Iam laxare suas iteranda ad uerbera uires

      Sederat inuita fessa quiete cohors.

Sola Aldrada furit, quamuis defessa recusat

      Sidere, ni truncet presulis ante caput.

5

Illa manu uastam uibrans utraque bipennem

      Et misero capiti uulnera dira minans

Semiloquas uoces balbo stridore babellat,

      Dentibus undenis dimidioque carens.

Efflua nascentes lingua feriente parumper

10

      Aera deformat spuma liquatque modos:

"Quam michi Gerardus creber bonus, improbe raptor,

      Fraude tua periit, quam bona Teta frequens!

Parta tibi hic eadem est pietas, utinamque bis essent,

      Quot michi dempsisti, colla secanda tibi!

15

Pro cuiusque anima Tete duo colla darentur!

      Talio nunc meritis non redit equa tuis.

Debueras nasci capitis deformiter expers

      Et capitum innumera perditione mori,

Dignus tot cupiens infectas pendere fraudes,

20

      Quot faceres ultro, si tibi posse foret.

Mens ubi persistit fallax et prona nocendi,

      Nequior integro est truncus agente uolens.

Nil faciens Satanas plus omni peccat agente;

      Sufficit omne deo iudice uelle malum.

25

Nunc unum atque malum caput est tibi, multaque debes;

      Vna lupis melior Teta duobus erat.

Plus habito dare nemo potest, donabo, quod ultra est;

      Quod potes hoc uno soluere, solue dato.

Non ego curarem, si quid prodesset habenti,

30

      Tollere, sed senuit, sed probitate caret,

Et capite exempto leuior fit sarcina trunci;

      Non est, cur teneas amplius, ergo metam.

Ne crebro indigeat tonsore corona recrescens,

      Rado tibi pariter colla caputque semel."

35

Dixerat et recto miserum caput impetit ictu,

      Ausa in pontificem tam furiale nefas,

Et mediam frontem plaga expectata fidisset -

      Vertice subducto funditur ille retro.

Aut metuens demptum sero sibi, sicubi rursum

40

      Vellet eo fungi, posse redire caput,

Aut ouium miserans, que defensoris egerent,

      Aut animo uersans augure utrumque metum,

Credere nolebat collum ueniente securi,

      Et peior sinoco uisa securis erat.

45

In sua piscator transfusus terga rotatur,

      In glaciem longe mersa bipennis abit;

Occipitis molem testatur bulla repente,

      Spectari potior quam redimire sinum.

Iam sursum senior plantas extenderat omnes,

50

      Poscere diuinam more uolentis opem.

Vult, ubi subsidunt breuioribus ilia costis,

      Partiri miserum rustica seua senem,

Porro cohesurum nodo uiuace cadauer

      Cogitat et prisco posse uigore frui;

55

Vtque puer ruptum prudens intermeat anguem,

      Ne coeant partes atque animentur item,

Sic reducem uitam coituris demere truncis

      Trino intercursu prouida uersat anus.

Supplice tunc uoto sanctorum multa uocantur

60

      Que plebeius habet nomina nota canon:

Scilicet Excelsis cum coniuge sanctus Osanna,

      Dicitur a furca quem rapuisse deus,

Et quam rex Phanuel de sura euerrerat Annam,

      Qua mater domini, sancta Maria, sata est,

65

Et qua promicuit pennatus matre Michael,

      Alleluia Petro coniuge fausta diu,

Helpuara Noburgisque, bone implorantibus ambe,

      Et pecorum tutrix Brigida seua lupis,

Precipue fidus Celebrant, ope cuius, ubi omnes

70

      Defuerant testes, est data Roma Petro,

Traditaque iniusto Pharaildis uirgo labori,

      Sed sancti faciunt, qualiacumque uolunt.

Hac famosus erat felixque fuisset Herodes

      Prole, sed infelix hanc quoque lesit amor.

75

Hec uirgo thalamos Baptiste solius ardens

      Vouerat hoc dempto nullius esse uiri;

Offensus genitor comperto prolis amore

      Insontem sanctum decapitauit atrox.

Postulat afferri uirgo sibi tristis, et affert

80

      Regius in disco timpora trunca cliens;

Mollibus allatum stringens caput illa lacertis

      Perfundit lacrimis osculaque addere auet.

Oscula captantem caput aufugit atque resufflat,

      Illa per impluuium turbine flantis abit.

85

Ex illo nimium memor ira Iohannis eandem

      Per uacuum celi flabilis urget iter;

Mortuus infestat miseram nec uiuus amarat.

      Non tamen hanc penitus fata perisse sinunt:

Lenit honor luctum, minuit reuerentia penam,

90

      Pars hominum meste tertia seruit here.

Quercubus et corilis a noctis parte secunda

      Vsque nigri ad galli carmina prima sedet.

Nunc ea nomen habet Pharaildis, Herodias ante,

      Saltria nec subiens nec subeunda pari.

95

Hos anus atque alios, quos est mora dicere, sanctos

      Pollicitis captat, uoce fideque uocat,

Bisque Pater noster sanctum et Credinde reuoluit,

      Quinque Dei paces et Miserele quater,

Oratrus fratrus, Paz uobas clamat et infert

100

      Deugracias finem, quando ferire parat.

Tot periere preces, audacia cassa sine astu est,

      Affectus factum prepedit arte carens.

Rustica precipiti raptum nimis impete telum

      Pollice non circum perueniente leuat.

105

Dumque leuat, clamat, quem nec mutire decebat,

      Nescius hic monitu non opus esse suo;

Terretur populus, qui circumquaque sedebat,

      Ipsa etiam tonitru terrificata suo est.

Ceperat ut fulgur ruere exaltata securis

110

      (Visa procul prope fit, res prope sepe procul);

Intererat spatii bis, quantum uulnifer ictus

      Transierat, iustum cedis adusque locum -

Prensa male elusam liquere manubria dextram.

      Non tamen omnino uulnus inane fuit;

115

Rete secat lapsa inter aquas clunemque bipennis,

      Nec partes equat, maior inhesit aque.

Pars seruata tamen, quamuis minor esset, habenti

      Carior est illa, qua uiduatus erat.

Nec consistit anus magnoque inhibere nequibat

120

      Impete propulsas assequiturque manus.

Illa genu nondum clamante diacone flectens,

      Qua dederat plagam, condidit acta labrum.

Oscula figuntur uelut emplastrantia uulnus,

      Inque cauo ueniam podice nasus agit.

125

Rustica pontifici misero abmorsura putatur

      Relliquias trunci retis, et ipse tremit.

Prima dolore carens fit plaga timore secunde;

      Anus anusque pauent, sed magis anus anu.

Ergo abrupta simul sensit retinacula presul,

130

      Nec rogat, an tempus fasue sit ire sibi;

Corpore succusso sublatus in alta ruentis

      Catti more super recidit ipse pedes.

Nec stetit (hoc dico) nec scissum rete refecit;

      Rete diu carum uilius asse iacet;

135

Quod de reticulo sibi, si quid inheserat, aufert.

      Pontificem tali miror abisse modo:

Decepit miserum sperata remissio uulgus;

      Non pungunt animos dogmata sacra rudes;

Non banno uincire reos, non soluere curat,

140

      Nec sibi substratam surgere iussit anum;

Non neglecta nouat, non aspera iussa resignat;

      Nec facienda iubet, nec bene facta probat.

Confirmare ferat? nec fert benedicere turbe,

      Nec socium ex tanta quem sibi gente legit,

145

Nec, quoadusque semel posset benedicite dici,

      Pro naso pape stare tulisset ibi,

Nec meminit cantare breuem post prandia psalmum,

      Nulla agitur populo gratia, nulla deo.

Presbiteri et plebis per colla et brachia saltans

150

      Immemor officii pontificalis abit,

Dumque probat cursu se non sensisse citato

      Verbera, que tulerat, iusta fuisse negat.

Affectu maiore redit quam uenerat illuc;

      Nil nisi more alias esse uolentis agit.

155

Nec reduci intendit piscatum nocte redire,

      Nec, quos tunc pisces ceperat, inde uehit.

Nec placet electu nec displicet ulla uiarum

      Preter ad has reducem, quas fugiebat, aquas.

Ysengrimus, uti quis rete indutus hiulcum,

160

      Corpore multiforo uulnera totus erat.

Iam discussa fere uix neruis ossa coherent,

      Venarum penitus sub cute nulla latet;

Sed non ille tamen tanta tam clade grauatur,

      Quam de Reinardi prosperitate dolet.

165

Inscius ergo simul secus hostem colle latentem

      Peruenit, his horret questibus atque minis:

"Viuere me tedet, me tedet uiuere, quidni?

      Qui michi non esset profore dignus, obest!

Qui gaudere meo non esset dignus honore,

170

      Me sibi ridiculo non habuisse timet.

Ergo in fata ruens euasa reuerterer ultro,

      Ledere nolentes uelle precarer ego,

Vsque adeo uitam penitus detestor et odi,

      Spes nisi uindicte conciliaret eam.

175

Illa dies sperata pati me uiuere cogit,

      Qua latro calicem, quem dedit, ipse bibat.

O si forte dies impleuerit ulla, quod opto,

      Hanc ego non distat qua nece letus emam.

Terribilem sancti Gereonis iuro columpnam,

180

      Cui nec Roma parem nec Ierosolma tenet,

Post quam nullus agens reprobus uestigia profert,

      Momentum nulla conditione sequar.

Planxerit ille dolos siue ostentauerit actus,

      Siue roget ueniam siue rogare neget,

185

Donaque promissis superet promissaque donis,

      Siue horum neutrum fecerit, unus ero."

Cominus hanc recubans uocem Reinardus ut audit,

      Ceperat ad tantas horripilare minas,

Neue excusandi prerepto copia desit,

190

      Prosiliens tamquam sponte coactus ait:

"O deflende michi lamentis, patrue, longis!"

      (Singultusque inter singula uerba dabat)

"Membra quis hoc scisso texit tibi regia sacco?

      Non habuit nostros talis amictus auos!

195

Amodo piscandi studium sectabere forsan,

      Et piscatores frigora sepe grauant,

Ergo grauesne ista uentos crebrosque cuculla

      Assultus gelide pellere credis aque?

At tegitur Ioseph ueruex meliore cuculla,

200

      Omne quidem frigus demeret illa tibi;

Que cum te deceat, quin et tua debeat esse,

      Hec tibi cur gratis parta uel empta placet?"

Ceperat hoc senior paulum mansuescere uerbo

      Et non premissis equiperanda refert:

205

"Pessime seductor, loqueris quasi nescius acti,

      Fraude tua cum sim ductus in omne malum.

Preduce te in fustes uenabulaque actus et uncos

      Dissipor: hic scindit, pungit is, ille ferit.

Sic michi discussum est in mille foramina corpus,

210

      Te spectante, nichil subueniente tamen;

Denique nescio quo caudam truncante recessi,

      Nulla tamen grauior quam michi plaga famis.

Sic ego discissi nactus uelamina sacci -

      Demonibus pisces annuo teque simul."

215

Fictor ad hec: "meritum merces sua quodque coequet!

      Da, cui uis, pisces, at michi iure faues.

Nil ego commisi, scis ipse; tibi tamen insons

      Omnia debentis, dummodo placer, agam.

Te, quia poscebas, ad plena cibaria duxi,

220

      Vt posses auidam pacificare gulam,

Et tibi, quos caperes, predixi, quosque caueres,

      Sperabas nullo pondere posse premi.

Vt suus est modicis, nimiis sic terminus ausis;

      Quid grauidum rumbis rete fuisse querar?

225

Viuere non posses, nisi captus et ille fuisset

      Cuius in ingenti uentre propheta fuit.

Hoc capto tu captus eras soluique petebas,

      Abstulit officium turba maligna meum.

Tunc omnes claustri ratus actos demones in te,

230

      Vt desertori uincula seua darent,

Direxi celerem sub tuta latibula cursum,

      Ne iubear tecum claustra subire timens.

Malo, quod edidici, gallum explumare uel aucam,

      Ducere quam rigida relligione chorum.

235

Cumque tibi irruerent secumque reducere uellent

      Vestibus abscissis uerberibusque datis,

Letabar fugisse procul; si pone fuissem,

      Obsequium acturos nam michi rebar idem.

Denique credidimus caudam truncantibus illis,

240

      Quod fieres abbas claustra nouena super,

Vt tot prebendis, ne paupertate grauante

      Rursus suffugeres, efficerere satur.

Quod si, cauda tibi cur sit mutilata, requiris,

      Istius officii congrua causa fuit:

245

Luxus opes sequitur, sibi quisque fit utilis abbas,

      Sanctior est, quisquis pinguior esse potest.

Nunc ferrum, nunc flamma adimit, nunc potio morbum

      Pinguibus, o tanti est promeruisse deum!

Qui sapit, est sapiens; tu pauper multa uorasti;

250

      Ingluuiem diues prosequerere magis,

Et crassus fieres abbatum more proborum.

      Idcirco utiliter cauda resecta tibi est:

Cum non suppeteret prudens curator auenti,

      Per certum efflueret noxius humor iter.

255

Inde ego plus metuens abbas quam monachus esse

      Abscondebar, et est hinc michi culpa grauis?

At post tanta famem quereris tibi flagra nocere,

      Tollitur haut ulla clade querela uetus.

Omnibus aduersis prestat penuria uentris;

260

      Hec tibi precedens, hec tibi causa sequens.

Et quando saturam semel esse fateberis aluum?

      Si sapis, hunc stimulum non patiere diu!"

Vocibus his senior reparato corde profatur:

      "Non sum tam sapiens, quin magis esse queam.

265

Sed tantum sapio sapiamque: oblata uorabo,

      Malo quoque, ut queram, quam caruisse feram.

Et de nescio qua nobis paulo ante cuculla

      Verbum siue dabas siue daturus eras;

Exuuiis sane non curo quis accidat heres,

270

      Quod uacuas fauces impleat, illud amo."

"Patrue, res melius quam speras accidit," inquit,

      "Quattuor hic fratres iurgia longa trahunt.

Cursibus atque ortu fratres preeuntis habetur

      Quod recolis nomen me posuisse supra;

275

Succedentis ei Bernardus, et ille priore est

      Citerior cursu, robore uero prior;

Proximus, intortis quod operte cornibus aures

      Vix pateant, nomen Coluarianus habet;

At nomen quarto dat uitrea lana Belino.

280

      Quattuor his similes insula nulla tenet;

Nouimus hos certe, quantis et tota minores

      Fresia, ueruecum maxima mater, alit.

Delicie pausare uetant, accede sequester,

      Lis ad iudicium pertinet ista tuum.

285

Quinque fere stadiis maiore colonia giro

      Quattuor in partes his dirimenda iacet;

Inde ubi quis spatium, citra quod habenda putatur

      Regula processus, transmeat, arma mouent.

His odium frustra collecto sepe suorum

290

      Agmine conata est demere turba rudis;

Vsque adeo non est aptus giometer in illis,

      Qui mediam iusto limite signet humum.

I propere, equatis tu partibus erige metam,

      Vt tuus illorum patribus ante pater.

295

Piscatum redeas, si quid (nisi lana) superstes

      Manserit (hac cedem conciliare potes).

In minus illorum pingui pinguedo bipalmis

      Excedit costas!" prosilit ille, meant.

Cornua bina ferunt caput insignisse Belini,

300

      Bis uero totidem, Coluariane, tuum;

Amborum numerum Bernardi in fronte rigere,

      Horrificant Ioseph munia bina quater.

Arma uidens capitum pauet Ysengrimus et infit

      Arma putans oris plus metuenda sibi:

305

"Aspicis o turres, Reinarde, in frontibus horum?

      Anne parum nobis ora timenda putas?

Dentibus iratis non est colludere tutum,

      Et (fateor) piscis dens michi rete tulit.

Ire libet, certe non sum giometer, an essem,

310

      Si male metirer, te duce tutus ego?

Quattuor hic fortes, duo sunt exercitus uni,

      Vnius occubitu seuiet ira trium."

Reinardus monitis animum formauit inertem;

      Precedit timidus uulpe sequente senex.

315

Aspiciunt letique parum uiso hospite fratres;

      Nil nisi "quid fiet? nescio" uocis habent.

Nec maior numerus tantum potuisset in hostem

      Reddere securos: fortis egenus adest.

Aspera sors contra est, ubi uim comitatur egestas;

320

      Ingenium uelox expedit atque sagax.

Fortis egens, quicquid ualet, ut ualet, optat et audet;

      Ysengrimus erat fortis egensque nimis,

Pro pietatis habens decreto parcere nolle,

      Dumque timet uentri, sepe timenda subit.

325

Consiliis spatium non suppetit hoste propinquo;

      Alternant dubie, que facienda forent.

Obuius it Ioseph, reliqui prope terga sequuntur,

      Explorat primum federis arma timor.

Eminus exclamant: "frater, benedicite! nullum

330

      Vidimus hic monachum, septima friget hyemps."

Frater ad hec: "tanti fuerat maledicite dici!

      Credite nos alium proposuisse iocum.

Arma quid hec uobis? uiuumne quid orbis habebit?

      Quo genere et qui uos? ad quid et unde sati?"

335

"Primus", ait Ioseph - uenientia uerba refringit

      Monachus impatiens: "sermo sit iste breuis!

Sit sermo breuis iste, aliud quam uerba requiro,

      Querere nil aliud me nisi uerba putant!

Sit breuis aut nullus! nullus michi sermo uidetur

340

      Esse breui melior." "fer, domine," inquit, "erit.

En ego sum Ioseph, si cognita nominis huius

      Fama tibi," (et fratres nominat inde suos)

"Obsequiisque tuis iussum ad portabile prompti,

      Pacis amatores, uulgus inerme sumus.

345

Tuque licet paruas grates ductore merente

      Ob cause quid in hec ueneris arua, liquet:

Finibus ut medio signatis limite norit,

      Qua sibi committat pascua quisque tenus."

"Nomina", mensor ait, "noui, sed roboris huius,

350

      Quod uideo, uobis rebar inesse parum.

Gratulor obsequiis, utinamque essetis inermes!

      Obsequium posset promptius esse michi;

At nunc obsequium non tam michi ferre potestis,

      Quam uos obsequio constat egere meo.

355

Taliter armati non conspirastis in equas

      Diuidere hanc partes, si sineremeus, humum.

Conflictum dirimam, sed nunc pro uentre loquendum est:

      Mando epulas." contra Coluarianus ait:

"Quas, domine, hic epulas mandas tibi? uiuimus herbis,

360

      Nec teneros dentes pabula dura decent.

Mollibus his alimur, molles ad mollia nati,

      Dentatos metuens grex sine dente fere."

Respondit senior: "sic uos ego dicere iussi?

      Vocibus his forsan ludificandus ero?

365

Dicite, quod uultis, non sic ego fallar, ut esse,

      Cum michi sint dentes, uos sine dente putem;

Non uerbis sed credo oculis, ostendite dentes!"

      Ostendunt, uisis obstupet ille diu.

Subter enim paucos cernit nullosque superne;

370

      Hic primum redeunt spes animusque lupo.

Seuocat exultans uulpem lenique susurro

      Alloquitur: "uerum est, quod tibi dico, tene!

Miraris facinusque uocas, quod claustra reliqui,

      Hos inter fratres uita beata foret;

375

Certe si similes his essent fratribus illi,

      Tam latera effusi, tam sine dente pii,

Hanc et in usque diem durasset at unus eorum,

      Me claustralis ibi norma teneret adhuc!"

Repplicat hec uulpes: "dentes non esse timendos,

380

      Patrue, uidisti, uiribus ora carent.

Litigium tollit premissi cautio uerbi;

      Vnde timor fuerat, pax tibi certa patet.

Sum super euentu liber, quicumque sequetur;

      Cras nolo obicias: Tu michi causa mali."

385

Ille refert: "quicquid facient michi quattuor isti,

      Hec equidem ignosco, sed tibi grator ego."

Procedit trepidosque pio solamine fratres

      Taliter ungebat: "ne trepidate, precor!

Vos etenim, ut uideo, tristes, credebar abisse;

390

      Serio non abii, ponite, queso, metum!

Votiuum refero rumorem, audite: reuertor

      Spectandus pleno dentibus ore bonis.

(Heu michi! uos, fratres, sine dentibus estis, ego ecce,

      Vt butirum culter, dentibus ossa seco.

395

Inspicite," (et rictus expanderat) "ecce uidete!

      Hos habeo dentes, ecce uidete!" uident,

Exclamant uisis, nec maior causa timendi

      Processisse fuit quam repedasse retro.

Sic suis et riguisse canis, quos pulte comesta

400

      Vis eadem et rabies induit, ora ferunt,

Alterutrum longo donec fudere duello

      Sus, canis; icta canis uiscera, morsa suis.

Dentibus inspectis amisso pectore Ioseph

      Clamitat, in cacabum protinus ire putans:

405

"O pater, he falces ad quid tibi? prata recusas

      Radere! fenisece, qui potiantur, emant."

Letus ad hec senior: "noui metere ipse metamque,

      Que uos prata meti non timuistis heri.

His soleo lucos, quales in uertice fertis,

410

      Cedere, et hos ueni; quod scio, sector opus.

Hinc et ab antiquis cognominor Ysengrimus

      Corniseca, et mores apposuere - Bonus.

Vt taceam carnes, his quelibet ossa moluntur

      Dentibus." irridens lene Belinus ait:

415

"Quid cum carne tibi? tu scisso fictus amictu

      Cerneris ad normam!" rettulit ille iocans:

"Vos miseret conscissa mei tegumenta ferentis;

      Vos, unde hec reparem, constat habere satis.

Maximus es fratrum, Ioseph, tua maxima pellis,

420

      Hanc michi prestabis, tu satis usus ea es.

Hac utriusque michi lateris reparabo fenestras;

      Tegmine Bernardi rete parabo nouum

(Fors piscabor adhuc, aer post nubila candet,

      Orbita fortune ducit utroque rotam).

425

At mea sanguineo liuore corona notatur,

      Candeat exuuiis illa, Beline, tuis;

Coluariane, tuo faciam michi tegmine saccum.

      Nec uos sollicitet, quid michi saccus agat:

Si qua superfuerit, coriis inclusa uoranti

430

      Pars michi; sin autem, postera lucra feram.

Hoc scio, non facile hec alii tegumenta daretis,

      Ter quamuis solidos redderet ipse nouem;

Verum sponte michi datis hec, sed scitis, ut aiunt,

      Non omnes homines conuenit esse pares. -

435

Ergo prius uiso miror non missa fuisse;

      Hec pendenda graui pondere culpa fuit.

Sed quia uos uideo non excusasse iubenti,

      Ammissum probitas hec ueniale facit.

Quod si (uera licet nil ausos dicere) uosmet

440

      Malle frui coriis quam dare nosco michi,

Dissimulans animum, quia iussa ueretur, ut ultro

      Obsequitur domino uerna iubente piger.

Sit pellis sua cuique, meum est, quod clauditur intus.

      Non mereor laudem tam mediocre loquens?

445

Sit deforme licet multo michi uulnere tegmen,

      Non michi uestra facit tam placuisse decor.

Quin coriis caream, donate, quod intus habetur,

      Non poteram saluo poscere honore minus;

Vos quoque fortassis michi parua dedisse puderet,

450

      Patribus hoc uestri sepe dedere meis.

Cumque ego uos tractem socialiter atque paterne,

      Nunc superest tantum danda repente dari.

Omnibus efficiam uobis re taliter acta,

      Iurgia ne moueat partificandus ager."

455

Audierant fratres, quod non audisse libebat,

      Et stat raptor hians impatiensque more.

Verba Belinus ad hec non multum territus audet

      Talia, nimirum iunior atque rudis:

"Tu super his satis es, domine Ysengrime, locutus;

460

      Quidque uelis, fuerat te reticente palam.

Sed nescimus adhuc, cui preparet alea lucrum,

      Fortuna uarias distribuente uices.

Si fuerit fors fida tibi, potiere cupitis;

      Dispositum nobis hoc super ire iube.

465

Ysengrimus ad hunc sermonem turbidus ore

      Et uultu pariter talia dicta furit:

"Stulti, nonne satis, quicquid delibero, nostis?

      Quid modo consiliis est opus? - ite tamen!

Et sit consilium, quod non audire recusem.

470

      Currite dictatum, porro redite citi,

Terminus est hore cunctos urgentis ad escam,

      Inque meis hora est faucibus acta diu."

Stant trepidi fratres. Ioseph, quid suadeat, heret,

      Poscebatur enim, denique fatus ita est:

475

"Non bene perpendi, fratres, quid congruat actu;

      Sub graue discrimen concidit iste dies.

Causa leuis fit sepe grauis sub iudice prauo,

      Iudicis hic causa est improbitate grauis.

Auribus in uestris habeat mea suasio pondus,

480

      Iam uereor nostre tempus adesse necis.

Expedit ergo bonis illiso pulsibus hoste

      Non impune mori uel meruisse fugam.

Finis tetragoni medius lupus ipse sit agri,

      Equale ut spatium portio queque trahat;

485

Iamque interposito partes equante quaternas

      Motus ab opposito cardine quisque ruet,

Sic tamen, ut stadium (grauis est emenda sub isto

      Iudice) presumat nullus adire prior.

Vaticinor, sospes non emendauerit ausum,

490

      Qui prior irruerit; quisque timeto sibi!

Dentatum est stadium, mordebit meta, cauete,

      Nos sibi, non nobis diuidere arua cupit.

Mensorem mora longa grauat, breuiemus oportet,

      Sic igitur nobis assiliendus erit:

495

Frontem ego; tu caudam, Bernarde; Beline, sinistrum

      Incute; tu dextrum, Coluariane, latus.

Cornibus ex rigidis prima et bona fercula demus;

      Si plus optarit, postea nosmet edat.

Vtere ui, Bernarde, tua, tu fortis ut ursus;

500

      Irrue, si nescit diuidere arua, doce.

Qui minimus nostrum est, uno pertunderet ictu

      Tres clipeos, tantis fortior unus erit?"

Voces "nosmet edat", "prior emendauerit", istas

      Hauserat arrecta callidus aure senex;

505

Gratatur fratresque uocat, uenere uocati,

      Monachus astantes hac ratione fouet:

"Consultum satis est, fratres! facietis honeste.

      Plurima dixistis, que placuere michi:

Emendaturos et edendos - nescio quosnam -

510

      Credite, non fallo, premeditabar idem.

Nil igitur restat nisi fractam nectere pacem,

      Pauca tamen uobis ante iubere uelim:

Tres aut unus eat de uobis gramina carptum;

      Tres ierint, unum, tres, eat unus, edam.

515

Scilicet hoc facto partibor pascua recte,

      Preter enim sibimet non studet aluus egens."

Primus ad hec fratrum: "melius prouidimus," inquit,

      "Lis fremeret medio forsitan orta cibo -

Quid si deciderent collisis cornibus astra?

520

      Iurgia quapropter sunt dirimenda prius.

Neue tibi illicite patiare cibaria mense;

      Quod fueris frater, te meminisse decet.

Tu medius nobis distans abeuntibus eque

      Quattuor ad prati climata limes eris.

525

Tunc bannum statues, ne nostrum quilibet ausit

      Iudice te metam transiluisse datam;

Et cum nos, cupidi partes extendere, bannum

      Fregerimus, dabimur legitima esca tibi.

Fercula tot, ne plura uelis habuisse, dabuntur,

530

      Si tibi sufficiet quinque uorasse quater."

Ysengrimus ouans medii fit terminus agri,

      Spectandique auidus dux senioris adest.

Frontibus oppositis fratres extrema tuentur;

      Inde graui bannus conditione sonat.

535

Assiliunt fratres, Ioseph caput incidit amplum,

      Bernardus fortis posteriora subit,

Irrumpunt alii costas. heu stulta timendi

      Improbitas quotiens utile perdit opus!

Si probitas animi uires equasset eorum,

540

      Illa lupo potuit summa fuisse dies.

Debita sed magne seruantur fata Salaure,

      Egregiamque manent tanta trophea suem.

Machina Bernardi tanto ruit acta tumultu

      Obuia, si Ioseph continuasset opem

545

Obuius, aut fratri media Bernardus in aluo

      Cornua fregisset cornibus acta suis,

Aut certe cupidas ad fauces usque uolasset,

      Per longum uentris raptus inane caui.

At citior cunctis Ioseph licet afforet, insons

550

      Emendare timens, precelerasse cauet,

Os auidum metuens, obliquus dextra peregit

      Timpora, nec cerebri portio parua fluit;

Et nisi cessissent pre uasto timpora pulsu,

      Plaga penetrasset timpus utrumque simul.

555

Sed temere cautum est, Ioseph perfregerat aurem

      Timporaque, et quine dissiluere mole.

At fratres medii preter discrimina cordis

      Obuia per uacuum cornua pectus agunt.

Si foret in planis echo, iam cardine ab omni

560

      Cornibus oblisis assonuisset ager.

Cornua subducunt impulsus ausa secundos;

      Bernardusque obiter posteriora petit,

Impete sub cuius primo, dum fratre secundum

      Ocior opposito Coluarianus agit,

565

Excussere lupum, ueluti fortissima mittit

      Machina quassuram menia firma petram.

Sed nisi succussum Bernardus in alta rotasset,

      Dum simul a dextris Coluarianus adit,

Pressisset miserum moles onerosa Belinum,

570

      Qui uolitante lupo pene reuersus erat,

Nec rapidos cursus potuit compescere, donec

      Oppositum fratrem precipitauit agens.

Limes in obliquum cedens orientis et austri

      Decidit, ut spatium transiit octo pedum.

575

Vt subito uictum uidet immotumque iacere,

      Bernardus tumido clamitat ore iocans:

"Trans medium signas, domine Ysengrime, nimisque

      Trans medium signas, fit male limes ibi!

Istorsum redeas! ego sum Bernardus, et audes

580

      Iure suo fratres expoliare meos?

Sospite me Ioseph sua detrahis atque Belino?

      Non aliter quam sic diuidere arua soles?

Parte mea potiar, fratres fraudare refuto;

      Est potior frater quam spatiosus ager."

585

Tunc Ioseph: "Bernarde, sapis? quid inaniter horres?

      Aptius hic limes, quam stetit ille, iacet.

O quam stante iacens, quam stans est pluris eunte!

      Sic iaceat certe, sic iacuisse uelim!

Lene feram mea dampna, uelit sua ferre Belinus;

590

      Visne, Beline, pati?" "nolo," Belinus ait,

"Cur ego iacturam paterer? mea iura tuebor;

      Qui uult, dampna ferat, non michi ferre libet."

Pulsibus ergo hostem ualidis aggressus in usque

      Precipitat partem, Coluariane, tuam.

595

"Sic statuendus", ait "tibi, Coluariane, uidetur

      Limes an est aliter? sic ego pono, uide.

Sic ego, non aliter, didici signare; resigna,

      Signari melius sicubi posse putas."

Coluarianus ad hec: "temere in mea pascua uenit.

600

      Per tibi quam frater debeo care fidem,

In mea iura nimis cecidit; nisi fugerit ultro,

      Viuam, alias illi tutius esse foret."

Tunc bis quinque pedes Bernardi in pascua pulsans

      Non dubitat miserum precipitare senem.

605

"Dic," inquit, "Bernarde, bene est hic limes?" at ille:

      "Nescio, Reinardum consule, nouit enim.

Corniseca hic fieret fortasse, secare solebat

      Cornua." tunc clamat Coluarianus ouans:

"Huc accede, miser Reinarde! quid eminus abstas?

610

      Morsibus an nostris terrificatus abes?

Nec patrui dentes metuas, mansuesse uidentur.

      Te siquidem Ioseph poscit adesse, ueni!

Coluarianus et hoc, non gens externa precatur;

      Accelera sodes, consiliator ades!

615

Circumfertur enim limes, tu siste uagantem,

      Si melius nosti; nos dubitamus, ubi."

His nisi ridiculis Reinardus et ipse quid addat,

      Finditur aut moritur, prosilit ergo celer;

Qui patruum tam uelle uidens quam nolle perire

620

      Sermonis talem fertur inisse modum:

"Sic bene, sic, fratres, operaminor, approbo factum;

      Iurgia nunc uobis non placuisse liquet.

Quam bene mensorem uestri satiastis agelli!

      Pro hoc epulo uobis gratia debet agi;

625

Fercula uiginti large promissa dedistis,

      Promptior idcirco, quando uoletis, erit."

"Non alias grates hac pro dape poscimus," aiunt,

      "Diuidat hic nobis iugera sicque cubet."

"Insanitis," ait, "michi terminus iste uidetur

630

      Iurgia non dirimens, immo dirempta nouans.

Impingendus erat, uos expegistis et illum,

      Signaret mediam cum bene limes humum.

Nunc ubi sistatur, toto perquiritis aruo,

      Preterite lites exorientur item.

635

At minus in uosmet quam me peccastis in ipsum:

      Adduxi patruum diuidere arua meum;

Scissuras sarcire miser sperabat hiantes

      Exuuiis uestris, spes caret illa fide,

Nam maiora patent et plura foramina primis,

640

      Precipitem toto deinde rotatis agro

Indubie dici uos rustica turba potestis:

      Lusibus aptatam creditis esse pilam.

Consilium sapiens et querit et audit et implet;

      Indocilem turbam nil docuisse iuuat.

645

Scire, quid inscitum, qui discit scita, monetur;

      Qui caret ingenio, non erit arte uigens.

Viuit adhuc spisso tutus sub cortice limes,

      Et nimium uestri uendicat ille soli.

Ibit adhuc, quo non preformidatur iturus,

650

      Atque aliquid pacis, quod doleatis, aget.

Tollatur cortex, ut inutilis areat arbor,

      Cortice detracto fit minor atque iacet.

Ite, genus fatuum, capita inclinate iacenti,

      Et dulci patruo pocula ferte meo!

655

Quisque parem numerum: quot pocula maximus illi

      Intulerit, minimus tot pietatis agat!

Non aliter uobis placor." sic fatur et ipse

      Dilectum patruum decoriare parat.

Morsu seuit atrox, ingentia frusta trahuntur,

660

      Morderet siquidem lenius ipse Satan.

Assiliunt prompti fratres pulsantque uicissim;

      Inter pulsandum uerba benigna uolant.

Ter feriens Ioseph proclamat: "pocula grates

      Redde propinanti prima, propino tibi,

665

Accipe, cor miserum refoue!" quater actus in illum

      Proxima Bernardus pocula largus agit:

"Quod licet", inquit, "ago, non ut desidero possum.

      Sunt dentes rari, cornua densa michi;

Quod minus est in dente boni, bona cornua supplent."

670

      Bis uicibus ternis Coluarianus adit:

"Plus tibi, frater," ait, "cupio prebere uetorque,

      Reinardus uetuit pocula plura dari.

Si breuis offensam cenantis cena meretur,

      Addere plus cupiens non luat, immo uetans."

675

Bis senis adiens hac fatur uoce Belinus:

      "Offer aue, sodes, ecce Belinus adest!

Vltimus hic crater, sed non uilissimus idem,

      Iste calix offert uina Boema tibi!

Quis tibi potus in hoc ueniat cratere, ligurri,

680

      Ditius hoc alios nil habuisse reor,

Vltimus iste calix, hunc, si potes, ebibe totum!"

      Tunc uulpes: "cuncti", clamat, "adite simul!"

Fortiter inde omnes adeunt, quo more feruntur

      In cacabo duram frangere pila fabam.

685

Monachus ille uolens credi quandoque fuisse

      Omne pie suffert dedecus atque silet.

In sua defesso redituri robore demum

      Atria, seminecem deseruere lupum.