Rupis in abrupto suspensa, minansque ruinam,

Fortunae domus in praeceps descendit, et omnem

Ventorum patitur rabiem, coelique procellas

Sustinet, et raro Zephyri mansueta serenat

5

Aura domum, fletusque Noti Boreaeque rigorem

Parcius abstergit lenis clementia flatus.

Pars in monte tumet, pars altera vallis in imo

Subsidet, et casum tanquam lapsura minatur.

Fulgurat argento, gemmis scintillat, et auro

10

Resplendet pars una domus, pars altera vili

Materie deiecta iacet; pars ista superbit

Culmine sublimi, pars illa fatiscit hiatu.

Hic est Fortunae sua mansio, si tamen usquam

Res manet instabilis, residet vaga, mobilis haeret:

15

Cuius tota quies lapsus, constantia motus,

Volvere, stare, situs decurrere, scandere casus:

Cui modus et ratio rationis egere, fidesque

Non servare fidem, pietas pietate carere.

Haec est inconstans, incerta, volubilis, anceps,

20

Errans, instabilis, vaga, quae dum stare putatur,

Occidit, et falso mentitur gaudia risu.

Aspera blanditiis, in lumine nubila, pauper

Et dives, mansueta, ferox, praedulcis, amara,

Ridendo plorans, stando vaga, caeca videndo,

25

In levitate manens, in lapsu firma, fidelis

In falso, levis in vero, stabilisque movendo.

Hoc firmum servans, quod nunquam firma; fidele

Hoc solum retinens, quod nesciat esse fidelis;

Hoc solo verax, quod semper falsa probetur;

30

Hoc solo stabilis, quod semper mobilis erret.

Ambiguo vultu seducit forma videntem.

Nam capitis pars anterior vestita capillis

Luxuriat, dum calvitiem pars altera luget.

Alter lascivit oculus, dum profluit alter

35

In lacrymas; hic languet hebes dum fulgurat ille.

Pars vultus vivit, vivo flammata colore,

Pars moritur, quam pallor habet, qua gratia vultus

Exspirat, languet facies, et forma liquescit.

Vna manus donat, retrahit manus altera donum.

40

Ampliat haec munus, haec munera contrahit; illa

Porrigit, haec aufert; haec comprimit, illa relaxat.

Gressus inaequalis, varius, retrogradus, errans,

Progrediens retrograditur, multumque recedit

Procedens, pariter velox et lentus eundo.

45

Nunc meliore toga splendet, nunc paupere cultu

Plebescens Fortuna iacet, nunc orphana veste

Prostat, et antiquos lugere videtur honores.

Praecipitem movet illa rotam, motusque laborem

Nulla quies claudit, nec sistunt otia motum.

50

Nam cum saepe manum dextram labor ille fatiget,

Laeva manus succedit ei, fessaeque sorori

Succurrit, motumque rotae velocius urget.

Cuius turbo rapax, raptus celer, impetus anceps,

Involvens homines, a lapsus turbine nullum

55

Excipit, et cunctos fati ludibria ferre

Cogit, et in varios homines descendere casus.

Hos premit, hos relevat; hos deiicit, erigit illos.

Summa rotae dum Croesus habet, tenet infima Codrus,

Iulius ascendit, descendit Magnus, et infra

60

Sylla iacet, surgit Marius; sed cardine verso

Sylla redit, Marius premitur: sic cuncta vicissim

Turbo rapit, variatque vices fortuna voluntas.

Fortunae loca praedicto signata paratu

Nobilitas festiva petit, matremque salutat

65

Adveniens, causamque viae perstringit eidem

Sub brevibus verbis, et matri supplicat, orans

Vt si quid praesigne gerat, dignumque favore,

Quod deceat virtutis opus, quod competat ipsi

Naturae facto, non illud deneget illi;

70

Quem Natura creat, recreat nova gratia, formant

Mores, informat virtus, prudentia ditat,

Praeditat pietas, afflat decus, ornat honestas,

Exornat ratio, species praesignit, et omnis

Virtutum cumulus eius concurrit in usum.

75

His dictis modico risu Fortuna severos

Exhilarans vultus, haec natae verba rependit:

"Actus Naturae, virtutis fabrica, nostrum

Non deposcit opus; nostro non indiget actu

Tam celebris factura Dei, quam singula ditant

80

Munera Naturae, divinaque dona beatam

Efficiunt, nulloque caret virtutis honore.

Quid poterit casus, ubi casu nulla reguntur?

Quid mea mobilitas, ubi rem constantia servat?

Quid levitas, ubi res stabilis? quid mobile, certa

85

Res ubi quaeque manet? ferro non indiget aurum;

Non lumen tenebris: sic me non exigit actus

Naturae, virtutis opus, factura superni

Artificis, nostraeque manus non postulat usum.

Sed ne livoris stimulus videatur in istud

90

Desaevire bonum, vel me suspendere fastus;

Dona feram, quaecunque tamen sint illa negare

Nolo, ne donans potius quam dona pudorem

Sustineat, donique notae sint crimina danti.

Addam quae mea sunt; si quae tamen aut mea dici

95

Aut me posse decet alii conferre (quod absit!)

Vt dem, sed potius ad tempus praesto; nec unquam

Vlla dedi, nisi quae pro velle resumere possem.

Sed tamen hic nostros conabor vincere lapsus,

Et vires inferre mihi, mutabo propinquas

100

Fraudes, atque mei deponam taedia casus.

Me reddam stabilem, motum pro parte recidens.

Incipiam solers, sapiens, discretaque, verax,

Et stabilis fieri; quae stulta, improvida, mendax,

Et praeceps huc usque fui, mutabo priores

105

Excessus, nostrasque manus mirabor ad horam."

Arripit ancipites post haec Fortuna meatus,

Et coeptum maturat iter, comitatur euntem

Nobilitas, sequiturque suae vestigia matris.

Ergo viam superans incerto limite, gressu

110

Ambiguo, casu ductore, errore magistro,

Naturae Fortuna domum perquirit, et illam

Vix tandem, fluitans, vaga, praeceps, mobilis, errans

Invenit; adventum cuius mirata stupescit

Curia. Sed quamvis habitus mutatio, vultus

115

Degener, inconstans gestus, terrere videntem

Posset, et a recto stupidam divertere mentem:

Non tamen illa metu nutat, sed visa parumper

Miratur, nec mentis abest constantia firmae.

Ergo Nobilitas dotes et munera profert.

120

Fortuna dictante modum, iuvenemque beatum

Naturae dono, virtutis munere, dote

Coelesti, nulla peccati labe iacentem,

Afflat honore suo: tamen huius dona minori

Luce micant donis adiuncta prioribus, imo

125

Vix aliquid splendoris habent; dum luce premuntur

Maiori: sic flamma minor vicina camino

Languescit; sic stella latet contermina Phoebo.

Confertur tamen ad laudem titulumque favoris

Nobilitas augusta, genus praesigne, parentes

130

Ingenui, libertas libera, nobilis ortus.

Dum Fortuna parat alias apponere dotes,

Assistit danti ratio, ne forte priorum

Munera fermentet unius munus, et uno

Depereat vitio multarum gloria rerum.

135

Non sinit adversis respergere prospera, moestis

Gaudia, Fortunam se fallere cogit, et aufert

Hanc sibi, mendacem veram facit esse, fidelem

Falsam, constantem fluidam, caecamque videntem

Reddit, et ad tempus cogit cessare vagantem.

140

Ergo suas largitur opes Fortuna, nec ultra

Mensuram citrave sinit decurrere donum,

Fortunae ratio: sed opes metitur, et omnes

Librat divitias, ne si nimis effluat harum

Alveus, in praeceps mentem deducat, et illam

145

Mergat opum torrens, animum declinet in usus

Illicitos, mentisque suos effeminet actus.

Iam perfectus erat in cunctis coelicus ille

Et divinus homo, iam lubrica fama per orbem

Naturae clamabat opus, iam rumor in aures

150

Multorum dilapsus erat; cum tristis ad istos

Horruit Alecto rumores, nec tamen illis

Praebuit assensus faciles, sed credere tandem

Cogitur invita, cum res et fama peroret.

Ergo domos languere dolet, gemitusque silere

155

Ingemit, atque suos luget torpescere luctus.

Cum laetetur homo plorat; cum rideat orbis,

Luget, languescit; cum mundus floreat, aret.

Cum vireat virtus, cum res humana virescat,

Marcescit; cum regnet homo, proscribitur illa.

160

Ergo suas pestes pestis praedicta repente

Convocat: ad cuius nutus glomerantur in unum

Tartarei proceres, rectores noctis, alumni

Nequitiae, fabri scelerum, culpaeque magistri,

Damna, doli, fraudes, periuria, furta, rapinae,

165

Impetus, ira, furor, odium, discordia, pugnae,

Morbus, tristities, lascivia, luxus, egestas,

Luxuries, fastus, livor, formido, senectus.

Is scelerum turbo, vitiorum turba, malorum

Conventus, numerosa lues et publica pestis,

170

Tartareas ruit in sedes, ubi regnat Erynnys,

Imperat Alecto, leges dictante Megaera.

Postquam turba furens, gens dissona, concio discors,

Plebs dispar, populus difformis, sedibus illis

Insedit, dum murmur adhuc percurreret aures;

175

Dans tumidas voces, et verba loquentia Fastum,

Alecto prorupit in haec: "Quae iura, quis ordo,

Quis modus, unde quies, quae tanta licentia pacis,

Vt nostras natura velit proscribere leges,

Et mundum servire sibi, damnare nocentes,

180

Et iustos salvare velit, cum nostra potestas

Eius praeveniat vires, nostroque senatu

Plebescat Natura minor, totiesque subacta

Legibus imperii nostri, mutire valebit

Amplius, et nostris subducere colla catenis?

185

Proh pudor! incestus aberit regnante pudore?

Languescet facinus mundum pietate regente?

Cedet avaritia, si munera fundat ubique

Hostis avaritiae? fraudis censura silebit

Regna tenente fide? feret ira silentia pacis?

190

Ius nostrum pax subripiet? quod tempore tanto

Defendens nobis praescriptio vindicat? usus

Confert? et iusto titulo collata tuetur?

Sed pudeat nos iura sequi, quas vivere iuste

Non decet, aut precibus uti. Pro legibus ergo

195

Sumendae vires, vis pro virtute feratur.

Nos pro iure decet assumere robur, et armis

Res dictare novas, et sanguine scribere leges.

In nos maturas aevo, bellique potentes,

In numero plures, maiores viribus, unum

200

Expertem belli puerum, virtute minorem

Armavit Natura parens: sic saevit in ursum

Hinnulus, in quercus armatur virgula, vallis

In montes, lepus in catulos, in tigrida damae.

Si forti fortem, clavoque retundere clavum

205

Vellemus; nunquid uni concludere posset

E nostris unus, primo quem fovit ab aevo

Tisiphone? quem lacte suo potavit Erinnys?

Nunquid Sylla novus, alter Nero, vertere posset

Leges? antiquos rursus renovare furores

210

Rufinus? Catilina novus pervertere mundum?

Sed melius gens nostra simul collecta novellos

Naturae teret insultus, fastusque recentes

Demittet, veteri reddens elata ruinae.

Ergo pari strepitu, concordi Marte, furore

215

Aequali, lites et bella geramus in illum,

Qui solus, puer, et belli male conscius, in nos

Armatur, cedrosque cupit delere miryca.

His dictis plebs tota suos clamore fatetur

Assensus, dominamque sequi, quocunque feratur,

220

Spondet, et ad votum confestim facta sequuntur.

Prima sitit bellum Discordia, prima tumultus

Appetit, et primum praeludia Martis inire

Praeparat: assistunt famuli, complentque iubentis

Praeceptum, dominaeque parant insignia belli.

225

Livor equos, rabies currus, furor arma ministrat.

Impetus auriga, lis armiger, ira maniplus

Praevenit incessum dominae; sed terror euntis

Assistit dextro lateri, damnumque sinistro

Haeret, defectus sequitur, mors ultima gressus

230

Arripit occiduos, et mortis fidus Achates

Pallor, et assiduo caedes comitata dolore.

Hos comites trahit ad pugnam Discordia, cunctos

Excitat, et sociis infundit Martis amorem.

Sed post arma rapit humili de plebe creata

235

Pauperies, facie deiecta, et paupere cultu,

Incessu tristi gradiens; sed prodiga vitae,

Nec mortis concussa metu, nec fracta timore,

Irruit, et vendens in multo funere vitam

Plus audet, dum nescit inops pauperque timere.

240

It pedes innumera peditum vallante corona,

Cuius in arma ruit plebeiae turba cohortis,

Poena, labor, sitis, esuries, ieiunia, curae.

Subsequitur vallata suis infamia monstris.

Illius vexilla gerunt contagia vitae,

245

Factaque digna notis, et vita notabilis actu.

Despectus comitatur eam, pudor haeret eunti.

Serpit ibi murmur, currunt convicia, laudem

Fama per antiphrasim fundit, risumque cachinni.

Morbida, moesta, tremens, fragilis, longaeva senectus,

250

Innitens baculo, nec mentis robore firma,

Bella movet, bellique novo iuvenescit in aestu.

Debilitas, morbi, languores, taedia, lapsus,

Illius comitantur iter; qui Martis amore

Succensi, pugna cupiunt incidere vitam,

255

Ardet in arma furens scisso velatus amictu

Luctus, et irrorans lacrymis arat unguibus ora.

Tristities, pressura, dolor, lamenta, ruinae,

Eius in obsequium fervent, dominique fatentur

Militiam, belloque calent cum rege ministri.

260

Martis in ardorem nativos excitat ignes

Ignea luxuries, multo comitata cliente:

Eius in auxilium iurant periuria, spondet

Falsus amor, levitas animi, lascivia mendax,

Insipidus dulcor, sapidus dolor, aegra voluntas,

265

Prosperitas adversa, locus lugubris, amara

Gaudia, dives paupertas, opulentia pauper.

Post alios in bella furens et pronus in arma,

Sublimis provectus equo, gestuque superbus,

Excedens habitu, verboque superfluus, actu

270

Degenerans excessus adest, bellique furorem

Praevenit, et cunctis bellandi suggerit iras:

Quo duce signa gerit, et bellum voce minatur

Ebrietas, fastus, iactantia, crapula, luxus.

Assiduus scelerum fomes carnisque tyrannus,

275

Peccati stimulus, delicti flamma, reatus

Principium praedo nostrae rationis et hostis,

In tantam pugnae rabiem bellique furores

Currit, in auxilium cuius movet arma reatus,

Velle malum, calor illicitus, damnosa voluntas.

280

Stultitiam non turba minor, non rarior armat

Conventus procerum: comes est ignavia, ludi,

Segnities, nugae, garritus, otia, somni.

Non minus impietas saevit, multoque superba

Milite, maiori voto sitit arma, nec ullam

285

Gaudet habere viam, nisi fusi sanguinis unda.

Eius castra tenent, illamque fatentur in armis,

Nequitiae, strages, facinus, violentia, clades.

In pharetris sua tela gerens arcuque doloso,

Fraus armata furit; comes est fallacia, duplex

290

Calliditas, dolus illiciens, versutia fallax.

Peior avaritiam comitatur turba clientum,

Cura frequens, usura vorax, turpisque rapina;

Quae vigili cura, studiosa mente recenset,

Qui nummi venantur opes, quis segnis in arca

295

Pigritat, et nullos domino deservit in usus.

Hanc ignobilitas sequitur, gressumque sequentis

Dedecus assequitur, haeret deiectio, verber

Assidet, applaudit angustia, casus adhaeret.

Quae quamvis onerosa foret, deiecta, malignans,

300

Plus sibi concilians Fortunae matris amorem,

Plusque placet matri, tantoque remissior alget

Nobilitatis amor; et iam mutare priora

Facta cupit Fortuna parens, prolique secundae

Tota favet, tentatque prius decidere factum:

305

Nuntia fama volat, et veris falsa maritans,

In superos furias, in coelum regna silentum

Conspirasse refert manes, Erebique tyrannum

Tartareum reserasse chaos, fratrique negare

Regna, nec ulterius pacem concedere mundo;

310

Monstraque mentitur monstris maiora loquendo,

Dum sceleri scelus accumulat, furiisque furorem

Addit, et Eumenides solito plus posse fatetur.

Tisiphones cumulat iras, augetque Megaeram;

Saevior assurgit Pluto, fit maior Erinnys,

315

Desinit esse triceps inferni ianitor, ora

Mille capit, proprios Alecto duplicat angues.

Proposito stat fixa suo natura, nec ullo

Concutitur vexata metu, sed mente timorem

Expugnat: crescit animus, bellique voluntas

320

Surgit, et affectus virtutibus insidet idem.

Armatur coelestis homo, superumque beata

Progenies, quae tanta novi discrimina Martis

Sola subit; dant arma viro, viresque ministrant

Virtutes, unumque suis insignibus armant.

325

Pax ocreas donat, probitas calcaria confert,

Loricam pietas, galeam prudentia, telum

Vera fides, ensem ratio, constantia scutum.

Spes largitur equos, castus timor addit habenas,

Armigeri gerit officium concordia, praeco

330

Fama canit, cumulatque viri praeconia laude.

Militat a dextris ratio, constantia laevam

Assequitur partem, totamque modestia plebem

Ordinat, et peditum strepitum prudentia frenat.

Quaelibet a simili virtus gerit arma viroque

335

Iurat in auxilium; quae totum Martis honorem

Dat iuveni, cui bella movet Natura, suamque

Donat ei belli palmam, pugnaeque laborem.

Iam pestes Erebi, scelerum contagia, monstra

Inferni, cives Plutonis, noctis alumni,

340

Tartareum chaos egressi funduntur in orbem:

Iamque diem nostrum multa caligine noctis

Involvunt, mundique iubar delere laborant.

Insultus lux ipsa novos miratur, et ipsam

Noctem plus solito iam posse, magisque morari,

345

Nec proprias servare vices, nec cedere Phoebo.

Sed tamen hoc solo pensat sua damna, quod illic

Lux aeterna manet, nullis decisa tenebris,

Continuusque dies; ubi coelicus ille senatus,

Turmaque virtutum Naturae militat agmen.

350

Iam se prospiciunt acies, iam prospicit hostem

Hostis, et aspectus animos succendit in iras.

Ignescunt animi, mentes audacia maior

Erigit, exsurgunt irae; iam mente cohortes

Se superant, animi iam mutua vulnera fingunt.

355

Mens ardore prius pugnat, quam dextera ferro,

Impatiensque morae vitiorum turba priores

Arripit insultus pugnae, primumque furorem

Excitat, et magnis clamoribus intonat iras

Tota cohors, verboque prius consurgit in hostem,

360

Quam ferro; verbis bellum praelibat, et illi

Gestu, voce, minis, insultat; nec tamen illum

Gestus, verba, minae frangunt: sed fixus in alto

Mentis proposito iuvenis constanter ad ista

Erigitur; vincitque metum constantia mentis.

365

Sed postquam sua verba, minae, gestusque vigoris

Nil habuere, locum dant verba, nec amplius illis

Est locus, imo minis factum succedit, et armis

Cedunt verborum pugnae: iam mystica bella

Rem sapiunt, pugnas animi res ipsa fatetur.