Vt miseros fortuna premit, mansuescere nescit,

      Multatos multis pluribus illa ferit.

Nec super addendi metam mox prouehit ullum,

      Nec quemquam subita proterit illa manu,

5

Impia namque pie, mala leniter et male lenis

      Posse perire uetat, uelle perire facit.

Materiam seruans ire non prorsus inhorret,

      Impatiens pacis conualuisse uetat,

Et minus in quosquam est probitatis nacta iuuandos,

10

      Quam super angendos improbitatis habet.

Scilicet eternum ledit fidissima quosdam,

      Cum penitus nulli fauerit absque dolo,

Nam maiora solent miseris aduersa nocere,

      Prospera quam felix ullus habere potest.

15

Vidi ego felices, quos saltem infamia lesit,

      Porro quibus miseris defuit omnis honor.

Sospite felices uita plerosque repellit,

      Sed raros humiles erigit ante necem.

Cum multis bona pauca malis ulciscitur inde,

20

      Conciliat paucis hinc mala multa bonis.

Ysengrime miser, numquam hec tibi candida gratis;

      Pensauit colaphis oscula bina decem.

Nunc pellem scidit illa tuam, nunc prorsus ademit;

      Non tamen, ut penitus destruerere, tulit,

25

Donec continuos misere miserata labores

      Viribus est totis in caput acta tuum.

Ergo quid euentus prodest aut querere letos

      Aut uitasse graues? nemo futura fugat.

Nam miser in campo, miser Ysengrimus in aula,

30

      Hostibus in mediis usque et ubique fuit.

Contigit arreptum forti langore leonem

      Nec refici somno nec potuisse cibo.

Nomen ei Rufanus erat, matrisque Sueue

      Et patris Vngarici filius ipse fuit.

35

Alea iudicium uite mortisque trahebat,

      Spe timor ut fieret spesque timore minor.

Materiam morbi sors tempestatis alebat,

      Solarem Cancro tabificante rotam.

Iusserat idcirco rex stratum ualle sub alta,

40

      Quaque dabat densum gratior umbra nemus,

Scilicet ut morbi geminatus et etheris ardor

      Temperiem caperet commoditate loci.

Porro animique ferox rex indocilisque ferendi

      Ipse sue stimulus debilitatis erat.

45

Regius hinc preco non omnia, regis ad arcem

      Primatum regni nomina pauca uocat.

Quisque sui generis princeps accitur ad aulam:

      Berfridus capris, Grimmo tribunus apris,

Rearidus ceruis et Bruno preditus ursis,

50

      Carcophas asinis dux sobolesque ducis,

Veruecum Ioseph tuque, Ysengrime, luporum,

      Reinardus rector stirpis honorque sue,

Bertiliana super capreas et Gutero uelox,

      Dux leporum; hos proceres regia carta iubet,

55

Vt saltem, si nulla malum medicina leuaret,

      Officium pietas exequiale daret.

Rex quoque disposito precidere iurgia regno

      Cogitat uxori pignoribusque dari.

Regia turmatim petitur domus, hostis ab hoste

60

      Securus, ueniens et rediturus, erat;

Regius edicto mandauerat horror ubique

      Pacem sub capitum condicione datam.

Nec nisi Reinardum uulpem fiducia quemquam

      Impauidum iusse fecerat esse uie;

65

Ille secus meditans frigus pulsura niuosum

      Munia, quid comedat, prouidet ante famem.

Talia tunc secum: "tibi te sapere", inquit, "oportet;

      Quem tangat sibimet cura negantis opem?

Curia mandauit locupletes atque disertos,

70

      Qui ratione ualent obsequioque iuuant;

Viuere quos nescit, decerneret aula uocandos?

      Non curant proceres, absit an assit inops.

Desipiat sapiat, uiuat moriatur egenus,

      Nescit; si scierit, tradit id aula notho.

75

Ergo aut uilis inops aut est incognitus aule,

      Se dignam seruo paupere gaza putat.

Pauperis obsequio est merces seruisse licere,

      Et post obsequium uilis ut ante manet.

Queritur officio si gratia, cogitet auctor,

80

      Quid, quando, quantum, qui, quibus, ad quid, ubi.

Vtile iussus opus promptu, gratumque morando

      Iniussus faciat, qui placuisse cupit.

Vt ueniam, iubeat rex nomine, pareo iussus;

      Ingratis probitas officiosa perit.

85

Vrsus, aper, lupus (hos proceres, quos gaza timendos

      Efficit et tumidos, curia mandat) eant;

Accipiens reddat, timeat, quicumque timetur.

      Nullus amat miserum, nemo timere solet.

Quid sub rege michi nisi uiuere? pauper et (illud

90

      Pauperis ut ius est) omnibus equus ero.

Nec cuiquam faueo nec quem michi credo fauere,

      Nec quemquam metuo nec metuendus ego."

Ysengrimus ouat Reinardum illudere regi

      Dum reliqui proceres menia iussa petunt;

95

Seque tulisse putans non tot tormenta, quot esse

      Vlturum, reduci uix cute tectus abit,

Preceleransque alios subit atria regis et intrans

      Solus clamat aue, cetera turba pauet.

Murmur erat nullum, uix fortem rege gemente

100

      Rugitum suffert terrificata phalanx.

Ille amens queritur super egro, cumque tacendum

      Innuerint omnes, clamitat ille magis.

Ordine discumbunt, iussique utrimque superne

      Primates, infra cetus utrimque minor.

105

Vendicat iniussus rudis Ysengrimus et urso

      Preformidatum regis ad ora thronum,

Rege uetante tamen non est compulsus abire.

      Rex inquit: "dubito, spesne sit ulla mei."

Econtra archiater: "rex, assum (iussus, at ultro

110

      Venissem) ut uideam, quis tibi morbus agat.

Discutere edidici morbos interprete uena

      (Hec saltem claustro dona docente tuli);

Mox uideo, quisnam status exundauerit egro,

      Et quis debuerit creticus esse dies.

115

Exere tangendam!" rex exerit, ilico uenam

      Tangit et exclamat: "rex, michi uena placet!

Si, tibi que superet complexio, queris, ego edam:

      Contuor in primo te calidum esse gradu.

Talibus esse solet langor fortisque breuisque;

120

      Fit status hinc simplex et diuturna salus.

Te quoque non alio uexat discrimine langor,

      Tertia lux huius cretica febris erit."

Eger ad hec: "minime rebar, quod phisicus esses.

      Sed uelut hac factus iunior arte uenis,

125

Quod nisi tu presens uerbis habituque probasses,

      Non faceret plenam nuncia fama fidem.

Nam lanuginee iuuenescere pellis amictu

      Cerneris; hac quoque me, si potes, arte iuua."

Phisicus econtra: "iubeas te sospite facto

130

      Experiar, quam sit phisica nota michi.

Quid facias, dicam; tamen hanc, quam cernor habere,

      Reinardus speciem, non medicina dedit.

Hec atque his aduersa tuli grauiora per illum;

      Cerne cicatrices, sic renouatus ego.

135

At me clade mea tua plus iniuria ledit:

      Iusserat huc omnes preco uenire tuos;

Vrsus Bruno potens et Grimmo tribunus aprorum

      (Nil ego sum) iussu contremuere tuo.

Hi proceres aliique omnes terrentur, et ille

140

      Imperii spreta mole superbus abest.

Non impune sines hunc ausum tanta fuisse,

      Vt modo respires, det deus atque dabit!

Tu ueruece hodie, cras hirco uescere, mandat

      Talibus hos egris phisica nostra cibos.

145

Mandere, si posses, pariter prestaret utrumque;

      Vis dapibus largis est reparanda tibi.

Te michi per capitis discrimina certa iubente,

      Farcirem ut cameras uentris utroque simul,

Quamuis alteruter quater esset, quantus uterque est,

150

      Si meus est hodie, qui fuit uter heri,

Me faceret miserum minima ungula dempta, nec, illam

      Qui raperet, leto solueret absque suo.

At tibi seruandus si cras caper usque uidetur,

      Nunc occide, caro cesa recenter obest.

155

Non quia sit presens quisquam, cui tale quid optem,"

      (Ast aderant pariter laniger atque caper;

Oderat Ysengrimus eos, odisse negabat,

      Vt tegeret dempta suspicione dolum.

Ergo ait): "hos omnes, quos implet curia presens,

160

      Diligo, meque etiam, sicut opinor, amant.

Verueces alii per rura uagantur et hirci;

      Sepe tamen sapiens proxima prima rapit.

Si te sollicitant pacis decreta tuende,

      Stultus ego ostendam, quid sapienter agas:

165

Vt multi ualeant, paucos cecidisse ferendum est;

      Gloria te regni tota ruente ruit.

Non uiolas pacem, maiori munere uendis;

      Prestat uter, ueruex et caper anne leo?

Si quid in hoc peccas, monachus feror atque sacerdos,

170

      Peccati moles in mea colla cadat.

Non semel in claustris fuit utile gratius equo;

      Precedit merito crimina rara timor.

Non eris exemplar, si lucro uendis honestum;

      Exemplum reperis atque relinquis idem.

175

Tenta diu secta est, rebus suspendere rectum,

      Et ueniam faciunt mutua probra leuem.

Parua quis extimeat magno constantia lucro?

      Sepe fit ob fructum maxima noxa breuem;

Vt scelerum iudex, sic excusator habundat;

180

      Si Scelus est - alter, Profuit - alter ait.

Vtere non propria, sed consuetudine mundi;

      Omnia te metuant, tu nichil ipse time.

Raptorem comitatur honos et commoda rerum,

      Pauper et infamis iuris amator erit.

185

Nec si pascha foret, pacem uiolare uererer,

      Cum michi profectum pax uiolata daret.

Alligat ac soluit leges secura potestas;

      Nemo suis debet legibus esse minor.

Nam non, ut metuantur, agunt precepta, sed auctor;

190

      Non gladius - gladium qui tenet, ille ferit.

Lex igitur domino, legi non subiacet ipse;

      Ergo quod ipse iubes, quid uariare times?

Rusticus est princeps, qui rustica iura tuetur;

      Plebs procerum cibus est, utpote prata gregum.

195

Vtilitas ergo per fasque nefasque petatur;

      Sepius esuriet, qui minus equa fugit."

Incipit interea rex circumuoluere corpus,

      Nec ueluti spreto repplicat ulla seni;

At plus uerba doli regem dampnasse recenset

200

      Curia, subiectum quam doluisse latus.

Prescierant facilem stratis mansuescere regem

      Laniger et socius prosiliuntque citi,

Inque uicem, quid agant, prefantur, protinus ambo!

      Vocibus his stultum corripuere senem:

205

"Hinc, domine archiater, domine Ysengrime sacerdos,

      Hinc fuge, tu nimium regis in ora sedes!

Non modo proposuit sua rex peccata fateri,

      Presbiter aut medicus, quicquid haberis, abi!

Presbiter es sapiens regique assidere dignus,

210

      Federa qui uiolas et uiolanda doces!

Ipse tue legis, nisi nos reuerentia regis

      Terreret, primo supprimerere iugo."

Verborumque bonis numerum suppulsibus equant,

      Hocque sine officio sillaba nulla perit.

215

Frontibus oppositis pronum quacumque retundunt,

      Ne regem moueat mole cadentis humus,

Sed pellem lacerare cauent; pius ille tacebat,

      Ad laudem meditans omnia ferre dei.

Iamque ter hoc iterant: "nisi rex metuendus adesset,

220

      Primitus in temet pax uiolanda foret!"

Hoc aper, hoc ursus laudant; aper "urse, uide", inquit,

      "Quam placide tractent hi sua iura duo!"

Vrsus ad hec: "meditabar idem te, Grimmo, rogare,

      Quando duos minus his uideris esse truces.

225

Contuor ac stupeo non ausos qualibet hostem,

      Tangere, nimirum regia iussa pauent.

Vt dicunt, monachus meruit bona flagra, nec illum

      Tractarent aliter, quam meruisse putant.

Sed satis apparet, metuunt offendere regem;

230

      Rex statuit pacem, iussaque regis agunt."

Hircus ouisque per hec paucis nouere placere

      Profectum medici sicque minantur item:

"Iussimus, ut fugeres, domine Ysengrime, sedesque,

      Irrita sumpsisti pectore uota tuo -

235

Scilicet expectas, ut nostris rege refecto

      Carnibus, ex nobis quod superarit, edas.

Vis cadere in regem? regi incidit iste, uidete!

      Noscis, ubi sedeas, infatuate Satan?"

"Ysengrime," (etenim nondum Ysengrimus abibat)

240

      "Effuge! pene nimis lusimus," ursus ait.

"Ni celer abscedas, ibi te sedisse pigebit,

      Pluribus ad regem conuenit esse locum."

Precipitemque lupum magno rotat impete ueruex;

      Obuia non audet reddere uerba miser.

245

Rex autem uersa facie non uiderat acta,

      Tunc uictus senior sustinet ire retro.

Disposite fuerant sedes, sua quemque tenebat;

      Stultus summa petens occupat ima pudens.

At caper et ueruex pulso sene cominus astant,

250

      Berfridoque prior laniger orsus ita est:

"Hinc fuge, sum potior regi, scabiosus es, hirce;

      Sufficiam regi solus ego, eger enim est.

Tu siquidem putes quasi luce ter ebrius abbas."

      Lanigero reddit dicta iocosa caper:

255

"Immo tu fugias, quem pessimus inficit ydrops;

      Putri uentre tumes ut lutulenta palus.

Rex ergo ipse probet, quem nostri mandere malit;

      Hoc scio, nos esu non sumus ambo boni.

Pene nichil studuit medica Ysengrimus in arte,

260

      Hunc quoque non recte diuidere arua refers.

Phisicus unde modo est? utinam Reinardus adesset,

      Ille nichil iactat sed tamen arte ualet!

Scilicet hic regi bene distinxisset edendas

      (Nouit enim) innocuas pestificasque dapes!

265

Si regi, Ysengrime, faues, hunc ocius adduc,

      Et medicum credi te uoluisse nega.

Hoc presente quidem si posses muris in antrum

      Repere, momentum non paterere foris!"

Rector ad hanc uocem se circumuoluit, at illi

270

      Regali properant accubitare thoro.

Regia nobilitas stratis ignoscere gaudet;

      Surgere prostratos et residere iubet.

Curia collaudat ueruecem tota caprumque,

      At peiora lupum promeruisse ferunt.

275

Iamque locuturi graue regis habentia pondus

      In uulpem Bruno mitigat ante minas:

"Rector, in absentem noli crudescere seruum;

      Forsan agit causa conueniente moras.

Si uero ueniens non excusauerit apte

280

      Tardandi culpam, legibus ange reum.

Gutero, curre celer! Reinardum (namque moratur

      Vt fatuus demens) huc properare iube."

Paruit ille urso; tunc multe carnis aceruo

      Reinardum pinguem luxuriare uidet.

285

"Quid facies, Reinarde miser?" clamabat, at ille:

      "Stulte lepus, miserum non comitantur opes!

Ergo quis est felix, si sum miser?" ille reclamat:

      "Vt taceam, non hoc experiere parum.

Delatus prodente lupo, uix rege rogato

290

      Tempora, dum ueniens ipse loquaris, habes."

Ille refert: "ha, dicor ob hoc miser? ista profecto,

      Ne miser existam, causa datura michi est!

Rex nisi me nosset, non regius hostis haberer;

      Gaudeo, quod uel sic sum manifestus ibi.

295

Qui non est odio, non est dignandus amore,

      Nam, quibus irasci, quisque fauere potest.

Obsequiis, quibus ira subit dampnumque negatis,

      Exhibitis merces prouenit atque fauor.

Hinc michi pace lupi fit gratior ira leonis;

300

      Nobile plus odium quam miser ornat amor.

Sed nec sollicitor, quia me grauis oderit hostis;

      It sapiens liber, quo perit artis inops.

Astuto plus ira solet prodesse potentis,

      Gratia quam stulto; neutra manere potest.

305

Vade relaturus nusquam tibi me esse repertum,

      Neue michi timeas, porto quid artis adhuc.

Sepe sui dorsum cesoris uirga cecidit,

      Pocula pincerne sunt reditura suo.

Ysengrimus ibi nunc temporis esto tribunus,

310

      Non ierit quartum uespera pretor ero."

Reinardus solium lepore ad regale reuerso

      Multimodas species colligit atque bonas.

Tunc multas soleas nec hiantes uulnere pauco

      Ad sua suspendens colla prehendit iter,

315

Qui uix pre nimia poterat pinguedine, quamquam

      Fasce carens alio, ferre suimet onus.

Quid tibi de tanta referam pinguedine? frustra

      Estimo dicta quidem, non habitura fidem.

Cernitur a costis costas diffundere, quantum

320

      Cauda oriens medium corpus ab aure trahit.

Mollior in macris quam dorsum uenter habetur:

      Reinardi dorso durior aluus erat.

Aeris hunc pleno folli talpeue carenti

      Ossibus impresso dixeris ungue parem.

325

More globi teretis uolui, non ire uidetur,

      Atque utero uerrit, non pede signat humum,

Pendula quippe pedes totos exhauserat aluus.

      Reinardus talis menia regis init;

Terque salutato nec respondente tyranno

330

      Proiecit soleas cum speciebus humi.

Mox, uelut ulteriore uia prodire nequiret,

      Deficere incipiens concidit atque iacet,

Suspiratque diu; sessurus denique surgit,

      Tamquam pausando membra refecta leuans.

335

Iamque locuturam prestolans curia uulpem

      Pendet, et illud idem rex manet ipse tacens.

Ille suam spatio uocem interstante perornat

      Et ter suspirat; denique fatus ita est:

"Adduxere nouos semper noua secula ritus,

340

      Et ueteris populi despicit acta rudis.

Res rebus subeunt, mutatur tempore tempus,

      Nec celi facies est modo, qualis heri.

Mens rationalis uertigine cetera uincit,

      Moribus et citior quam fuga rebus inest.

345

En malus est hodie, cras peior, pessimus ultra,

      Qui fuit hesterno uespere pene bonus;

Cum fuerit peius faciendi pessimus impos,

      Moribus hinc standi, non prius, ordo datur.

Plenior officiis primum, post equa dabatur,

350

      Inde minor merces, denique nulla quidem;

Gratia magna dehinc, tunc paruula, nullaque nuper.

      Nunc utinam liceat promeruisse nichil:

Obsequiis redit ira! cadit bene calculus istic!

      Proficit egregie tempore pauper in hoc!

355

Si, quod ego, quisquam locuples pro rege tulisset,

      Obuia tota illi iam domus isset ouans,

Rexque salutasset prior hunc, a rege secundus

      Sideret, hic potum sumeret atque cibum.

Sed, quia nos inopes, seruisse impune uetamur,

360

      Nimirum sors hec pauperis esse solet."

Fertur in hanc uocem rex subrisisse parumper.

      "Quid pro me tuleris, dic, ego grator," ait;

Ille morans iterum suspensa uoce parumper

      Responsum tali calliditate linit:

365

"Rex, dubium facturus iter per compita quedam

      Insidiatores esse uerebar ibi.

Vespere precedente uiam dum sidera rimor

      Et reseraturum fata futura polum,

Stella minax subito, mutandis regibus index,

370

      Crinali uisus occupat igne meos.

Dirigui cecidique, tuum caput illa uolebat;

      Deuoueo stellas, consulo quasque tamen.

Altera lucebat, quod adhuc medicabilis esses;

      Spes michi cor cepit reddere, membra uigor.

375

Spes michi res, spes sola comes, mox curro Salernum,

      Et uolat in collum phisica tota meum.

Vi propero, mora parua odio est quasi dira comete;

      Artibus huc raptis fulminis instar agor.

Curia multifidos speculatur tota coturnos,

380

      Vsus ego quibus hinc hucque agor inde redux."

Sexque coturnorum trisono paria explicat ore,

      Vngarice, Turce grammaticeque loquens,

Terque ea dinumerans, semel omnia quaque loquela,

      Non hisdem numeris ad numeranda redit,

385

Sed repetens eadem ueluti restantia, uocem

      Mutabat numero posteriore suam.

Finiturus eo, quo rex magis utitur, ore,

      Expedit Vngarico tertia sena sono.

Adiecitque: "fame tumeo, rex, aspice, rumpor!

390

      Quid uerbis opus est? mors tibi nostra patet.

Vix, dum parta tibi sumatur potio, uiuam,

      Nec medicina michi que tibi prestet opem.

Ne morereris, in hec uite discrimina ueni,

      Terque salutatus non michi reddis aue!

395

Has autem species summus michi dona magister,

      Sub cuius didici traditione, dedit."

Tunc sparsas in uasa legit, quibus undique motis

      Menia perfundens tota replebat odor.

Ysengrimus ubi medicas dimiserit ollam

400

      Seruantem species, ursus aperque rogant.

"An, Berfride, tibi seruandas tradidit?" aiunt,

      "Quane illas ergo temperet arte caret?"

Hircus ad hec: "proceres, aliter, quam noscitis, actum est:

      Artis adhuc medice permanet ipse memor,

405

Sed desunt species. transcendere sueuerat Alpem,

      Mercari species more sagacis aui,

Nostra sed arua super Galle commercia uocis

      Perdidit; idcirco stat uacua olla domi."

Tunc sibi Reinardum propius considere rector

410

      Precipit, herbarum captus odore bono,

Porro suas sumptu species aptare repente;

      Incipiebat enim febris adesse tremor.

In faciem patrui medicus nunc lumine uerso,

      Nunc repetens regem, talia uerba refert:

415

"Quid species triuisse iuuat, nisi feceris illam

      Rem prius acquiri, cuius egemus adhuc?

Potio tarda tuam non est motura querelam;

      En aliud nobis, unde queramur, obest.

Potio, quam primum fuerit confecta, bibenda est,

420

      Ne defraglascat uim minuente mora.

Exige rem propere, cuius defectio ledit;

      Herbarum modicum conficit hora breuis.

Rem, dixi, propera - sed quid properasse iuuabit?

      Impingas, uellas, denegat illa sequi."

425

"Improbe!" rex inquit, "quid apud mea regna, quid usquam

      Inuenies, quod non mox habuisse queam?"

Respondit medicus: "non, sicut credis, agendum est;

      Multa potes, sed non omnia solus habes.

Sepe fit inuentu res prima nouissima questu,

430

      Raraque querenti sponte aliquando uenit.

Vngue quidem sua quisque tenet, sua quoque tenente

      In uarios casus plurima uota ruunt.

Quod quero, inuenies et contemplabere forsan,

      Quid tamen hoc prodest? ungula praua tenet.

435

Omnia fingantur, presentia seruat auarus;

      Subripit externas res, dabit ille suas?

Argue, posce, iube, da, sponde, tunde, minare,

      Semper in obliquam nititur ille uiam.

Non hunc aut uenus aut pietas aut federa tangunt,

440

      Vi cogente dabit, si qua daturus erit.

Oblatis donec sua pluris pendit auarus,

      Feceris hunc nulla conditione probum."

Rex iratus ait: "quantocius assere, quidnam

      Desit! ego experiar, quis neget, ede palam."

445

"Cedo ego mox, domine," ille refert, "utinam ille precando

      Flectatur, qui rem, cuius egemus, habet!

Pelle lupi, qui dimidium tribus addidit annis,

      Si cupis, ut subito potio prosit, eges.

Illius etatis corium natura lupinum

450

      Tam mira medice dote beauit opis,

Vt, si tectus eo sumptis sudaueris herbis,

      Mox priscus repetat membra fouenda sopor;

Vtque rapax cremiis elambit Mulciber unctum,

      Desiccata semel sic tibi febris abit.

455

Perfice, quod superest, ego queque salubria dixi.

      Hic ergo species hicque parator adest,

Eia nunc subito pilam pilumque parandis!

      Incipit instanti rex trepidare malo,

Et reliqua interea sic prouideantur oportet,

460

      Vt tempus teneant - en ego tardo nichil.

Cetera festinet nobis quicumque daturus,

      Confestim species en ego frico meas.

Eia quisne dabit pilam? rue, profer!" at illi

      Quisque alium cursu precelerare parat.

465

Ysengrimus ad hec condense irrepere turbe

      Enitique foras cogitat esse bonum."

"Quamuis", inquit, "agant nullum hec michi uerba timorem,

      Infortunatis multa nocere queunt.

Vt felix metuenda solet contempnere tutus,

470

      Sic etiam debet tuta timere miser."

Senserat et tussit Reinardus, taliter horrens:

      "Quo uia iurata est? ibitis omne, quod est?

Octo ualent pilam bene ferre!" (tot absque sene ibant)

      "At nonus sedeat, quo parat ille uiam?

475

Ille manere potest ausumque ignosco sedendi."

      Non dubitat de se dicier ista senex;

Nescit, quid faciat, sed, quo processerat, heret,

      Tam migrare timens, quam remanere dolens.

Anxius interea rex uoluit multa, diuque,

480

      Quid faceret, dubitans, nomina pauca uocat:

"Quid faciam, Bruno? quid dicis, Grimmo? quid omnes

      Dicitis? hic sapiens expedit atque fauens."

Vrsus ad hec: "longa non est ambage uagandum.

      Nos sumus ancipites, unde cupita petas;

485

Ysengrimus adest gnarus quarumque uiarum,

      Et tribus a denis hinc sua claret auis.

Alloquere hunc; si rennuerit, ne quere, quod optas;

      Non aliquis si non consulere ille potest.

Obsequeris, Reinarde, michi?" cui repplicat ille:

490

      "Inficior quedam, que, domine urse, refers,

Et quedam memoras constantia testibus aptis:

      Consiliis, regi si fauet ille, ualet,

Sed scio paucorum, nisi forte recensita sacris

      Linea sit libris, hunc meminisse retro."

495

His lupus auditis nusquam se mallet abesse,

      Et nimis absentes deuouet ipse fores.

Ergo sic fugiens, ut non fugisse putetur,

      Dissimulare noua nititur arte fugam:

Versus enim in socios, alio spectantibus illis,

500

      Retrorsum properat, uisus itemque redit,

Sed minus usque redit passu, quam fugerat, uno,

      Dum se furatur limen adusque fere.

Viderat hoc uulpes, oculorum cuius in herbas

      Dexter erat, profugi leuus in acta senis.

505

"Patrue," clamabat, "numquam tam mira notaui,

      Si, que cerno, facis - sed michi credo parum.

Somnio, uel properas extrorsum introrsus eundo;

      Quo plus huc properas, hoc mage limen adis.

Extrorsum properas, uel ianua nititur intro.

510

      Huc potius, grates ut mereare, ueni:

Querendis regi super expedientibus egro

      Informa dubios sollicitosque iuua!"

Tunc lupus accedens itidem rectore iubente

      Diffiso cassum corde reliquit iter.

515

"Vtquid consiliis", ait, "applicor? omne luporum

      Vt uos me sic uos nosse ego dico genus.

Querite uos pellem regique impendite bimam

      Seu libeat trimam - non ego curo quotam.

Grates nolo dati, querendi nolo laborem;

520

      Vos meritum expectat, uos labor ille uocat!"

(Seua loquebatur, delato dulcia coram

      Principibus norat profore uerba parum.)

Archiater iurans caput ungui tangit et infert:

      "Hoc rufum, proceres, ecce uidete caput!

525

Per rufum caput hoc! et nos quesiuimus aptum

      Seruitio regis repperimusque lupum.

Dicere quem nolo; presens habet aula ualentem,

      Hic si nos audit, nouit, an ipse sit is.

Terga laborando dabit aut uix absque labore;

530

      Gratia pro questu sit, quibus equa uenit."

Ysengrimus ait: "delirat rusticus iste!

      Quis lupus hic sine me est? me sine nullus adest;

Vtilis hic utinam lupus esset!" id hoste locuto

      Letitiam Ioseph dissimulare nequit:

535

"Ysengrime, tene ferulam! tu iure tenebis,

      Per sanctum Egidium, sume! locutus enim es."

Letus ad hec Bruno: "scola, que componere uersus

      Te docuit, Ioseph, scit bene uelle lupis!

Ergo aliquis cum sit lupus hic nullusque nisi iste,

540

      Regis ad officium qui bonus esse queat,

His positis, Reinarde, doce, quid deinde sequatur.

      Concilium puncto non dirimetur in hoc."

Seuocat hic patruum uulpes et in aure profatur:

      "Patrue, quid nobis conferet iste dies!

545

Nonne patres nostros operum prouentus opumque

      Preposuit nobis? uix sumus umbra patrum.

Quis tamen illorum meruit donare leonem

      Pellicio? ut cuperet tanta, quis ausus ita est?

Ecce tibi hunc nostra deus arte parauit honorem;

550

      Quam faueam patruo, notificabo semel.

Ex hoc ergo tribus quotiens recitabitur, abs te

      Linea principium nobilitatis habet.

Gloria tanta hodie tibi suppetit, omne priorum

      Obscuras una prosperitate decus.

555

Tu caput augustum generis signabere nostri,

      Et te posteritas tota uocabit auum,

Et tibi subnascens extrema superbiet etas,

      In nomen titulo tale profecta tuo!"

Ille retro saliens hoc se solamine tantum

560

      Roborat: "exiero, mansero, nonne peri?

Queuis pena minor fit tamquam sponte ferenti."

      Archiater residens "mors", ait, "ista mora est.

Patrue, Brunonem nosti paulo ante locutum:

      Sufficit ambages hac tolerasse tenus. -

565

Vt uideo, regi non auxiliaberis ultro;

      Cauda piri semper respicit unde uenit.

Perdere rem praui malunt quam uendere honesto;

      Dantibus inuitis gratia resque perit.

Dum nimis infixo res ungue tuetur auarus,

570

      Pro stipe sepe breui maxima dampna tulit.

Testor herum foliis uescentem et frondibus (isti

      Crede sacramento, perficietur enim):

Non ultra patiar regem caruisse lupino,

      Cum pateat presens, tegmine, cuius eget.

575

Dicere tardabam, sperans te sponte daturum,

      Vt foret officio gratia digna tuo.

Assero nunc, quoniam tibi inest, que congruit illi

      Etas pellicio, quod medicina petit.

Vera fauore metuue tacens et falsa loquensue

580

      Vel prece uel pretio dedecus omne ferat.

Phisica cum fuerit tibi tam percursa frequenter,

      Res michi que patuit, non tibi nota fuit?

Vnde medela foret supplenda, sine indice nosti,

      Sed tibi cor longe, quod bene uellet, erat."

585

Has ueluti nollet uoces audisse, uidetur

      Respondisse senex, talia namque refert:

"Rex credat: curabis eum, si tanta medendi

      Quanta mee pelli uis speciebus inest.

Proditur, ut taceam, canis mea testibus etas;

590

      Lustra supergredior temporis octo quater.

Auspicium, Reinarde, tuum nimis omnia turbat;

      Optimus est nactis immoderata modus.

Fila trahis libito, quidni? pro regibus oras.

      Vespere laudari debet amena dies;

595

Scorpio blanditur uultu, pars postera pungit -

      Forsitan in campo conueniemus adhuc!"

Vrsus ait: "quod uis, loquere, Ysengrime sodalis;

      Canities multos occupat ante diem.

Accidit albedo, nec temporis usque fit index,

600

      Et noua nix albet uixque triennis olor."

Obuiat archiater, dulci uiolenta locutum

      Responso patruum pacificare uolens:

"Patrue, cognatum terres, qui nulla minantem

      Te timet et, quamuis oderis, ipse fauet;

605

Pone minas, precor, ut cupio tibi prospera cedant.

      Sed grauis offense te tenet aula reum:

Nam libertus adhuc debere thelonea regi

      Diceris et retinens usque latere modo.

Computat exactor pluris, quam possumus ambo

610

      Soluere, iacturam, debita deinde iubet.

Rem tibi cum dampno (rex hoc, si spondeo pro te,

      Annuit) impensa soluere pelle licet.

Soluere dimidium, si succurrentis egeres,

      Promptus eram, at pellis sat tua sola facit.

615

Quod si canitie pellem defendis inani,

      Conuinci propria proditione potes:

Annus enim est hodie, nec nox super una nec infra,

      Ex quo nos eadem ceperat octo domus;

Nec mora, nonus ades, uiso tibi plausimus omnes,

620

      Preside te nobis prospera queque rati.

Poscimus, ut tamquam grauis euo et preditus astu

      Dictator nostro preficerere choro,

At tu te perhibens semi minus esse triennem

      Excusas annis et ruditate iugum.

625

Vnde tibi ueniunt tot nunc quinquennia, quando

      Dimidium lustri non superaris ibi?

Fallere si dicor super his, procedite, testes!

      Surge celer, Ioseph, testificare michi,

Tuque, asine, atque caper! uos tres coeratis ibidem.

630

      Testibus externis non adhibebo locum;

Vos, quibus ille fauet quique ipsius estis amici,

      Eligo, uos uerum dicite, nostis enim."

Dissimulant testes, iussi prodire morantur;

      Se referunt rerum non meminisse satis.

635

Bis iussi prodire sedent, quasi "numquid amicum

      Possumus aut dominum prodere siue patrem?"

Tertio clamati tardant; Reinardus "in ipsum

      Peccastis regem, ni properetis" ait.

Hoc tamquam ueriti surgunt, properare iubentur,

640

      Segniter accedunt, curia tota silet.

Vrsus "an hos", inquit, "qui ter quoque surgere iussi

      Vix parent testes? dicere falsa rear?"

Ordo datur fandi; uulpes "secedite paulum

      Vos duo, tu proceres, laniger," infit, "adi!"

645

Hos superas etate duos meliusque loquacem!

      Rethoricam nosti, uox tibi prima datur."

Ille susurranti similis senioris in aurem

      Clamat, ut audiri possit ubique loquens:

"Ecce, patrine, uides, testari cogimur in te;

650

      Res tibi proficuo, si sapis, ibit adhuc.

Vt grates mereare datis, que debita tamquam

      Non debens peteris, da sine teste libens.

Nil nisi uile lupi corium rex postulat abs te;

      Si tam parua negas, grandia quando dares?

655

Alba solet cornix affectum scire tacentis;

      Ecce taces - taceas, ast ego nota loquar:

Ysengrimus ibi quidam fuit illius eui,

      Quod Reinardus ait; non ego testor in hunc,

Non habet hic caudam, uelut Anglicus alter habebat.

660

      Nam, nisi qui coram est, tunc quoque nullus erat.

Insuper addo parum, quod uulpes nescit, at omnis

      Curia cum magno rege fatetur idem:

Si quis pellicii dampnum Ysengrimus adempti

      Senserit, ammisso pax uiolata caret;

665

Hic monachus presto est omnem indulgere reatum -

      Sic certe socii crimina celo mei!"

Finierat ueruex, subiecit talia uulpes:

      "Tu bene celasti, gratia magna tibi!

Federis alterni signum est, quod cominus hastas;

670

      Sic faceres, tecum fors ubicumque foret,

Si duo priuatim quouis staretis in agro,

      In natis pietas esset aperta patrum.

Eia nunc, caper, huc! quod amas, testare loquendo."

      Prodiit excusans atque locutus ita est:

675

"Actus ego in testem, quod dicere debeo, dicam;

      Reinardi cogor non reticere metu.

Cognita quod dixit Ioseph, non eloquor ultro,

      Sed scio quod sciri dico necesse nimis.

Quod foret abscondi dampnosum, sponte fatebor:

680

      Luna hodierna bona est, crastina uero nocens;

Pellis ob hoc cuiusque lupi, cras usque senescens,

      Optima que nunc est, absque uigore foret."

Tertius accitur Carcophas testis asellus,

      Concutiebatur uoce rudentis humus:

685

"Ysengrime, senex iuuenis, letare! quod isti

      Finxerunt testes, obice casso breui.

Scis, quis sim? Stanpis oriondus ego esse magister

      Carcophas inter pascha Remisque feror.

Artis ego arridens, Carcophas dicor ab artem

690

      Allatrante Petro, littera totus ego.

Tam rudis intrasti forsan quam iunior istuc,

      Ergo discipulis associare meis.

Grammaticam nosces; age, dic, cum scribitur n. c.

      Supposito titulo, sillaba qualis erit?

695

Non loqueris?" (reticebat enim) "fur, exue, nequam!

      Cedite! quis uirgas? decoriabo canem!

Collige litterulas, - nunc - sillaba nascitur, hoc est,

      Quod nunc pellicio despoliandus ades.

Indico, non testor, uillos spectate recentes!

700

      Iunior est dicto, prebeat ergo cutem.

Rusticus hic Ioseph uersus facit atque b. e. b.

      Colligit, at tu - nunc - sillabicare nequis?

Grammatice minimum nescis, medicusque uideri

      Appetis atque etiam claustra subisse refers?

705

Quam bene cantata est hodie tibi prima! solesne

      Sic sapere in claustro sicut agenda foris?

Psallere qui monachus non nouit, consulo pellem

      Exuat, exuta pelle peritus erit.

Quam procul hinc uelles, si sors fauisset, abesse!

710

      Sed prius, ut scieris psallere, nosse uelim;

Horarum series causa est breuitatis agende,

      Quando dabis tunicam, tota canenda simul.

Exue, fur, saccum! rex noster primitus illo

      Vtetur, tribulis seruiet inde meis.

715

Contempnit parere michi; Berfride, iubeto!

      Te citius forsan precipiente facit.

Per sanctum Bauona! nichil pietate lucramur;

      Mos suus est monacho, ui capit, ungue tenet."

Desierant testes, monachoque petita negante

720

      Intulit hec Greco phisicus ore uafer:

"Testibus auditis reus, Ysengrime, subire

      Cogitur emendam suppliciumue pati.

Ne tamen hinc aut tristis eas aut actus in iram,

      Rex facere intendit, tu prout ipse sinis,

725

Te potius pietate trahens quam uiribus angens.

      Poscit permodico rex sua iura modo:

Si dare te tedet pellem, prestare memento;

      Rex, ubi sudarit, mox tibi reddet eam.

Dixeris hec contra quicquam, ter noctibus octo

730

      Non repetes punctum commoditatis idem! -

Quid, miser, usque taces? non est tibi cura pudoris?

      Fac, si quid facies, potio frixa fere est.

Nunc calida est estas, nec eges hoc pellis in estu;

      Quin huc miramur traxeris utquid eam,

735

Tam grauis est tamque inspectu deformiter horret.

      Cur, uesane, tibi larua lupina placet?

Talibus in media uisis hyeme octo nec una

      Dignarer scapulas dedecorare meas!

Pene tamen dubitas, seruare an tradere malis

740

      Pellicium, et quid si stricta rigeret hyemps?

Quod si dimidiam petereris ponere pellem,

      Exemplum Turoni tu sequerere patris?

Tergora nec certe decimare paratior esses,

      Persica quam myrtus fragaue ferre salix!

745

Vt prestes, rex ipse petit, porro omnis agendas

      Estuat ad grates curia, uixque uoles?

Ergo michi pellem donares sero minanti,

      Quam prestare parum rege rogante negas?

Non dare (quid, demens, dubitas?), prestare rogaris,

750

      Et pellis domino mox reditura suo est!

Nec tu prestiteris uillano siue quiriti

      Plebigene, pellem rex petit ipse tuam!

Nonne domi fugeres hodie ter nudus ad umbram?

      Quis uetat hic Satanas ponere terga semel?

755

Non sine pelle potes tantillum uiuere? numquam

      Pro nichilo uidi sic trepidare probum.

Si saperes, certe tu regem sponte rogasses,

      Quod prestare negas, hoc licuisse dari.

Me miserum, quod iniqua michi natura negauit

760

      Obsequio domini congrua terga mei!

Egocero fundente niues, incendia Cancro

      Non, ut prestarem, sollicitandus eram;

Non prestare michi plus quam prebere liberet -

      Sed te nulla tue laudis opella trahit!"

765

Hinc sperans patuisse sibi Ysengrimus asilum

      Non profectura callidus arte refert:

"Decipis incautum, uulpecula perfida, regem,

      Certius antidotum sum meditatus ego:

Francigene est longe potior membrana senisque

770

      Quam iuuenis corium Teutonicique lupi.

Me fore Teutonicum nostis iuuenemque probastis,

      Sed non et medicam uim mea pellis habet;

Rex suspendat opus, pergam subitoque reuertar,

      Francigenam regi querere uado senem."

775

Callidus archiater, quid possit dicere contra

      Non dubitans, monacho leniter infit item:

"Patrue, quid si pelle tua minor illius esset,

      Regis opus quando est omnia membra tegi?

Nec senis aut iuuenis preter tua nouimus usquam

780

      Tergora, que regem totum operire queant."

Repplicat hec abbas: "uanus timor iste uidetur,

      Si regis curam, quam profiteris, habes;

Si breuior iusto fuerit quam legero pellem,

      Adde tuam, fieri pilleus inde potest.

785

Sufficient bine; si uis captare tyrannos,

      Fidere non debes calliditate diu.

Non procul a uiuo debes urgere fauorem;

      Effectum probitas in probitate capit.

Gratia primatum breuis est, nisi semper ematur;

790

      Ne meritum perdas, usque merere sequax.

Maxima uilescunt auidis maiora parandi;

      Omne bonum impendit pro meliore bonus.

Perdere nil metuat nisi regem regis amicus;

      Me penes agrestes sufficit esse lupos."

795

"Patrue," respondit Reinardus, "ydonea suades,

      Ista sed unicolor potio tegmen auet.

Non igitur curanda putes discrimina fandi.

      Proderit hic Galli mentio nulla lupi,

Tam nos Sarmaticum quam commendamus Yberum;

800

      Vnde sit, haut refert, sit lupus, ipse ualet.

Fidus in hoc certe es - senior plus proforet egro -

      Dico lupum iuuenem, dico ualere senem.

Quemlibet esse bonum stat testibus, ore duorum

      Laudatur senior, quattuor ore tener.

805

Nescio, prestet uter, iuuenis seniorne, medele,

      Dum, quis sit potior, iudice pelle probem.

Ergo senem iuuenemque simul uellemus adesse,

      Prestaret regi tegmen uterque suum.

Proposuit iuuenem fortuna senemque negauit;

810

      Parcimus absenti preripimusque datum.

Venandi indociles partis infigimus unguem;

      Vna auis in laqueo plus ualet octo uagis.

Nullorsum ergo abies; si digrederere, reuerti

      Vndecies nono non paterere die.

815

Si prorsus iuuenem prodesse negaueris egro,

      Esto senex potius quam potiare fuga;

Te uetulum fingi malim quam pergere quoquam.

      Ante ego te noui tuque ualere senem.

Vis ergo, iuuenis; uis, canus; es utpote peluis,

820

      Quicquid habes eui, te ualuisse liquet.

Nunc age, da tunicam, ne rusticus esse feraris;

      Fingeris, ut ualeas te quoque teste, senex.

Si te nec formido potest nec gratia regis

      Flectere, da saltem motus amore meo!

825

Nunc te gratanter, nisi desipis, arbitror esse

      Facturum, quicquid te facere hortor ego,

Presertim, ut te semper amem, cum noueris, utque

      Nunc quoque, me sanum consulere usque tibi."

Surdior ille piro glandes producere iussa

830

      Effluere in uentos mitia uerba sinit.

Tunc primum effremuit medicus patruique tenacis

      Duritiam increpitans probra fauoris agit:

"Proh! dubitas et adhuc? et quando uelle ualebis?

      Nunc certe nimium te scio parua peti!

835

Ergo pelle tua regem uestire recusas?

      Cui procerum tantus non placuisset honor?

Villano temere piperatus pauo paratur!

      Sponte tibi occurrit gloria, tuque fugis?

Patrue, si fieret pellis michi causa petende,

840

      Vt tua nunc regi, sic michi presto foret?

Magna michi de te fiducia suppetit, a quo

      Impetrare nequit terga lupina leo!

Audio, quod uerum est, Patere pix cassa madenti est,

      Claua uelut stulto, pellis amata tibi est.

845

Quis cuiquam credat? sumus una stirpe creati,

      Nec tibi me sentis consuluisse probe.

Non captantis heros delato paupere ritum,

      Immo tui curam fidus honoris ago;

Nam sine pelle tua poterit rex uiuere forsan,

850

      Tu, nisi prestiteris, manzer auarus eris.

Amodo res, ut oportet, eat sino; feceris illud,

      Feceris hoc, sine me sat facienda sapis. -

Rex, claret probitatis adhuc tibi secta lupine?

      Tredecies dixi: Nil dabit ille tibi, -

855

Nec michi credebas, donec tibi prodidit ipse;

      Credis adhuc saltem me tibi uera loqui?

Aspice, quo iactes! non hic tibi sensio cessit;

      Diligit et regno plus sua terga tuo.

Emorerere quidem citius, quam uile tibi illud

860

      Exueret saltem, quo sua terga tegit.

Non super externo moueor, carissime regum,

      Confundor patrui rusticitate mei -

Presertim summi cum me sciat ipse magistri

      Inter pellifices obtinuisse locum,

865

Nec dubitet nostra regaliter arte nouatum

      Se prius huc quinto posse redire die."

Friuola longa sue medico complente loquele

      Rex breuiter soluit talibus ora modis:

"Qua, Reinarde, licet, studet Ysengrimus honesto,

870

      Meniaque intrauit nostra cliente carens;

Detrahere exuuias ipsum sibi dedecet ecce.

      Detrahat has aliquis, non negat ipse michi.

Tu, Bruno, alterutrum facies: uel detrahe nostro

      Abbati tunicam, uel michi trade tuam."

875

Clamat ad hec ueruex: "utrum eligis, urse? seorsum

      Prouisurus, utrum sit tibi pluris, abi!"

Reddidit hec Bruno: "Ioseph collega, quid horum

      Pretulerim, memet consule nosco satis:

Letior exuerem regi mea terga daturus,

880

      Esset enim utilius commodiusque michi,

Sed ne forte meo ferar inuidisse sodali,

      Nolo mala externam subripere arte uicem.

Impleat ergo suum, cui sors est prospera, munus,

      Et regem trabea uestiat ille sua."

885

Non hec dicta lupus laudi putat esse, iocoue

      Nec risu studium dissimulantis agit;

Sed nec consilium Bruno uocemque rogandam,

      Quod de propositis eligat, esse putat.

Prosiliens ergo quasi fulgetra mota ruebat -

890

      Precipitis uulpes uoluitur ante pedes.

"O patrui miserere mei, Bruno inclite!" dixit,

      "Nescierat regem pellis egere sue,

Huc ideo pellem non attulit ipse nisi unam.

      Vnius est heres datque libenter eam,

895

Incolumes ungues dumtaxat habere sinatur;

      Cetera prestantis pace meaque feras.

Non nimis urgeri debet, qui commodat ultro;

      Creber in os large ne speculeris eque."

Arguit iratus poscentem talia Ioseph:

900

      "Ha, Reinarde, tui nunc patuere doli!

Idcirco patuli satiabitur alueus Orci,

      Implebuntque malos corpora multa lacus!

Tu quoque nimirum quanto liuore grauaris,

      Quod patruus potior te foret atque prior!

905

Maiorum et parium successibus usque secundis

      Carpitur et languet callidus atque potens.

Plus, quamuis doleas, prior est fore dignus eritque!

      Reinardus praua calliditate uiget;

Vt fauet, hortatur, non ut sapit, inuidet ergo,

910

      Abba bone, auspiciis emoriturque tuis.

Qui meritum minuit, laudem rarescere cogit.

      Semari tunicam perfidus ille rogat!

Ysengrime, faue tibimet! tuus estimor hostis,

      Sed tibi dogma meum non ut ab hoste datur:

915

Seruiat ad plenum, qui seruiet, integra reddat

      Obsequia, aut certe prorsus habeto sibi.

Suadeo, sicut amo: si queritur integra facto

      Grana, seruitium dimidiare caue!

Vnguibus amissis quid prodest cetera pellis?

920

      Feruida per portas quattuor aura subit,

Et sub quadrifora rex sudans pelle liquescit -

      Sic tibi, sic regi phisicus iste sapit!

Da, domine Ysengrime, tuos radicitus ungues,

      Da corium et carnem, nil retinere uelis.

925

Premoneo, minimum ne perdant tergora uillum,

      Nam si perdiderint, irrita prorsus erunt!"

Dixerat hec Ioseph, laudabat curia dictum,

      Nec fore sic quisquam, qui reticeret, erat.

Tunc gemebundus ait specifer: "Bruno, optime consul,

930

      Publica quandoquidem contio censet, adi!

At peto pauca ... locus fuerit ... concede ... merebor:

      Amplius inuento ne rapuisse feras!

Non plus ille quidem, quam repperit, abstulit usquam;

      Fas habita est, habitis tollere plura nefas."

935

Annuit oranti miseratus itemque uolabat,

      Pontifici uetulo demere terga parans;

Berfridus tumido sic clamans obstitit ore:

      "Bruno, miser Bruno, siste parumper adhuc!

Testificor sanctum, quem sepe requiro, Botulphum,

940

      Pro uacua pulicem non ego pelle darem.

Detrahe plus toto! nisi plus quam tota trahantur

      Tergora, lumbrico deteriora facis.

Postulat archiater stulte, meritoque negantur

      Munera, que uiolant ius superantque modum."

945

Vrsus ad hec paucis (et non reuocabilis ibat):

      "Quod tribui, tribui, quodque paciscor, ago.

Tu uero Latiam nescis, domine abba, loquelam;

      Tergora ne fiant deteriora, iuuo.

Tu submitte caput, tu membra extende, docebo,

950

      Qui tunicam Franco ponere more queas."

Desuper ergo ac subtus et hinc atque inde relectum

      Grandeui iuuenis restrofat ursus ephot;

Vnde altum medias discriminat occiput aures,

      Postremas calces mensus adusque metit.

955

Horrida non alio falx peruolat impete fenum;

      Non alio candens unguina crassa calibs.

Anteriora tamen restant suralia nec non

      Aure tenus tegmen frontis ab aure patens,

Porro super nasum caudale ut tortilis ibat

960

      Neruus ab exortu frontis adusque labrum.

Vnguibus incussis citra nimis, ursus utrimque

      Liquerat hec, nimia mobilitate uolans.

Clamauitque alacer: "comites, hec lectio lecta est;

      Nunc melius, cui non complacet ista, legat.

965

Sed sic Teutonice membrana est nescia lingue,

      Tamquam Pictaui corpore rapta lupi.

Carcophas, quid ais? uideor legisse uenuste?

      At tu dic, ueruex, et caper!" ambo tacent.

Reddidit hec asinus: "peream, nisi legeris apte,

970

      Hactenus et placide sustinet ille legi.

Legeris ulterius, iam sentiet; ecce pusillum,

      Quod modo legisti, senserat ipse fere."

Tunc iratus aper sic frenduit ore minaci:

      "Ysengrime, nichil conuenienter agis.

975

Quam sit Bruno diu fanaticus aut ubi, miror,

      Scit iuuenem papam detunicare probe.

Tam bene si casulam posuisset cappifer albus,

      Ter tria mox surgens mala uorasset Abel.

Huic tamen officio grates ut honoris inani

980

      Ac fructus - animum nescio - uoce siles.

Insipiens dici poteras, nisi norma uetaret;

      Cautius at posthac utiliusque geras.

Dic super impenso famulatu gratus honorem;

      Dedecet acceptis abnuere usque uicem.

985

Et ne despicias accire diacona talem,

      Quocumque eligeris presbiter esse loco."

Laniger obiecit: "potius michi Bruno uidetur

      Officio grates non meruisse suo.

Nil cepisse minus quam cepta refringere ledit;

990

      Officium grates integritate trahit.

Detrahe, Bruno, mitram! si non detraxeris illi,

      Glabrio dicetur; detrahe, Bruno, mitram!

Parcius abrepta grator, quam parte relicta

      Anxior, et grates Bruno sibi optat agi!

995

Quod canis ambesa fertur meruisse placenta,

      Hoc meruit Bruno nec meliora ferat.

Balnea laudarem, si rasa corona fuisset;

      Nunc monachus credi protinus esse nequit.

Rex ubi pontificem fieri deliberat illum?

1000

      Ampla ad utrasque aures infula tendit adhuc!

Hactenus est abbas, statuatur denique presul?

      Vnde lupis tanta est gloria tamque frequens?

Sic ego reuera (nec sum robustior urso)

      Obsequii grates non meriturus eram;

1005

Expilarem oculos et demolirer ego aures,

      Sin aliter nollet rapta tyara sequi.

Curandum paucis preter michi credo tibique,

      O caper, expertem luminis ire lupum.

Si duo nos illi lumen pateremur abesse,

1010

      Auribus auulsis nulla querela foret;

Scilicet abstracto penetralia libera peplo

      Auditum traherent liberiore uia."

Dixerat hec ueruex; eadem Berfridus et illi

      Dicere se iurat proposuisse diu,

1015

Et penam triduana iubet ieiunia culpe,

      Sepius inculcans, post caueatur idem.

Iam lupus abstracto fundebat tergore riuum

      Sanguinis, ut denso defluit imbre latex,

Rubrior et stilla fluuii currentis ab alto

1020

      Agnini iuguli uulnere totus erat.

Clamat ouans medicus: "per totum uenimus istuc

      Delecti regnum ius agere atque loqui,

Et quia lactificare caper, uel mingere ceram

      Carcophas didicit, contio nostra dolet;

1025

Degrassetur enim cum tanta iniuria regem,

      Vos aliud miror depuduisse queri.

Non detrans Tanaim plus fulgurat edita syndo,

      Nec situs annosum tam rubefecit ebur,

Quam poderis bis tincta rubet, de qua iste superbit,

1030

      Ante quidem, non nunc, patruus ipse michi.

Quis consanguineus miser audeat esse potentis?

      Dispariter funem diues inopsque trahunt.

Donec uisus erat pauper, uelamine uili

      Obsitus, hunc poterat non puduisse mei;

1035

Nunc fortasse pudet, postquam detecta uetatur

      Purpura sub corio delituisse lupi.

Institor hanc Tyrio iam nunc extraxit aeno,

      Stillat adhuc croceo tinctio rore recens.

Vos agite, o proceres, per uestrum et regis honorem,

1040

      Cernite fulminee uestis herile iubar!

O quam pauperibus diues splendere uidetur!

      Sed quid opes prosunt, cum sit auarus habens?

Diuite commendor patruo, confundor auaro;

      Prosperitas simplex est, ubi teter olor.

1045

Diues auaritia est melior uix paupere largo.

      Soluis egestatis, patrue, probra mee;

Te mea non adeo ledit penuria, quantum

      Constat auaritie me puduisse tue.

Visere quis cupiens regalem prouidus aulam

1050

      Tegmina gestasset deteriora foris?

Tu super inducens pellis tegumenta lupine

      Cesaris ad nudum cultus ad instar eras!

Quam decuit tali Tyrius sub tegmine murex,

      Clara sub hirsuta purpura pelle lupi!

1055

Sed teneo, pellem cur non donaueris ultro:

      Texta uerebaris ditia posse peti,

Sordidus idcirco uenisti pelle lupina,

      Ornatum celebrem dissimulare uolens.

Vix precibus longis extorsimus, improbe, tandem,

1060

      Ostendi cultus ut paterere tuos.

Purpura si saltem gestata forinsecus atque

      Interius pellis, culpa ferenda fuit.

Curia si mecum sentit rectumque tuetur,

      Rege super leso iudicat atque dolet.

1065

Contemptus regis pensandus honore coequo est,

      Excessus queritur regia causa duos:

Potio suspensa est monacho retinente cucullam,

      Induuias turpes horruit aula uidens.

Presumptum temere est, nec inemendata manebit

1070

      Aut non preteriet sospite culpa reo."

Has medici uoces confirmat curia clamans:

      "Emendare reum uel luere ausa decet.

Tam reus hic quater est abbas et episcopus idem,

      Quam lupus esse solet laicus atque rudis -

1075

Pena coequa nefas aut emendatio penset!"

      Clamabant proceres, et graue murmur erat.

Denique sedati postquam tacuere peracto

      Barones strepitu, phisicus inquit item:

"Patrue, non audis procerum decreta? quid abstas?

1080

      Protinus emenda, si tibi cura tui est!

Stulte, quid emendas, ignoras?" (namque rogabat)

      "Nonne, quod ammissum est, diximus ante satis?

Regis ad offensam gestatum intrinsecus ostrum,

      Palliaque oranti prestita sero nimis!"

1085

Irato similis multum nec adesse uolenti,

      Stabat adhuc abbas, nec temere acta querens.

Turbidus archiater fremuit: "quid, patrue, uersas?

      Me, nisi ter iurem, dicere uana putas?

Patrue, per pennam sancti Gabrielis herilem,

1090

      Quam septena boum uix iuga ferre ualent,

Ni subito emendes, tunicam post pallia tollo;

      Si uis, imperium transgrediare meum."

Iamque emendatum, fata et nocuisse recordans

      Et nocitura timens, ceperat ire senex;

1095

Ammonet hircus eum: "sic tu, monache improbe, coram

      Rege putas magno principibusque loqui?

Hoc quod in usque tuum pendet nasale labellum

      Detrahe, ne balbo semiloquare sono.

Labra tibi nasale uetat ne libera claudas;

1100

      (Iudice sub cauto retia mille latent,

Incolumes causas exilis scrupus iniquat!)

      Detrahe, supposita ne capiare plaga."

Laniger exclamat contra: "Berfride, quid erras?

      Desipit, indocilem qui sapere alta docet.

1105

Sit licet exiguum nasale, putasne, quod ipsum

      Tam uilescat ei, quam mea lana michi?

Tam fuit ille diu retinende pellis auarus,

      Assibus hoc ternis non pateretur emi."

Emendantis agens ritum, lupus utraque tendit

1110

      Brachia, regalem cernuus ante thorum,

Obnixusque caput, placantia supplice gestu

      Emendatoris dicere uerba parat.

Cautus ut archiater uidet emendare paratum,

      Corripiens duris uocibus acre furit:

1115

"Sic! sic! o Satane, sic! patrue, patrue demens!

      Curre procul, Satane patrue, curre procul!

Egregie est factum, sic te facere obsecro semper,

      Emendas lepide, iam tua facta probo!

Quod si te uelaret adhuc clamis hispida, numquid

1120

      Horroris tanti uersus ad ausa fores?

Emendaturum rebar - regemque duello

      Impetis! est peior culpa priore sequens.

Purpura cor pretiosa tibi mutauit et artus.

      Prouideat peltam rex citus atque pedum!

1125

Ysengrimus auet solio depellere regem;

      Impetit o dignus regia colla pugil!

In regem, o proceres, hoc dedecus isse sinetur?

      Heu michi, quos fastus ostrifer iste gerit!

Dignus erat furca, tamen emendabile crimen

1130

      Baronum meritis extitit atque meis;

Nuncque duellarem ciroteca et pilleus arram

      Proponunt! proceres, probra quis ista ferat?

Heccine signa putas iram compescere, demens?

      His potius signis seuior ira subit.

1135

Quis tibi persuasit Satanas prodire, priusquam

      Consule me nosses, que facienda forent?

Consule me hec stulti presumptus pignera certe

      Debueras longe deseruisse foris;

Tunc tibi rex forsan precibus mansuescere posset,

1140

      Qui uix nunc aliquo conciliante potest.

Dic michi, rex, quidnam super hoc iussurus es ausu?

      Ingenium magne nobilitatis habes;

Parce precor stolido, patruus michi dicitur esse,

      Et licet inuitus seruiit ipse tibi. -

1145

Regis more gerens, rex hec tibi, patrue, dicit

      (Rex etenim iussit me sua uerba loqui):

Debitor ignoscentis eget, sibi consulit insons,

      Nec uenie nisi sit criminis auctor erit.

Fortior est feriente ferens, nec secula pulcrum

1150

      Tam fecisse deo quam scelerata pati.

Ergo metu cessa, perge, Ysengrime, redique;

      Reinardo culpam dono rogante tuam,

Tam quia me egrotum cestu grassaris iniquo,

      Quam michi quod fuerit prestita sero clamis.

1155

Nec, quia non poscas ueniam, inficiorue mororue;

      Gratia non gratis, quando rogatur, adest.

Parco, licet nolis, ingrato parcere grator;

      Cum redies sensu, gratia pluris erit.

Siue igitur tardas seu uis properare, cauebo

1160

      Ne quicquam hic fieri triste querare tibi:

Si uis ferre moram, postquam sudabo, resumptis

      Protinus exuuiis regrediere domum;

Si properas, quacumque die remeaueris istuc,

      Prestita seruabo restituenda tibi."

1165

Regia finierat medicus mandata suumque

      Ad patruum pro se talia uersus ait:

"Patrue, me rursum tibi subuenisse negato,

      Regia quem propter desiit ira, patet."

Repplicat ille nichil nec tam sibi prestita gaudet

1170

      Tergora seruari, quam tribuisse dolet;

Quin tardare recusat ibi foribusque nefandis

      Approprians iterum cogitat inde gradi.

Ceruus, aper, uulpes, ueruex, caper, ursus, asellus

      Quisque sua profugum uoce ualere iubent:

1175

"Eia nunc commendatus, nunc, dulcis amice,

      Nunc commendatus, dulcis amice, deo!"

Respondet nichil ille salutantesque relinquens,

      Hospitium tamquam non placuisset, abit.

Rex Rufanus ubi sumptis sudauerat herbis

1180

      Tegmine sub calido, pristina pausa redit.

Poscitur et capitur cibus, alternantque repente

      Hinc natura ualens, inde medela potens.

Mox animi compos rerum narramine dulci

      Tempora Reinardum tollere longa rogat:

1185

Vt lupus exierit claustrum aut intrarit, et hospes

      Vt fuerit capree transieritque redux,

Factaque mutua, uerba data atque relata uicissim,

      Aut cur etatem dissimularit ibi;

Addit et, ut gallus Reinardum luserit ipsum,

1190

      Rex subridendo, scire quoque illud auens.

Difficilis Reinardus erat, nam multa loquentem

      Sermo fatigarat continuatus eum,

Sed Brunona rogat sibi sepe relata referre;

      At Bruno uersus fecerat inde nouos -

1195

Quos ubi rex, an uellet eos audire, rogatus

      Mandat, it allatum Gutero moxque redit,

Datque urso, dedit ursus apro, legit ille, silebat

      Dulcisonum auscultans curia tota melos.