodenia servat.

Hinc comes accelerans alia de parte Pyrenus

3340

Iudeos omnes sub deditione receptat.

Circuiens properat captam gens sancta per urbem,

Ferrea captorum dissolvens vincula fratrum,

Cui fuerant ostrum, bissus seu purpura vestes,

Aurum cum gemmis, hispanaque pallia prede.

3345

Pars restabat adhuc, fuerat pars acta laborum.

Vallatur populis urbs Elmodenia, cuius

Obsidet assidue celsos gens provida muros.

Vt castella trahant Pisani menia sternunt,

Vrbeque de capta planant obstantia queque.

3350

Qui presunt muris nutantes federa poscunt,

Et fore non poterat variis concordia dictis.

Angulus hanc habuit quam frangunt agmina turrim,

Et subeunt aditus pugnantum robore factos.

Vi capitur turris; labor est inmensus in illa.

3355

Crescit, et artificum cito fit molimine maior.

Signa superponunt, et clamant menia capta.

Vndique concurrunt, passim properatur ad arma.

Tutantur Mauri iaculis gladiisque fenestras

A Latiis factas, quorum prontissimus, acri

3360

Dum perstat pugna, capud emittitque fenestra,

Tentus ab Alpheo perfertur crinibus extra,

Abscisusque iacet nil proficiente Rasulla.

Iam patet introitus; pubes Alphea subintrat,

Lesa fugit moribunda falanx, repetitque coacta

3365

Vrbem, que regis sat parvula circuit arcem.

Occubuere tamen plures ferro, quibus extra

Late profusus cruor extitit experimento.

Circumstans Pisana manus muralia frangit

Robora cum tectis, binasque ad menia turres

3370

Festinando trahit; formidine barbara turba

Concutitur; poscunt vite tutamina pauci.

Alphei nec concedunt, nec pacta refutant.

Pars scalis innixa subit, pars funibus acta

Excelsas scandit nec inerti robore turres.

3375

Barbara gens faciendo fugam conscendit in arcem.

Arx invicta stetit bellis superanda cruentis,

Septem protensas porrexit in aera turres

Sat plus sublimes quam celsa theatra Quiritum.

Pontica vis, late preruptis subdita saxis,

3380

In tuto posite latus unda proluit arcis.

Partibus a reliquis fossa circumdatur ampla,

Lata decem fuit hec, undenis passibus alta.

Hanc tutabantur fortes per prelia mille.

Et darsana super positas duo robora turres

3385

Audaces pariter nitebantur retinere,

Monstrabantque suos validos in bella furores.

Dum dant assaltus crebros, dum vulnera miscent,

Dum perimunt plures, multos fundendo cruores,

Turribus insistens geminis Alphea iuventus

3390

Menia tutantes duros deterret Hyberos.

Tormenti iactu muri sternuntur et hostes,

Quos aries pulsat, quatit et densissima moles.

Maura manus murum, per quem testudo trahenda

Obstantem turrem iuvenilibus acta petebat

3395

Viribus, in celerem mox compulit ire ruinam.

Angulus inpulsus turris ruit. improba turba

Protinus inde fugit. scala Raimundus in ipsam

Scandit, terque decem Mauros pugnando fugavit.

Hinc audax quemdam prosternit cuspide vasta,

3400

Insistens gladio multos perimit feriendo.

His reliquos sequitur letis successibus hostes.

Diffugiunt alia dimissa barbara turri

Agmina precipiti saltu. sed quinque superstant.

Hi trabe percutiunt pugnantem, fortius ille

3405

Perstat: tunc validi saxi confringitur ictu,

Oraque cum mediis moles proiecta resolvit

Faucibus, hinc lapsus de muro concidit alto,

Belligerator obit. celi de carne solutam

Accipiunt animam. socii deflentur amores,

3410

Notus et ignotus lacrimas dant atque querelas,

Et gemitus pariter mittunt communiter altos.

Accedunt acies, turri subponitur ignis,

Perque gradus Vgo scale Fugatia scandit.

Quinque superstantes adversis viribus hostes

3415

Conantem iuvenem multo stridore coartant.

Denique conanti poterat succurrere nemo,

Millenos ictus clipeo galeaque ferenti.

Longa laboris erant nimium toleranda pericla.

A prima solis subit hic certamina luce,

3420

Que nonam sane durare videntur in horam.

Accensis animis tandem quidam sociorum

Ingreditur turrim prudenter, summaque scandit,

Et dum quinque petunt nudis mucronibus ipsum,

Vgo subit turrim, binique subinde secuntur.

3425

Primus et hic gladio mox privat vertice Maurum,

Atque, rota posita, clipeum velociter huius

Accipit, et reliquos gladio violentus eodem

Appetit, ac binos stricto mucrone recidit.

Ast alios binos bini stravere sodales.

3430

Arx sine profuso numquam superanda cruore

Restabat. sedet hanc Pisana potentia circum,

Observatque simul, venatrix utpote turba

Orrendos ursos servat, cohibetque caverna.

Rex novus interea factis perterritus istis,

3435

Postquam cuncta vidit Pisano robore vinci,

Vivus ut evadat timidas se flectit ad artes,

Expertosque satis promissis implet amicos.

Et rate vectus habit, septem comitantibus illum,

Qui Baleare solum dudum rexere priores.

3440

Hunc Dodo, qui vigili servaverat equora cura,

Sulcantem pelagus capiens ad castra reduxit.

Christicolas nuper solitus macerare catenis

Compedibus tentus rex ferrea vincla subivit.

Hinc Balee populus regem sibi fecit Alanta

3445

Hispanum, cuius nec erat durabile regnum.

Qui, de Dalmatii leto perterritus extans

Cui caput arripuit, nulli se credidit umquam.

Hec timidus memorans binos sibi reperit utres,

Et vacuas inflans multo subflamine pelles

3450

Intro commissis cohibet spiramina filis.

Sic Hispanus Alas, pro navi pellibus usus,

Per freta longa natat, credas delphina natantem.

Equore diffugium facit hic, sociosque relinquit.

Perfringunt muros urbis Pisana domosque

3455

Agmina, per factos aditus castella trahuntur.

Artibus, ingeniis, augmenta per aera crescunt

Artificum studio, civisque laborat et hospes

Alterutri parti nimie dare dampna ruine.

Saxa, lapis, cespes late fundamina fosse

3460

Intus iacta replent; muris castella propinqua

Consistunt; durus paries berbece foratur;

Turres alterno conduntur in arce labore;

Fulcra superponunt, pretiosaque pallia, telas,

Que sua non faceret multo mercator in auro.

3465

At sub castello positi de menibus ignes

Sulphureas mittunt per aperta foramina flammas,

Quas auste puteis poscunt et fontibus unde.

Extinctas Latii flammas torresque putabant,

Clam vigiles sed erant: tunc alta palatia moles

3470

Et tormenta petunt; certant cum turribus unci,

Funibus et tracte ducuntur ad infima turres.

Postque dies aliquot furtive robora flamme

Creverunt subtus, fumus quoque qualis ab Ethna

Progreditur, tetro quando Vulcanus in antro

3475

Concitat igniferas plenas caligine nubes.

Tunc propere poscuntur aque, superadditur unda,

Sed proiecta nequit tectas extinguere flammas.

Castellum mox retro trahunt, dum desinat ignis.

A proprio postquam cessavit flamma calore,

3480

Ingeniosa cohors castella reducit ad arcem

Percutiens aries inpulsu perpete turrim,

Robora celsa quatit, labuntur ad infima cautes.

Interea Sochi cum binis cessit ab arce

Militibus, pueris comitantibus atque puellis,

3485

Et dedit Alpheis precium sine nomine multum.

At reliqui flammis sese donare minantur

Quicquid habent precii, nisi, libertate potiti,

Ad quecumque velint loca permittantur abire.

Alphei contra referunt: "Vos perdat et aurum

3490

Cunctipotens vestrum, qui tam perversa putatis.

Carius est etenim vos tali morte resolvi

Nobis, quam Balee pretiosa vel optima queque".

Hec Gerioneus populus non percipit aure.

Tormentis Alphea manus circumpetit arcem,

3495

Constituitque duos mirando robore pontes.

Menibus impositum Pisanum robur in unum

Protinus ascendit, lente dum ponitur alter.

Dum pugnant Mauri tantisque laboribus assunt,

Alphei properant. procedit Grunnius ante,

3500

Oppositumque sibi violentem proterit hostem,

Iuxta quem reliqui mox progrediuntur in arcem.

Maurorum quidam statim descendere scalas

Incipiunt, multi sese preferre periclis

Mortis non dubitant, ne confodiantur inulti.

3505

Sed velut accipitres celeri properare rotatu

Pennarum levitate solent, ubi plurimus anser

Aere suspensus fluvialia deserit arva,

Et prosecta velut promtos laniata per ungues

Cum plumis distracta iacent, sic cernere posses

3510

Pisanos properare viros, Maurosque iacere.

Inde Pyrenee regionis rector in arcem

Ascendens letus, superatos increpat hostes.

Plures ense cadunt, multi cecidere fenestris.

Hic certat iugulare mares, trahit ille puellas,

3515

Et facta preda muri sternuntur et edes.

Hinc ignis cesos et lignea tecta perurit.

Depopulans agros terre loca circuit hospes.

Inde viri veniunt et cum pueris mulieres,

Inde boves pecudumque greges et multa supellex.

3520

Pasca celebratur. Burabe de nexibus exit,

Cuius dat nato Pisana potentia regnum.

Denique victores, felici classe parata,

Ad sua quique meant. hos et de litore spectant

Et miranda canunt Christi magnalia gentes.

3525

Pisanam tandem Burabe transductus in urbem

Prebuit Italie sese spectabile monstrum.

 

Epilogus

Nocte nuper media pice nigriore

Cum quieti solito membra darem more

Ymago terribili corruscans fulgore

Michi presso nimio astitit sopore.

5

Flectensque se paululum cepit me vocare

Blandis his sermonibus: "Mi alumne chare".

"Que es", aio, "domina? meque citas quare?"

"Pise", inquit, "nominor orbe toto clare.

Ego Roma altera iam solebam dici,

10

Quae sum privilegiis dives Federici,

Propter gentes barbaras quas ubique vici".