A Phoebo Phoebe lumen capit; a sapiente

      Insipiens sensum, quo quasi luce micat.

Nil aliud nisi se valet ardens Aethna cremare;

      Sic se, non alios, invidus igne coquit.

5

Sus de sorde levat, saltem dum colligit escas,

      Cur nunquam surgit sorde volutus homo?

Vtribus antiquis vinum committere noli,

      Nec senibus sensum quem retinere velis.

Nititur in vetitum quod in agros defluat aequor:

10

      Sic init illicitum, quam cito peccat homo.

Stultior est stulto, qui mandat balsama cribro,

      Et verbis pleno verba tacenda viro.

Saepe viatorem nova non vetus orbita fallit,

      Sic socius socium, non vetus, imo novus.

15

Non est in speculo res quae speculatur in illo;

      Eminet, et non est in muliere fides.

In sterili steriles aratrum facit aggere sulcos;

      Et labor in miseris est sine fruge scholis.

De minimis granis fit grandis summa caballis:

20

      De brevibus mendis, non veniale malum

Non sibi sed reliquis aries sua vellera portat;

      Sic aliis unit semper avarus opes.

Non velli leviter valet unco quod tenet ille;

      Nec aes a loculo quem tenet arcta manus.

25

Mille viris pincerna potest praebere lyaeum;

      Pocula doctrinae pluribus unus homo.

Accipit et nunquam reddit mare Scylla receptum;

      Sic capit et retinet debitor aera malus.

Non leviter corio canis abstrahetur ab uncto:

30

      Nec nebulo disco, dum satiatur eo.

Sub molli pastore cacat lanam lupus: et grex

      Incustoditus dilaceratur eo.

Clarior est solito, post nubila plurima, Phoebus,

      Post inimicitias, clarior est et amor.

35

Loricam duram possunt penetrare sagittae,

      Et cor derisus et mala verba meum.

Firmiter in portu puppem tenet anchora morsu,

      Sic in proposito spes rata corda tenet.

Subtrahe ligna foco, si vis exstinguere flammas;

40

      Si carnis motus, otia, vina, dapes.

Ripa retentat aquas pelagi, ne migret in arva,

      Et tenet irati frena modesta manus.

Saepe cicatrices in vulnera prisca resurgunt,

      Ad mala facta sui gens male sana redit.

45

Fragrantes vicina rosas urtica perurit,

      Sic iustos semper turbat iniquus homo.

In palea dum grana iacent, immunda videntur,

      Et similis pravis, qui manet inter eos.

Ictibus undarum rupes immota resistit,

50

      Et bonus assiduis fluctibus orbis, homo.

Mobile cum vento folium volat arbore raptum;

      Sic mens instabilis semper ut aura volat.

Stultus qui puppem sine remige ducit in altum;

      Et sine subsidio qui grave sumit onus.

55

Per patulas rimas sol lucens intrat in aedem,

      Corda per auriculas dogma docentis init.

Multoties captum trahit hamus ab aequore piscem;

      Sed bona verba mali nullus ab ore trahit.

Pauperat et ditat talorum casibus ullum

60

      Alea: sed multat ut mage fiat inops.

Exstincti cineres vivent si sulphure tangas

      Sic vetus apposita mente calescit amor.

Dira Charybdis aquas bibit et vomit omnibus horis;

      Sic dat, sic aufert sors sua dona viris.

65

Currere cogit equum sub milite calcar acutum,

      Et puerum studio virga vacare suo.

Non semper perit ipse sua qui navigat aura,

      Nec vir qui propria degere debet ope.

Tranquillum nequit esse fretum dum peste movetur;

70

      Nec mansuetus homo, dum movet ira iecur.

Cur aperit portam, qui claudere non valet illam?

      Cur mihi rem spondet qui modo non dat eam?

Concipit ut pariat mulier dum venerit hora:

      Tu quoque suscipiens des aliquando mihi.

75

Nulla quoque sedare sitim flagrantibus unda;

      Copia nec cupidi cor satiare viri.

Vipera virus habet; quae dum calet, evomit illud,

      Claude sinum; prohibe ne calefiat ibi.

Futile vas fundit, sincerum vina retentat,

80

      Sic audita tenet mens bona, fundit hebes.

De nuce fit corylus: de glande fit ardua quercus;

      De parvo puero saepe peritus homo.

In nihilum nix alta fluit, si desuper imber

      Decidat; et vitio fama perempta perit.

85

Stratus humi palmes subeuntibus indiget ulmis;

      Indiget auxilio divitis omnis inops.

Non possum prohibere canem quin latret ubique,

      Nec queo mendaci claudere labra viro.

Fumum non ignem iaculatur ab aede caminus;

90

      Colloquio non re, livor obesse potest.

Non domus, at dominus laudetur, si bonus is sit,

      Sin autem: dominum spernimus atque domum.

Non ibis rostrum, non ardea deserit amnem,

      Non leviter vitium quod facit illud homo.

95

Aufert saepe solo nigra nubes lumina solis,

      Et patris auxilium saeva noverca mihi.

Non semper moriuntur aves quibus insidiatur

      Arcus: nec mihi sunt tela nec hasta minae.

Sidera splendorem non possunt addere soli,

100

      Cum superet solis lumina cuncta iubar.

Si Cato sis, et vis in candida vertere nigra,

      Curia sit curae: dives et esse potes.

In viscum volucres ducit cum cantibus auceps,

      In fraudem gentes blanda loquela viri.

105

Impetus est fulvis et vasta leonibus ira,

      Et tamen inter se ius sociale tenent.

Post noctem sperare diem, post nubila solem,

      Post lacrymas risum, laetitiamque potes.

Omnia Caesar erat, sed gloria Caesaris esse

110

      Desiit: et tumulus vix erat octo pedum.

Non ruit in rupes, nec in alta pericula navis

      Quam maris in motus remige rector agit.

Luctatur cum nocte dies, cum nube serenum,

      Cum tenebris lumen: cum nece vita vigens

115

Sic labor in nobis, nam spiritus et caro semper

      Pugnant; et morimur si caro vincat eum.

Pondera portat equus, bos terram sulcat aratro,

      Vestem tradit ovis; servat ovile canis.

Omnia quippe suae naturae debita solvunt

120

      Praeter eum qui plus his rationis habet.

Aethereus motus movet omnia sidera praeter

      Vnum; sed semper permanet illud idem.

Sic constans et fidus homo sine fine tenebit

      Hunc in amore modum, quem tenet ipse semel.

125

Phoebus ab occasu rursus raptatur ad ortum,

      Quem prius huc illuc machina versa tulit:

Sic in amicitia mundus stat, flagrat et alget

      Corruit et surgit, quod magis odit, amat.

Tutior in terra locus est, quam turribus altis,

130

      Qui iacet in terra, non habet unde cadat.

Impetus et venti, tonitrus et fulmina turres

      Flatibus evertunt, stare sed ima sinunt.

Non possunt habitare simul, contraria cum sint

      Mors et vita: procul dissidet haec ab ea:

135

Sic duo sunt quae non possunt habitare cor unum,

      Huius amor mundi vanus; amorque Dei.

Stratus humi non surgit, item dum poplite flexo

      Portat onus grave quo praecipitatur equus:

Sic homo qui magna vitiorum mole gravatur,

140

      Non nisi deposita mole levare potest.

Non quo nauta volet, sed quo vehit aura, vehetur

      Puppis, cum tumidi venerit unda maris.

Non quo propositum, sed quo sors tendit eundum

      Cuilibet est; omnes hac decet ire duce.

145

Apparet phantasma viris; sed rursus ab illis

      Vertitur in nihilum, quod fuit ante nihil:

Sic et adest, et abest fugitivi gloria mundi;

      Non prius adventat, quam quasi somnus eat.

Dum calor est, et pulchra dies, formica laborat,

150

      Ne pereat dum nix venerit alta, fame:

Sic iuvenis dum tempus habet sudoribus aptum

      Quaerat quo possit lassa senecta frui.

Non adeo sublime levat levis ala volucrem,

      Quin redeat rursus rura relicta petens.

155

Non ita subvectos rota surgens tollit in altum,

      Quin vergens illos rursus ad ima ferat.

Ebrius ante bibit quam nauseat, ante ligurit

      Quam vomat; ante levat quam pede firmus eat:

Non sic in nobis, non est sic ordo retentus,

160

      Ante docere modo quam didicisse iuvat.

Non emitur care res legibus empta fororum;

      Venditor et emptor sunt ibi merce pares:

Sed nihil est quod sit sub coelo carius emptum,

      Quam quod emunt longae fronte ruente preces.

165

Dentibus atritas bos rursus ruminat herbas,

      Vt toties tritae, sint alimenta sibi:

Sic documenta tui si vis retinere magistri,

      Saepe recorderis quod semel aure capis.

Follibus inclusas faber improbus excitat auras,

170

      Dum ferrum durum molliat ipse focus:

Sic ortus furor intus agit praecordia stulti,

      Dum molles reddit litis agone vires.

Voce molossorum latebris arcentur onagri,

      Exit et ipse canum dente domandus aper;

175

Sic et presbyteri vitiosos quaerere debent,

      Et nisi poeniteant, ense ferire Dei.

Et miser et dives fuit olim rex Mida, dives

      Auro; sed vitae conditione miser:

Sic custos census, sic omnis vivit avarus,

180

      Dum nihil et multum possidet ipse boni.

Hesperius astrorum se profert vespere primum,

      Et facit immensum quo micat ipse iubar:

Sic cito non tarde monstrat egentibus ille

      Qui clarum gemini lumen amoris habet.

185

Aeolus ingentes ventorum temperat iras,

      Et mare Neptunus saepe tridente domat:

Sic sese dominus faciat feritate timeri,

      Qui regimen magnae gentis habere cupit.

Bella movet citius cui desunt cornua taurus,

190

      Quam qui cornuta fronte ferire potest:

Saepius in vico pueros pugnare videmus,

      Quam validos homines queis solet esse vigor.

Impatiens animi si bos iungatur aratro,

      Tortam, non rectam carpit arando viam:

195

Sic sunt qui retrahunt gradientes saepe retrorsum,

      Cum videant illos carpere lucis iter.

Cum nive, cum pluvia, cum grandine vertere capras,

      Ac niti contra fronte videmus oves:

Iniustos fraus, ira, nefas, iniuria raptant,

200

      Sed iustus toto corde resistit eis.

Non potis est pelagus leviter transcurrere lembus

      Ni sit qui remis currere cogat eum.

Non valet ad metam cursum perducere cursor

      Ni sibi spes et pes auxilientur ei.

205

Longius ille videt qui multis spectat ocellis,

      Quam cui dat visum solus ocellus, homo:

Idcirco vaccam servandam tradidit Argo

      Sponsa Iovis Iuno, non, Polypheme, tibi.

Vim minus exercet qui late spargitur ignis,

210

      Quam cui collectae vim tribuere faces

Fortius invadit qui vires colligit hostem,

      Quam qui dispersis viribus instat ei.

Pessimus est hostis qui cum bene feceris illi,

      Fortius insurgit, bella movendo tibi:

215

Sic carni fac velle suum si bella moveri

      Vis tibi: si pacem, colla domato fame.

Non teneas aurum totum quod splendet ut aurum,

      Nec pulchrum pomum quodlibet esse bonum.

Non est in multis virtus quibus esse videtur

220

      Decipiunt factis lumina nostra suis.

Plus aloes quam mellis habent in pectore tales

      Quos sanctis similes simplicitate putes.

Morsibus aggreditur lignum capra cui religatur

      Cum sit nil aliud, quod sibi detur ibi.

225

Quamvis delicias cupiat sibi quisque; necesse est

      Vt capiant omnes id quod habere queunt.

Nil prodest optare magis, vel quaerere nobis

      Quam quod vel quantum vult Deus ipse dare.

Ad vada Neptuni fontes et flumina currunt,

230

      Et quocunque potest currere currit aqua

Per valles quas semper amat, dilabitur unda,

      Et colles odio quos habet, illa fugit.

Queis satis est, his plura fluunt: his undique fertur,

      His datur, his emitur: pauper ubique iacet.

235

In Boream Zephyrum converti saepe videmus,

      Nomine mutato rursus et hunc in eum.

Non tamen admiror de tempore si varietur,

      Cum sic cunctorum Conditor ipse velit:

Sed miror miranda nimis, vaga corda virorum,

240

      Cur toties mutent se, prohibente Deo.

Non aliam legem patitur fur quam latro captus,

      Quamvis nocte latro, fur eat ipse die.

Non minus hic peccat qui censum condit in agro,

      Quam qui doctrinam claudit in ore suam.

245

Absit commissum sine lucro ferre talentum,

      Ne servos nequam nos vocet ira Dei.

Non opus est somno Syrenes ingredienti,

      Nec sibi qui studio falsa cavere volet.

Saepe stylum vertit, qui versum vertere debet,

250

      Dentibus est ungues, scalpit et ungue caput;

Quaerit quae primum, quae postea ponere possit,

      Non quaevis apte verba locare potest.

Thersites numerum non vires auxit Achivis,

      Inops virtutis, garrulitate potens:

255

Sic inter scacos alphinus inutilis exstat

      Inter aves bubo, fucus et inter apes;

Inter narrantes cifram, iuvat esse figuras

      Et vult multoties anticipare locum.

Separat instantes isthmus brevis insula fluctus,

260

      Haec pacem gemini continet unda maris.

Non possunt tauri concurrere fronte minaci,

      Dum baculum pastor sublevat inter eos.

Apula gens et gens Lucania bella minantur,

      Sed rabiem media gens Venusina vetat.

265

In cavea propria fit atrox et aspera vulpes,

      Quae prius aufugeret si foret illa foris.

Improbus et mordax canis est in limine noto

      Dum videt auxilium vim sibi ferre canum:

Inter consortes audacior est homo nequam

270

      Quam sit in externis hoste minante locis.

Inventum tarde leporem cito perdimus inter

      Vepreculas, cum sit res fugitiva lepus.

Perdimus anguillam manibus dum stringimus illam,

      Cuius labilitas fallit in amne manus;

275

Sic abit inventus nisi conservetur amicus,

      Et nisi libertas mutua servet eum.

Non bene firmus erat, digito qui solvitur uno

      Nodus: nec fortis, tam cito fracta fides.

Nunquam fidus erit, qui desinit esse fidelis,

280

      Nunquam qui non est fidus, amicus erit

Ex quo conveniunt duo pectora pectus in unum;

      Fas est ut maneant pectora pectus idem.

Mente minus sanus quam corpore creditur aeger,

      Qui medicos eius fuste vel ense ferit.

285

Quis magis insanus quam caecus in ardua ductus,

      Si tunc contemnat felle tumente ducem?

Lippo, non lusco collyria nigra medentur,

      Qui semel est luscus, non nisi luscus erit.

Nolumus in scirpo, quo non est, quaerere nodum,

290

      Nec super infirmum ponere magna gradum:

Pasce canem, pastus tuus illum leniet, et te

      Quamvis caedatur, caesus amabit herum,

Fac servo nequam bona, semper et omne quod illi

      Praebueris perdes; cum sibi nullus amor.

295

Ridiculus mus est, qui muribus imperat: et qui

      Tanquam rex horum sic dominatur eis;

Non minor est risus de servo quando levatur

      In dominum; quando voce manuque furit

Asperius nil est humili cum surgit in altum;

300

      Pingitur in celsa simia sede sedens.

Diversis diversa valent medicamina morbis,

      Vt variant morbi, sic variantur ea.

Non uno doctrina modo se mentibus infert,

      His timor, his monitus, his adhibetur amor.

305

Quadrupedes adaquare nequis dum percutis illos,

      Nec cogit pueros virga studere rudes.

Parvula venalem comprendit mantica telam,

      Et iacet exiguo multiplicata loco:

Qui sic, quod cupidae menti non sufficit orbis?

310

      Praedia terrarum, gloria, census, honor?

Ius est, ut penitus terrae sit homunculus expers;

      Qui totam terram solus habere cupit.

Faucibus innocuis deserta leunculus ambit,

      Cum nihil inveniat quod lacerare queat;

315

Non semper pungit serpens, nec fundit ubique

      Virus, quod secum semper in ore gerit:

Non equidem stimulo, nec parceret ille veneno,

      Si quid adesset quod laedere posset eo.

Non bene de pedibus spinae tribulique trahuntur,

320

      Dum brevis interius spina relicta iacet;

Quo mora maior erit, tanto mage vulnera putrent,

      Et tunc non possunt absque dolore trahi.

Qui culpas de corde trahit, trahat usque recentes

      Et cunctas pariter, ne ferat una necem

325

Quid prodest medicum plagas sanasse ducentas,

      Si maneat quaedam qua moriatur homo?

Arbor quae late ramat, nisi firma sit imo,

      Cum ramis facili corruit icta Noto.

Sed quae radices habet in tellure profundas,

330

      Obstat, et evelli peste furente nequit.

Qui ramos famae, non radices meritorum,

      Extendit late, scito quod ipse cadet:

Non solum coelo, qui talia vana profatur,

      Ast etiam vitio displicet ille solo.

335

Non minus est dulcis parvo de fonte recepta

      Quam quae de magno flumine fertur aqua.

Et cadus et dolium retinent quandoque Falernum,

      Nec dolium melius quam brevis ipse cadus.

Nec magis egregio dulcescit potus in auro

340

      Quam facit in vitro quod minus asse valet.

Quamvis quisque miser benedicat vel bona, nemo

      Corpore pro misero vilia verba putet.

Visibus intentis scrutatur ab aethere terram

      Milvus: et a longe frusta relicta videt:

345

Non, licet esuriat, statim descendit ab alto,

      Sed variis gyris circuit usque locum.

Sunt nam qui laqueos posita dape ponere callent,

      Vt sic incautae decipiantur aves.

Denique percepto nihil aucupis artis adesse,

350

      Vnguibus accedit tutus et exta capit.

Nonnihil exempli vermes de carne creati

      Demonstrant oculis mortificantis opus:

Dentibus invadunt acceptam morsibus illam,

      Non quaerunt aliam, dum sibi durat ea.

355

Consilii nihil est, nisi sal succurrere possit,

      Sal positum large, mordet et arcet eos.

Vermibus hic mos est: nec solum linquitur illis,

      Sunt in quos transit iam furor ille viri.

Non propter pennas laudat conviva volucrem,

360

      Nec propter corium mango disertus equum;

Non equidem, similis per singula cursitat usus,

      Vestes non homines omnis honorat homo.

Hunc nova facta novum statuunt per saecula morem,

      Quod nihil excepto paupere vile iacet.

365

Nil bene pauper agit: sed pro ratione tenetur

      Quidquid agit dives, seu bene, sive male.

Sumpta quid esca valet quae quam cito sumitur exit,

      Nausea cor vexat, viscera laxa dolent:

Quando non patitur medicamina morbus in alvo,

370

      Non signum vitae, sed necis esse puto.

Vt dape venter eget, sic spiritus indiget illa,

      Non bene pascuntur, cum nihil alter habet.

Non discunt quicunque scholas ubicunque frequentant,

      Nam plures veniunt ut videantur ibi.

375

Bos semel est vitulus, canis semel ipse catellus,

      Cur homo bis puer est, quem semel esse licet?

De puero natura senem facit, ut petit ordo,

      Sed vitium puerum de sene reddit item.

Non est barbati plaustrello iungere mures,

380

      Nec casu tali multiplicare vices:

Bis puer est homo, vir semel est, quem viribus una

      Cum sensu lassis, alba senecta domat.

Saepe molossus ovem tollit de fauce luporum,

      Vt raptam comedat, non ut abire sinat:

385

Quid refert an ab hoste lupo comedatur an illo,

      Cum dentes aeque sint utriusque graves!

In multis similes ratio considerat actus

      De quibus expertus dicere verba potest.

Res hominum saevus defendit ab hostibus Alcon;

390

      Vt sibi non aliis res tueatur eas.

Simpliciter caecus prohibetur ducere caecum,

      Ne caecus caecum ducat in antra suum;

Sed tamen insanum prohibere nequimus Alanum

      Quin dubio caecos ducere calle velit.

395

Non queritur quod turpe pedes offendat eundo,

      Sed quod tam pauci nocte sequuntur eum.

Miror et admiror quod iter ducis arripit ille;

      Quem constat nunquam scisse vel isse viam.

Ad bellum qui durus erat, migravit Achilles

400

      Aegistho thalamos ingrediente domi.

Qui iacet in plumis, nil duri passus in illis,

      Non valet ut suetus vir tolerare malum.

Imbribus et ventis mutat gena lassa colorem,

      Vritur et leviter sole tenella cutis.

405

Mollibus assuetus clypeum bene non gerit armus,

      Nec retinet gladium firmiter uncta manus.

Non omnis socius fidus est, non omne fidele

      Pectus, non omni me sociare volo:

Qui socius volet esse meus, non alter, at idem

410

      Fiat ego: quia non est satis, alter ego.

An teneam socium qui scit quod nescio, vel qui

      Id quod non habeo cum precor, illud habet

Cum socio socius deliberat omnia doctus,

      Cum sibi concordant consona corda duo.

415

Crastinus ingrato procrastinat omnia more,

      Et de cras uno, cras mihi mille facit.

Cur hodie non multiplicat, qui multiplicat cras?

      Nonne dies solem signat uterque suum?

Post hodie cras esse solet, cum sole reductum,

420

      Sed non cras illud quod mihi spondet habet:

Cras illud nunquam, nec sol orietur in illo

      Cum cras venturum sit sine fine suum.

Non sunt digna coli quaecunque coluntur in orbe

      Iugera, nec fodi vinea quaeque manu.

425

Quid prodest arare solum, vel fodere vitem,

      Cum nihil hoc fructus nil ferat illa meri?

Incultus requiescat ager sterilis, requiescat

      Et vitis, nunquam vindemianda mihi:

A simili, cessare probo debere datorem,

430

      Qui colit indignos, et sua tradit eis.

Qui sua dat dignis, serit et metit, unit et amplat,

      Indignis vero res data tota perit.

Nos asinus ridere facit, dum more leonis

      Pingitur, et vulpes subdola cogit idem.

435

Exuat hic pellem qua se putat esse leonem,

      Vt patiens oneris iussa sequatur heri.

Hortor et ut vulpes propria sub pelle quiescat

      Ne moveat risum pelle leonis ovans

Inflando se rana bovi par esse volebat,

440

      Vlcisci pullos quos pede pressit aquis:

Ast bos iuravit ranunculus ante creparet

      Per medium quam par efficeretur ei.

Surgentem Drusus festinat radere barbam,

      Ne noceat lippae noctibus umbra genae:

445

Apponit speculum, speculo monstrante relictos

      Forficibus tollit, forpicibusque pilos;

Et ne prurigo caput occupet, omnibus horis,

      Lotricem promptam quae lavet illud habet

Praeterea, faciebus aquam manibusque ministrat

450

      Quotidie scopis, a scobe tecta piat.

Hoc facit exterius, sed sordes colligit intus,

      Nec sibi crescentes radere curat eas.

Constat ut illa manus primo perpulchra lavetur,

      Quae sibi praesumit vasa lavare Dei;

455

Munda manus mundum vas quod lavat efficit illud:

      Sordida, sordidius quam fuit ante facit.

Tacta luto subducta sibi trahit instita sordes,

      Et nigra fit subito quae prius alba fuit.

Non me verrucas iuste reprehendit habentem,

460

      Qui sibi portanti tubera parcit homo:

Vlceribus plenum primo se liberet ipsum,

      Postea verrucas rideat ille meas.

Nemo potest pugilem nexu prosternere fortem,

      Ni luctae patiens, aggrediatur eum.

465

Nunquam formosae cecidissent moenia Troiae

      Ni coeptus fuerat quo cecidere labor.

Incipiat quicunque cupit bonus et pius esse;

      Dimidium facti qui bene coepit habet.

Quomodo fiet opus, nisi primitus incipiatur?

470

      Omnia principium constat habere suum.

Audaces fortuna iuvat, nil grande cor audax

      Terret: nil animi quidquid abhorret habet.

Non potis est magnus, gibbo prohibente, camelus

      Pertransire brevis leve foramen acus:

475

Nec transire sinit locupletem ianua coeli,

      Dum cogit miserum sistere pondus opum.

Cur animae mortem tam pravo corde requirit,

      Cur sibi quod tollit vivere, captat homo?

Felix est pauper, quem pauperat ipsa voluntas:

480

      Non est quod tergum, cum petit alta, gravet;

Nec latro, nec praedo, nec fur vafer insidiatur,

      Dum carpit sumptas absque timore vias.

Mille viae ducunt homines per saecula Romam,

      Qui Dominum toto quaerere corde volunt:

485

Est via quae ducit montes directa per altos,

      Vepribus et spinis arduitate gravis:

Est quoque nonnullus callis quem calculus asper

      Asperat, et plantas quotidianus arat;

Est via per pontum, via per deserta, per imas

490

      Valles, per scopulos, per loca dura pedi:

Per nemus et latebras, per lustra timenda ferarum,

      Per spinas, tribulos, per lutulenta vada.

Semper hiat corvus, semperque cadavera captat

      Semper amat mortem, mors quoque pascit eum.

495

Quem sua debilitas, et quem premit ipsa senectus,

      Laetificant illum cum putat ipse mori.

Non solum corvus morituris insidiatur,

      Maxima pars hominum iam facit illud idem.

Filius ante diem mortem patris optat, ut haeres

500

      Fiat; et ut miseras lege capessat opes.

Proh dolor! in clerum transit dolor, et scelus illud;

      Hic emit ecclesiam, dum tenet alter eam.

Bis bos percutitur, bis ferrum sentit acutum,

      Si contra stimulum calcitret ipse suum:

505

Efficit ex uno duo vulnera, vulnere ferrum,

      Vlterior primo peior et ictus erit.

Cur igitur domino servi parere creati

      In dominum rabie pectoris arma levant?

Hic furor, haec rabies, haec indignatio risum

510

      Praebet, et invisum quaerit habere malum.

Dum caput obstipum domino stomachante tenebat,

      Graviter evasit vincula Davus heri.

In dementato non est modus immoderato,

      Dum baratro donat quidquid habere potest.

515

Non minus excedit normam rationis avarus,

      Dum nihil expendens, semper acervat opes.

Nemo sequatur eos, quoniam vitiosus uterque,

      Est via quam virtus inter utrumque docet.

Hic canis, ille lupus, cum carnem devoret alter,

520

      Vt lupus occultet, seu canis alter opes.

Frontibus adversis pugnantia crimina secum

      Vitet, qui vitae carpere curat iter.

Si quis arare sibi fructuosum curat agellum,

      Et mandare suum postea semen ei,

525

Primitus exstirpet spinas quae frugibus obsunt,

      Et vepres si quae sint ibi, falce secet.

Obsunt et filices, filices delere nocivas

      Studet qui segetes purificare volet.

Non seges quodcunque solum cum semine profert,

530

      Emergunt sordes luxuriante fimo.

Cura vigil bene curat agros, incuria quippe

      Reddit eos steriles; unde poeta refert:

"Neglectis urende filix innascitur agris:"

      Per filicem, vitium denotat ipse viri.

535

Nescit homo quid dulcis habet dulcedinis esca,

      Qui nunquam didicit quid foret ipsa fames.

Post sitis ardorem, post esuriem, duo nobis,

      Dulcia sunt valde, potus et ipse cibus.

Dulcius haerescunt humano mella palato,

540

      Si malus hoc ipsum mordeat ante sapor.

Qui patitur frigus, calidos veneratur amictus,

      Qui morbum magnum, sorte salutis ovat.

Qui bona falsa soli considerat, et bona coeli,

      Falsa sinat penitus, et bona vera petat.

545

Pectus ab illicitis et casibus exuat orbis,

      Qui volet in coelis anticipare locum.

Non bene vivit homo, quem rerum sollicitudo

      Torquet: et exanimat nocte dieque metus.

Non bene securus dormit, qui perdere vitam

550

      Vna cum rebus quas habet ipse timet.

Vnde per exemplum legimus monstrasse tyrannum,

      Quod non (ut dixit verna) beatus erat:

Ad mensam ducti supra caput ipsius ensem

      Pendebat, tenui vix retinente filo;

555

Hunc, dape coniuncta, vesci praecepit: ut ausus

      Non erat is, quoniam vidit ubique necem;

"Sic ait, est de me, lapsum casumque timente,

      In, certo, propria morte vel hoste mori."

Ad mala facta malus socius socium trahit, et sic

560

      Fit malus et nequam, qui fuit ante bonus.

Nec mirum, quoniam velocior ad mala spes est,

      Quam sit ad illud opus quod Deus optat agi.

Ima petit levius quam surgat in ardua pondus,

      Quod vix de terra colla bovina trahunt,

565

Nonne boves qui plaustra trahunt, quandoque trahuntur,

      Dum rota declivo tramite mota ruit:

Cum trahit hic sursum quantum valet, illa deorsum,

      Impedit haec illum, retroque saepe cadit.

Nam magis est pronum celso de vertice sumptum,

570

      Quam quod ab occidua valle resurgit iter.

Advena silvarum si bestia forte caninam

      Indicat in turbam, nonne peribit ibi?

Nonne chelindrorum moriuntur morsibus illi,

      Quos via vel casus protrahit inter eos?

575

Quis nisi sit serpens, serpentibus associatur,

      Cum graviter pungant id quod adhaeret eis?

Marcescunt flores, et gramina mortificantur

      Quae solo tactu fusa venena cremant.

Hos inter pueros dubios gens Marsia ponit,

580

      Vtrum se geniti sint ita scire volens:

Illis nam solis parcunt, ut dicitur, angues,

      Dum sibi blanditiis oris amicat eos.

Dum curvare potes, vel curvam tendere virgam,

      Fac sit ut ad libitum plantula ducta tuum.

585

Cum vetus in magnum fuerit solidata vigorem

      Non leviter flectes imperiale caput.

Rursus, si tortam patiaris surgere primum,

      Semper ut est primo torta manebit ea.

Sic homo dum puer est, doceatur recta tenere,

590

      Ne cor assuetis imbuat ille malis.

Argillam figulus quamvis mutaverit udam,

      Sed siccae formam non adhibere potest.

Cervinam pellem latrat per tecta catellus

      Primitus, ut silvas doctus inire queat.

595

Tres servos tribus usque modis servire videbis,

      Non uni domino tres simul, imo tribus.

Est nam qui vitae fidens mercede futurae,

      Subiacet imperiis, obsequiisque Dei:

Hic servus non est, quoniam qui frena salubris

600

      Iustitiae patitur, liber et altus erit.

Est quoque qui misero subiectus paret homello,

      Vt quondam primi constituere patres;

Non tamen hunc totum sibi subiugat imperiosus,

      Interior vinclis non retinetur homo.

605

Tertius est servus, vitio qui semper obedit,

      Hic penitus servus vivit utroque modo.

Vt perpendiculo paries aequetur, oportet

      Ne domus hoc ipso deficiente ruat.

Quomodo stare potest titubantis machina muri,

610

      Si fundamentum debile fallat onus?

A simili, si quis sublimes tendit ad artes,

      Principio partes corde necesse sciat.

Artes post partes veteres didicere poetae,

      Idcirco magnum promeruere decus.

615

Primo dictantes, et postea versificantes.

      Tendentes ferulae supposuere manus:

Partibus imbutos, sapientia duxit Athenas.

      Quatrinum trivio continuando sibi.

Illicitos, miserande puer, compesce furores,

620

      Scito quod ad mortem commovet hostis eos.

Aufer ab his mentem, miserosque videto dolores:

      Altera plus istis sunt meditanda tibi.

Esto memor quod pulvis eris, quod vermibus esca,

      In gelida putris quando iacebis humo.

625

Non erit in mundo qui te velit ultra videre,

      Cum tua rancidior fit cane rupta caro.

Cur proprio caput ense secas, cur sponte catenas

      Daemonis incurris? cur sua iussa facis;

Motibus assidue surgentibus obvius obsta,

630

      Nec superet qui te sic superare putat.

Heu! quid homo tantum quaerit dum transit ut umbra,

      Qui nunc stare putat, nunc cadit ima petens.

Quid certum manet huic, nisi mors et mortis imago?

      Hunc semper sequitur; hunc tenet, huncque trahit.

635

Heu! cur gaudet homo, cur ille superbit; et ad quid?

      Cur ducit fastus, qui cinis est et erit?

Cur cupit, et metuit, et cur sibi subdere tentat

      Omnia? cur semper vivere quaerit ibi?

Non sic, non; quoniam perit illa putatio iam iam,

640

      Ros cadit, et vitae rursus ad ima ruit:

Sic stat homo; vel dic quo facto caetera constant,

      Quidplus sunt? vanum singula, quaeque nihil.