Iam pedites in bella ruunt, iam sanguinis audent

Fundere primitias, iam libamenta cruoris

Prima dare affectant, primaevaque funera belli.

Pulveris insurgunt nebulae, novus imber inundat

5

In terris, dum tela pluunt, dum pulveris imber

Funditur, et coelum coelorum nubila velant,

Et ferri splendore novo nova fulgura lucent.

Mente calens, fervens animo, flammata furore.

Prima viro movet assultus Discordia, primum

10

Aggreditur Martem, primo casura tumultu.

Impetus urget equos, lis suggerit arma, sagittam

Ira ministrat ei, furor arcum praeparat, ensem

Livor, et ad pugnam reliquis ferventius ardet.

Ergo sagitta volat praenuntia Martis, et hostem

15

Impetuosa petit, quam totis viribus actam

Dirigit in iuvenem Discordia, nec tamen ictus

Dextrae mittenti respondet, parma sagittam

Respuit, et totos obiectus umbo refellit.

Tunc animi vires et totum robur in unum

20

Colligit, et Marti se totum devovet ille.

Indulget freno iuvenis, calcaribus urget

Cornipedem, nec segnis, hebes, pigredine lassus

Lentescit sonipes, sed eodem Martis amore

Militat, hostiles frangens cum milite turmas.

25

Adversas igitur partes invadit, et ipsis

Hostibus occurrens vagina liberat ensem.

Nec tonat ille minis, sed solo fulminat ense.

Ferro cuncta probat, nec verbis disputat, imo

Verberibus, multisque modis concluditur hosti.

30

Excipit a reliquis illam quae prima furoris

Causa fuit, quae prima dedit fomenta malorum.

Hanc igitur mucrone petens, a corpore vitam

Extorquet, cogitque mori quam vivere mundo

Mors erat, et mundi mortem mors una retardat.

35

Nec satis est vidisse mori, plus exigit hostis:

Ense metens caput a trunco diffibulat ora.

Et merito caput a trunco discordat in illa,

Per quam lis, odium, rabies, dissensio, rixa

Prima fuit; per quam primo conflictus, et irae,

40

Primaevique metus, et belli prima cupido.

Ergo solo iacet exanimis, quae reddidit olim

Exanimes alios; sed ea moriente suorum

Emoritur virtus, unus poena redundat

In multos, morbus capitis discurrit in omnes.

45

Iam timor ipse timet, lis subticet, ira tepescit,

Mutescit rabies, cadit impetus, occidit ipse

Livor, languescit odium, furor arma resignat.

Adsunt Virtutes iuveni, quae Martis eodem

Succensae stimulo, reliquos armantur in hostes.

50

Hos perimunt, illosque fugant, bellatur in omnes.

Vera fides odium perimit, concordia litem,

Pax iram, rabiem constantia, spesque timorem.

Non minor ad pugnam, sed maior surgit in iras

Pauperies, non ense tumens, non fulgure teli

55

Bella minans, nulla loricae veste refulgens,

Nec clypeo munita latus, nec casside vultum;

Sed nodis variis callosa, nec arte polita.

Sed vultus veteres retinens; primamque figuram

Clava vicem gerit armorum, sed quae minus arma

60

Dant, supplent animi, dat mens quod perdit in armis.

Pauperies ruit in iuvenem, clavaque minatur

Funera, librat eam, librata percutit; ictum

Ille stupet, tanto dum cassis subsidet ictu:

Sed tamen instantis ictus constantia partem

65

Eludit mucrone suo; magis ergo furore

Vritur, et magno strepitu bacchatur egestas,

Dum videt incassum clavam saevire, nec illam

Respondere sibi: tunc ictus duplicat, imo

Multiplicat; sed clava suo nugatur in ictu.

70

Nam quoties clavae paupertas obiicit ictum,

Argumenta suo Virtus mucrone refellit.

Sed postquam sua bella videt nil posse, ministros

Acrius ad pugnam stimulat: labor irruit, instat

Esuries, sitis insultat, ieiunia pugnant.

75

Insurgunt vigiles curae, dant arma labori

Gleba, lapis, fustes, telum de stipite querno.

Esuries armata rapit carecta, ministrant

Tela siti, reliquae paribus bacchantur in armis.

Sed iuvenis prior occurrit, prior obviat hosti,

80

Pauperiem prior aggreditur, celerique volatu

Cornipedis, pariterque suo conamine nitens,

Accumulat vires hastae, qua deiicit illam,

Quae terrae deiecta iacet: petit ergo iacentem;

Nec tamen illius scrutatur viscera ferro,

85

Nec rotat ense caput, nec inebriat arma cruore,

Funere famoso dedignans claudere vitam

Hostis, et insigni leto pensare ruinam:

Sed conculcat eam, confundens ora iacentis,

Deiectamque solo pedibus triturat equinis.

90

Cogitur ergo mori iamdudum mortua mundo

Pauperies, nec mors animum praedatur in illa;

Sed potius mens una manet, languetque repressa

Mors a mente minor, multumque diuque resistit

Mens morti, tandemque simul cum morte recedit.

95

Dum sic in fatum concedit, iuraque fati

Paupertas, proprium moriens depauperat agmen.

Coetus eget qui dives erat dum vixit egestas;

Eius divitiae pereunt, omnisque facultas

Pauperie pereunte perit: coguntur egere

100

Concives, quos illa prius ditavit egendo.

Languescit labor exhaustus, sitis effugit, arma

Deiicit esuries, fugiunt ieiunia, curae

Depereunt: sic turba minor maiore ruina

Deprimitur, populusque perit pereunte magistro.

105

Ergo quies poenam, saties ieiunia, curas

Pax fugat, esuriem devincit copia, languet

Vbertate sitis, et victa carentia cedit.

Tunc comitum supplere volens, Infamia, casus,

Fortior assurgit, sociorum vendere mortem

110

Tentat, et hostili leto satiare dolorem.

Irruit in iuvenem, sed verbo praevenit ictum,

Et verbis acuens convicia: "Proh pudor! inquit,

Gens aevo, sensu, cautela, viribus, armis

Pollens, unius iuvenis succumbet inermi

115

Militiae? nostraque feret de gente triumphum

Iste puer?" Nec plura loquens delegat in illum

Telum, demonstrans facto quod voce minatur.

Missile decurrens cum verbo verberat auram;

Nec vice legati pacem denuntiat, imo

120

Bella gerit, cursuque ruens Infamia telum

Insequitur, telo cursu contendit et hostem

Ense petit, mucrone volens succurrere telo:

Vt si forte viri deludant arma sagittam,

Vel modica teli rabies desaeviat ira,

125

Teli mucro furens algentes suppleat iras.

Ergo sagitta memor dextrae, quae miserat illam,

Insilit in frontem iuvenis; sed cassis euntem

Sistit, eam retinet, gressum negat, obstat eunti.

Sed teli supplere volens Infamia lapsum,

130

Succurrit telo, nudo mucrone; sed ictum

Excipit a galea medius favor, ensis ab ictu

Decidit, et comitis male supplet damna sagittae.

Sed postquam ducis insultus nil posse clientum

Turba videt, magis in rabiem succenditur: ergo

135

Fortius arma rapit, pugnant contagia, murmur

Irruit, insurgunt convicia, dedecus instat.

Sed iuvenis nec mente iacet, nec frangitur hoste,

Nec terrore pavet, nec vulnere laesus oberrat;

Sed cornu famosa suae praeconia laudis

140

Intonat, ad tempus famae subdicit, et hostem

Hoc mucrone ferit, vires in vulnere multo

Monstrat, et egressus cerebro reseratur in ictu.

Hostis in occasu pudor occidit, arma reponit

Murmur, mutescunt convicia, dedecus iram

145

Nescit, contemptus moritur, contagia cedunt.

Dedecus ergo favor exstinguit, fama pudorem,

Gloria supplantant murmur, convicia laudes,

Contemptum praedatur honor, contagia virtus.

Quamvis pigra foret, quamvis ignava, Senectus,

150

Quamvis delirans, quamvis torpore fatiscens;

Prona tamen calet in bello, iuvenescit in armis.

Nec baculi iam quaerit opem suffulta furore,

Nec regimen poscit, quae sustentatur ab ira,

Debilitate potens, morbo robusta, dolore

155

Dives: segnitie fortis, pigredine prompta.

Ergo propinqua neci, morti vicina, propinqua

Florida canitie, rugis sulcata senectus,

Oppositum ruit in iuvenem, nec primitus instat

Ense, nec aggreditur telo, nec cuspide pulsat;

160

Sed quadam luctae specie conatur, ut illum

In terram demittat, equum subducat, et armis

Exutum, liber gladius grassetur in hostem.

Sed monitu calcaris equus succensus, in illam

Irruit, et miseram terrae deponit; at illa

165

Exsurgens vires pariter cum mente resumit.

Vertit ad arma manus, et spem deponit in armis;

Sed cassis torpore iacet, squalore senescit,

Atque situ scabre morsum rubiginis horret.

Parma suum multa rubigine computat aevum,

170

Nec vetat ingressum nudata crate sagittis.

Loricae fragiles mordens rubigo catenas

Dissuit, et iuvenis addit divortia squamis,

Pigritat affixus vaginae mucro, nec extra

De facili prodit, longo torpore quiescens:

175

Quem Senium nudare parat, sed degener ensis

Respuit egressus istos, dextraeque monenti

Denegat obsequium, malens torpore quietis

Vti, quam varios belli sentire tumultus.

Sed tamen a loculo tandem producitur ensis

180

Segnis, hebes squalore iacens, nec iam memor irae

Bellorum; pacemque magis quam tela requirit

Hic mucro, si mucro tamen de iure vocari

Debeat hic gladius, et non mucronis imago.

Impetit ergo virum gladio munita Senectus.

185

Vulnus ab ense petit, sed vulneris immemor ensis

In cassum pulsans aditus ad vulnera nescit;

Sed stupet ad galeam vario delirus in ictu.

Ergo Senecta videns proprium nil posse furorem,

Miratur, seseque dolet sine vulnere vinci,

190

Et quamvis esset morti vicina, propinquam

Maturare volens, hostis sibi provocat ensem.

Sed iuvenis miseratus eam, nec digna rependens

Hosti pro meritis, nolenti vivere, vitam

Concedit, fatumque negat sua fata volenti.

195

Sistit equum, frenum retinet, sermone Senectam

Aggrediens, animosque truces et vota retardans

Prodit in haec: "Cur fata paras, cui proxima fatur

Mors finem? cui vita mori? cui vivere fatum?

Cur quaeris tibi concessum? cur poscis inepte,

200

Quod natura parat? quod mors vicina minatur?

Vtere quae restat vita, nec quaere propinquos

Anticipare dies: vitae compendia mortem

Solentur, mortis dispendia vita repenset."

Ergo victa fugit, belloque renuntiat, ensem

205

Deiicit, expellit clypeum galeamque Senectus

Exuit, et solo baculo contenta recedit.

Debilitas perdit vires, belloque recedens

Languescit morbus, languor fit morbidus, haerent

Lapsus, labuntur defectus, taedia languent.

210

Iam comites errare videns et cedere pugnae,

Fletus adest, matremque suam succumbere bello

Luget, et abscisso moeret velamine luctus.

Vtque erat impatiens, gressum maturat, et hostem

Impetuosus adit, galeaeque resolvere nodos

215

Tentat, ut ad vulnus ingressum praeparet ensi.

Sed Risus succurrit ad haec, mucrone lacertum

Dissuit a trunco, galeae manus haesitat, haerens

Emoritur, proprioque stupet privata vigore.

Iam gemitus sua damna gemit, iam luctus inundans

220

Assumit sibi se, Fletus lacrymatur, et omnis

Turba comes, moeret planctus, lacrymaeque madescunt.

Iam dolor ipse dolet, perdens fomenta doloris,

Deprimitur pressura, cadunt lamenta, ruinae

Depereunt, omnisque perit violentia luctus.

225

Gaudia tristitiem, pressuram gloria, planctum

Prosperitas, lamenta iocus, felicia casum

Exsuperant, vincitque mali fastidia risus.

At Venus ipsa furit, cui fortior ira, nefasque

Maius, et insultus peior, graviorque potestas;

230

Dum comitum languere manus, rarescere pugnam

Luget, et hostiles animoque manuque catervas

Crescere; iamque suos dolet exspirare furores:

Ignitam tamen illa facem, quae fulminis ipsam

Metitur speciem, qua saxa resolvere, cautes

235

Extenuare solet, ferrum mollescere, rupes

Inflammare, rapit instanter, vibrat in hostem.

Has pugnas, haec bella tremens, haec praelia vitans

Exspectare timet iuvenis, fuga consulit illi,

Consilioque fugae venientes effugit ictus.

240

Fax ignita cadit, exspirat in aere, vires

Amittit, dum nulla manent fomenta caloris.

Hic tamen a tergo Parthorum more sagittam

Dirigit in Venerem; nec fallitur illa, sed ictum

Primo proponit, assumit vulnus, et inde

245

Mortem concludit: nec ad haec instare Libido

Argumenta potest, dum sic concluditur illi.

Sic iuveni sub Marte novo nova laurea cedit.

Dum fugit ergo fugat; dum cedit ceditur illi.

Dum cadit erigitur, vincit dum vincitur, audet

250

Dum timet, expugnat dum pugnam deserit, absens

Instat, et in bello praeventus praevenit hostem.

Dum moritur, sua facta stupet Cytheraea, nec ipsam

Credit adesse necem, quamvis mors ipsa loquatur.

Cum per eam soleant alii succumbere leto,

255

Vix credit se posse mori; sed proxima tandem

Fata videns, prorumpit in has moritura querelas:

"Heu! toties victrix uno delirat in actu

Nostra manus! toties vincens nunc victa fatiscit;

Quae falli nescit, nec quam fortuna fefellit!

260

Nunc alget meus, ille meus calor, imo caminus,

Qui solis flammas urit, succendit in undis

Neptunum, Bacchum bacchari cogit, et ipsum

Fulminat igne Iovem, superis furatur honorem

Numinis, et multos cogit servire potentes.

265

Nunc mea tela iacent, quibus olim victus Achilles

Cessit, degeneri mentitus veste puellam.

Inque colum clavam vertens, in pensa sagittas,

In fusum pharetras, Alcides degener armis,

Totus femineos male degeneravit in actus."

270

Haec ait, et vitam pariter cum voce reliquit.

Iam timet Excessus, iam bello cedere quaerit,

Iam mens alta cadit, iam mente decidit ardor;

Dum comitis videt occasum; quae maxima belli

Pars erat, et prima totius Martis origo.

275

Hasta tamen vibrata volat, sed deviat hostem,

Dum petit haec; mittensque manus male consulit illi

Quae male dum regitur, errans declinat ab hoste,

Nec saltem clypei partem praelibat eundo.

Tunc iuveni delegat opem Moderantia; ferrum

280

Nudat, et hostilem turbat frangitque catervam.

Pugnat in Excessum Moderantia, sobria Fastum

Aggreditur Ratio, Poenam Tolerantia, Luxum

Sobrietas; sed pugna favet virtutibus, harum

Defendit partem victoria, vincitur ergo

285

Fastus, Luxus abit, cessat Gula, Crapula cedit.

Tunc carnis stimulus furtivo Marte reluctans

Impetit a tergo iuvenem, tentatque latenter

Insultare viro; tamen istos provida sentit

Insultus Ratio, nec torpet pigra, sed illi

290

Obviat, indomitum retinet, sistitque furentem.

Sed tamen ille diu Rationis viribus obstans,

Ex quo contendit illi, multumque repugnat

Luctans, et tandem victus submittitur hosti;

Acrius in pugnam volat Imprudentia, nullam

295

Bellandi servat legem; sed turbine belli

Turbida, nil animo retinet nisi Martis amorem.

Mole sua fixum summa de rupe molarem

Extorquere cupit, sub quo nutaret Achilles,

Alcides gemeret, totusque fatisceret Atlas.

300

Sed vires oneri cedunt, et pondere victa

Vis hebet, atque gravem patitur sub mole ruinam.

Obstat ei Phronesis, et iam sub pondere victam

Vincit, et in victam feriari cogit ab armis.

Segnitiem superat Solertia, Seria Ludum,

305

Vtilitas Damnum, Studium fugat Otia, Sensus

Stultitiam damnat, Nugasque Silentia vincunt.

Non ultra retinet iras mentisque tumultus

Impietas, sese bellando praedicat, et se

Rixando loquitur, verbis rixatur, et ictu

310

Consummat rixas; probat ense quod ore fatetur.

Errat in errore Martis, bellique furore

Plus furit, inque via Martis fit devia, legem

Bellandi sine lege tenens, sine foedere foedus.

Dum minus in vulnus desaevit mucro, securim

315

Arripit, ut redimat gladii delicta securi.

Ergo virum ferit, et vires consumit in illo

Sed iuvenis stat securus sub mole securis

Assistens Pietas ferro non militat, imo

Blanditiis precibusque cupit mollescere bellum.

320

Sed tamen imbre precum gravius succenditur ardor

Bellandi, donantque preces fomenta furori.

Sed postquam nil blanditiae, nil verba favoris,

Nil valuere preces; Pietas mellita resignat

Verba, rapit ferrum, bellumque repellere bello

325

Incipit, et ferrum ferro, fallitque securim

Obiectu clypei, variosque reverberat ictus.

Sed tandem proprio devicta labore, fatiscit

Impietas, Marti cedens sine Marte subacta.

Quae restat, Fraus sola sibi solatia pugnae

330

Quaerit, et ad veteres latebras fraudesque recurrit,

Degeneri pugna, servili Marte, doloso

Insultu, belli furias molitur in hostem.

Blanditiis non blanda tamen Fraus allicit illum.

Has ergo vomit illa preces, et dulcibus afflat

335

Verbis, et phaleris dictorum palliat artem:

"O iuvenis cui terra favet, cui militat aether,

Cui Deus arridet, coelum famulatur, et omnis

Applaudit mundus, et totus supplicat orbis;

Relliquiis belli, quae vix et forte supersunt,

340

Parce, nec in victos desaeviat ira leonis.

Vincere cur victos tentas? cur bella movere

Quaeris in imbelles? satis est potuisse, nec ultra

Nobilitas animi quaerat, nisi vincere posse."

Dum blandis precibus mentitur verba precantis,

345

Evocat occulte gladium, maturius ensem

Nudat, et ingeminans ictus ad vulnera ferrum

Invitat; sed cassis ad hoc contendit, et ensem

Spernit, nec tali dignatur cedere ferro.

Econtra gerit arma Fides, Fraudisque refellit

350

Insidias, nudatque dolos, et furta revelat.

Sed postquam nil posse dolos et pallia fraudis

Fraus videt, exit bella, fugae committitur, arma

Exuit, et partem vitae lucratur eundo.

Restat Avaritiae strepitus, cui tota furoris

355

Incumbit rabies, tantique pericula Martis

Solus habet, solusque furit, se pluribus offert

Vnus, et in solo spem desperatio gignit.

Spicula quae multus argenti fulgor inignit,

In iuvenem vibrat atque instar grandinis instant

360

Tela, pluunt hastae, nubemque sagitta figurat.

Ergo telorum silvam pluresque sagittas

Plantat in hostili clypeo, vestitque sagittis

Pestis Avaritiae; sed telum parcius intrat

Scutum, nec clypeo sua spicula firmiter haerent:

365

Sed virtus quae dona pluit, quae munera spargit,

Nec sepelit nummos, nec opes incarcerat arca,

Sed bene divitias fundit, sine spe redeundi,

Telorum nemus ense secat, silvamque recidit,

Instat Avaritiae, pugnat constanter, et ensem

370

Quem tenet illa, rapit; armis hostilibus hostem

Vincit, et in dominam cogit saevire sagittas.

Ergo victa fugit; stat pugnae sola superstes

Filia Fortunae; sed eam Fortuna repellit

A bello, natamque monet ne bella movere

375

Intestina velit, ne rixam nata parenti

Misceat, aut pugnam moveat germana sorori.

Ergo consilio matris concordat, et hostem

Deserit, ignorans cui iustius arma movere

Possit: sic neutri cedens, famulatur utrique,

380

Iam scelerum superata cohors in regna silentum

Arma refert, et se victam miratur, et illud

Quod patitur, vix esse putat, nec creditur illi

Quod videt, et Stygias fugit indignata sub umbras.

Pugna cadit, cedit iuveni victoria, surgit

385

Virtus, succumbit Vitium, Natura triumphat.

Regnat Amor, nusquam Discordia, Foedus ubique.

Nam regnum mundi legum moderatur habenis

Ille beatus homo, quem non lascivia frangit,

Non superat fastus, facinus non inquinat, urget

390

Luxuriae stimulus, fraudis non inficit error.

In terris iam castra locant, et regna merentur

Virtutes, mundumque regunt, nec iam magis illis

Astra placent, sedesque poli quam terrenus orbis.

Iam coelo contendit humus, iam terra nitorem

395

Induit aethereum, iam terram vestit Olympus.

Nec iam corrigitur rastro, nec vomere campus

Laeditur, aut curvi deplorat vulnus aratri;

Vt tellus avido quamvis invita colono

Pareat, et semen multo cum foenore reddat.

400

Non arbor cultum quaerit, non vinea falcem;

Sed fructus dat sponte novos, et vota coloni

Fertilitate premit; spes vincitur ubere fructu.

Gratis poma parit arbor, vitisque racemos,

Et sine se natas miratur pampinus uvas;

405

Et tunicis egressa suis rosa purpurat hortos,

Nec spinam matrem redolet, sed sponte creata

Pullulat, atque novos sine semine prodit in ortus.

Sic flores alii rident, varioque colore

Depingit terram florum primaeva iuventus.

410

O mihi continuo multum sudata labore

Pagina, cuius adhuc minuit detractio famam;

Vive, nec antiquos tentes aequare poetas,

Sed potius veterum vestigia semper adorans

Subsequere, et lauris humiles submitte myricas.

415

Iam ratis evadens Scyllam monstrumque Charybdis

Ad portus tranquilla meat, iam littore gaudet

Navita, iam metam cursor, tenet anchora portum;

Nauta tamen tremebundus adhuc post aequoris aestum

Terrenos timet insultus, ne, tutus in undis,

420

Naufragus in terra pereat; ne livor in illum

Saeviat, aut morsus detractio figat in illo:

Qui iam scribendi studium pondusque laboris

Exhausit, proprio concludens fine laborem.

Si tamen ad praesens fundit sua murmura livor

425

Et famam delere cupit, laudesque poetae

Supplantare novas, saltem post fata silebit.