Dialogus inter corpus et animam

 

Noctis sub silentio tempore brumali,

Deditus quodammodo sompno spirituali,

Corpus carens video spiritu vitali,

De quo mihi visio fit sub forma tali.

5

Dormitando paululum, vigilando fessus,

Ecce quidam spiritus noviter egressus

De praedicto corpore, vitiis oppressus,

Qui carnis cum, gemitu sic pangit excessus.

Iuxta corpus spiritus stetit et ploravit,

10

Et his verbis acriter carnem increpavit:

"O caro miserrima, quis te sic prostravit,

Quam mundus tam subito praediis ditavit?

Nonne tibi pridie mundus subdebatur?

Nonne te provincia tota verebatur?

15

Quo nunc est familia quae te sequebatur?

Cauda tua penitus iam nunc amputatur.

Non es nunc in turribus de petris quadratis,

Sed nec in palatio magnae largitatis;

Nunc iaces in feretro parvae quantitatis,

20

Reponenda tumulo qui minimo est satis!

Quid valent palatia, pulcrae vel quid aedes?

Vix nunc tuus tumulus septem capit pedes.

Quemquam falso iudicans a modo non laedes.

Per te nobis misera est in inferno sedes.

25

Ego quae tam nobilis fueram creata,

Ad similitudinem Domini formata,

Et ab omni crimine baptismo mundata,

Iterum criminibus sic sum denigrata

Per te, caro misera, sumque reprobata.

30

Vere possum dicere, heu! quod fui nata!

Vtinam ex utero fuissem translata

Protinus ad tumulum! et sic liberata

A poena tartarea mihi iam parata.

Non est mirum, fateor, quia, dum vixisti,

35

Quicquam boni facere me non permisisti,

Sed semper ad scelera pessima traxisti,

Vnde semper erimus in dolore tristi!

In poenis miserrima sum et semper ero!

Omnes linguae saeculi non dicerent pro vero

40

Vnam poenam minimam quam infoelix fero;

Sed magis me cruciat quod veniam non spero.

Vbi nunc sunt praedia quae tu congregasti?

Celsaque palatia, turres quas fundasti?

Gemmae, torques, anuli, quos digito portasti?

45

Et nummorum copia quem nimis amasti?

Quo sunt lectisternia maximi decoris?

Vestes mutatoriae varii coloris?

Species aromatum optimi saporis?

Vasa vel argentea nivei candoris?

50

Non sunt tibi volucres, nec caro ferina;

Non cignis nec gruibus redolet coquina;

Nec murenae nobiles, nec electa vina;

Es nunc esca vermium: haec est vis divina;

Talis peccatoribus imminet ruina!

55

Tua domus qualiter tibi modo placet?

Tibi nonne summitas super nasum iacet?

Excaecantur oculi, lingua tua tacet;

Nullum membrum superest quod nunc lucro vacet.

Quidquid dudum vario congregasti more,

60

Dolo, fraude, fenore, metu, vel rigore,

Longaque per tempora cum magno labore,

A te totum rapuit sors unius horae.

Non modo circumdaris amicorum choris;

Cum per mortem cecidit flos tui decoris,

65

Rumpitur cuiuslibet vinculum amoris;

Tuae iam tristitia cessavit uxoris,

De qua dotis gaudium aufert vim doloris.

In tuis parentibus amodo non speres;

Mortem tuam breviter plangit tuus haeres,

70

Quia sibi remanent turres, domus, teres,

Et thesauri copia, pro qua modo moeres.

Non crede quod mulier tua, sive nati,

Darent quinque iugera terrae sive prati,

Vt nos, qui de medio sumus iam sublati,

75

A poenis redimerent quas debemus pati.

O caro miserrima, esne modo tuta

Quod mundi sit gloria fallax et versuta?

Pessimis et variis vitiis polluta,

Et veneno daemonum nequiter imbuta?

80

Pretiosis vestibus non es nunc induta,

Tuum valet pallium vix duo minuta,

Parvo linteamine iaces involuta;

Tibi modo pauperes non ferunt tributa,

Quod meruisti praemium nondum consecuta.

85

Nam licet non sentias nunc tormenta dura,

Scito quod suppliciis non es caritura;

Nam testantur omnium scripturarum iura,

Poenas mecum venies postmodum passura.

Quia pater pauperum non eras, sed praedo,

90

Te rodunt in tumulo vermes et putredo.

Hic non possum amplius stare, iam recedo:

Nescis ad opposita respondere credo."

Tandem postquam spiritus talia dixisset,

Corpus caput erigit, quasi revixisset;

95

Postquam vero gemitus multos emisisset,

Secum quis interrogat locutus fuisset:

"Esne meus spiritus, qui sic loquebaris?

Non sunt vera penitus omnia quae faris;

Iam probabo plenius argumentis claris

100

Quod in parte vera sunt, in parte nugaris.

Feci te multociens, fateor, errare,

A bonis operibus saepe declinare;

Sed si caro faciat animam peccare

Quandoque, non mirum est, audi, dicam quare.

105

Mundus et daemonium legem sanxire mutuam,

Fraudis ad consortium carnem trahentes fatuam,

Eorumque blanditiis caro seducit animam,

Quam a virtutum culmine trahit ad partem infimam,

Quae statim carnem sequitur ut bos ductus ad victimam.

110

Sed, sicut iam dixeras, Deus te creavit,

Et bonam et nobilem, sensuque dotavit,

Et ad suam speciem pariter formavit,

Et ut ancilla fierem tibi me donavit.

Ergo si tu domina creata fuisti,

115

Et dabatur ratio, per quam debuisti

Nos in mundo regere, cur mihi favisti

In rebus illicitis, et non restitisti?

Caro non, sed anima tenetur culpari,

Quae se, cum sit domina, facit ancillari;

120

Caro nam per spiritum debet edomari

Fame, siti, verbero, si vult dominari.

Caro sine spiritu nihil operatur,

Cuius adminiculo vivens vegetatur;

Ergo si per spiritum caro non domatur,

125

Per mundi blanditias mox infatuatur.

Caro quae corrumpitur, per se malum nescit:

A te quidquid feceram primitus processit:

Cum carni quod spiritus optat innotescit,

Donec fiat plenius caro non quiescit.

130

Tunc, si velle spiritus in opere ducatur

Per carnem pedissequam suam, quid culpatur?

Culpa tangit animam, quae praemeditatur

Quicquid caro fragilis vivens operatur.

Peccasti tu gravius, dico, mihi crede,

135

Carnis sequens libitum fragilis et foedae:

Rodunt mea latera vermes in hac aede

Iam non loquar amplius, anima, recede!"

Cui dixit anima, "Adhuc volo stare,

Et, dum tempus habeo, tecum disputare,

140

Vt quod mihi loqueris, corpus, tam amare,

Volens mihi penitus culpam imputare.

O caro miserrima, quae vivens fuisti

Et fallax et fatua, a quo didicisti

Verba tam acerrima quae iam protulisti?

145

Attamen in pluribus recte respondisti.

Illud esse consonum scio veritati,

Obesse debueram tuae voluntati,

Sed tua fragilitas, prona voluptati,

Atque mundo dedita, noluit hoc pati;

150

Erimus penitus ergo condemnati.

Quando te volueram, caro, castigare

Fame vel vigiliis, vel verbere domare,

Mox te mundi vanitas caepit adulare,

Et illius frivolis coegit vacare.

155

Et ita dominium de me suscepisti,

Familiaris proditrix tu mihi fuisti;

Per mundi blanditias me post te traxisti,

Et in peccati puteum suaviter mersisti.

Sed scio me culpabilem, nam in hoc erravi,

160

Quod, cum essem domina, te non refrenavi;

Sed, quia me deceperas fraude tam suavi,

Credo quod deliqueras culpa magis gravi.

Si mundi blanditias et dolos adulantis

Despexisses, fatua, sed et incantantis

165

Daemonis blanditias, et celsi Tonantis

Adhaesisses monitis, essemus cum sanctis.

Sed cum tibi pridie mundi fraus arrisit,

Et vitam diutinam firmiter promisit,

Mori non putaveras, sed mors hoc elisit,

170

Quando de palatio tumulo te misit.

Hominum fallacium mundus habet morem,

Quos magis amplectitur, quibus dat honorem,

Illos fallit citius per necis rigorem,

Et dat post delicias vermes et foetorem.

175

Qui tibi dum vixeras amici fuere,

Iacentem in tumulo nolunt te videre."

Corpus haec intelligens statim caepit flere,

Et verbis humilibus ita respondere:

"Qui vivendo potui multis imperare,

180

Aurum, gemmas, praedia, nummos congregare,

Castella construere, gentes iudicare,

Putasne quod credidi tumulum intrare?

Non, sed modo video, et est mihi clarum,

Quod nec auri dominus, nec divitiarum,

185

Nec vis, nec potentia, nec genus praeclarum,

Mortis possunt fugere tumulum amarum.

Ambo, dico, possumus adeo culpari:

Et debemus utique, sed non culpa pari:

Tibi culpa gravior debet imputari,

190

Multis rationibus potest hoc probari.

A sensato quolibet hoc non ignoratur,

Tuque scis peroptime, nam litera testatur,

Cui maior gratia virtutum donatur,

Ab eo vult ratio quod plus exigatur.

195

Vitam et memoriam sed et intellectum

Tibi dedit Dominus sensumque perfectum,

Quibus tu compescere deberes affectum

Pravum, et diligere quicquid erat rectum.

Postquam tot virtutibus ditata fuisti,

200

Et mihi tunc fatuae pronam te dedisti,

Meisque blanditiis numquam restitisti,

Satis liquet omnibus quod plus deliquisti."

Corpus dicit iterum corde cum amaro,

"Dic mihi, si noveris, argumento claro,

205

Exeunte spiritu a carne quid sit caro?

Movetne se postea cito, sive raro?

Videtne? vel loquitur? non est ergo clarum,

Quod spiritus vivificat, caro prodest parum?

Si haberet anima Deum suum carum,

210

Nunquam caro vinceret vires animarum.

Si Deum dum vixeras amasses perfecte,

Et si causas pauperum iudicasses recte,

Si pravorum hominum non adhaesisses sectae,

Non me mundi vanitas decepisset, nec te.

215

Tamen quando fueram vivens tibi ficta,

Ea quae nunc respicis sunt mihi relicta,

Putredo cum vermibus, et est domus stricta,

Quibus sum assidue fortiter afflicta.

Et scio praeterea quod sum surrectura

220

In die novissimo, tecumque passura

Poenas in perpetuum: o mors plusquam dura,

Mors interminabilis, fine caritura,"

Ad haec clamat anima voce tam obscura,

"Heu! quod unquam fueram rerum in natura!

225

Cur permisit Dominus ut essem creatura

Sua, cum praenoverat ut essem peritura?

O foelix conditio pecorum brutorum!

Cadunt cum corporibus spiritus eorum,

Nec post mortem subeunt locum tormentorum,

230

Talis esset utinam finis impiorum!"

Corpus adhuc loquitur animae tam tristi,

"Si tu apud inferos anima fuisti,

Dic mihi, te deprecor, ibi quid vidisti?

Si qua spes sit miseris de dulcore Christi?

235

Dic, si quid nobilibus parcatur personis,

Illis qui dum vixerant sedebant in thronis?

Si sit illis aliqua spes redemptionis,

Pro nummis et praediis, caeterisque donis?"

"Corpus, ista quaestio caret ratione!

240

Qui semel intrat baratrum, quaecunque personae

Mortales, subaudias pro transgressione,

Non est spes ulterius de redemptione,

Nec per elemosinas vel oratione.

Si tota devotio fidelium oraret,

245

Si mundus pecuniam totam suam daret,

Si tota religio ieiunus vacaret,

In inferno positum numquam liberaret,

Quia Dei gratia talis quisque caret.

Non daret diabolus ferus et effrenis

250

Vnam entem animam in suis catenis

Pro totius saeculi praediis terrenis,

Nec quandoque sineret quod careret poenis.

Adhuc quod interrogas si aliquid parcatur

Personis nobilibus: non, nam lex haec datur,

255

Quod quanto quis in saeculo magis exaltatur,

Tanto cadit gravius si transgrediatur;

Dives ergo moriens si vitiis prematur,

Gravius prae caeteris penis impulsatur."

Postquam tales anima dixisset moerores,

260

Ecce duo daemones, pice nigriores,

Quorum turpitudinem totius scriptores

Mundi non describerent, nec eius pictores,

Ferreas furcinulas manibus ferentes,

Ignemque sulphureum per os emittentes,

265

Similes ligonibus sunt eorum dentes,

Et ex eorum naribus prodeunt serpentes;

Sunt eorum oculi ut pelves ardentes,

Aures habent patulas sanie fluentes;

Sunt in suis frontibus cornua gerentes,

270

Per extrema cornua venenum fundentes,

Digitorum ungulae ut aprorum dentes.

Isti cum furcinulis animam ceperunt,

Quam mox apud inferos cum impetu traxerunt,

Quibus et diaboli parvi occurerunt,

275

Qui pro tanto socio gaudium fecerunt,

Ac loco tripudii dentibus strinxerunt,

Et eis cum talibus ludis applauserunt;

Viscatis corrigiis eam ligaverunt,

Quidam furcis ferreis ventrem disruperunt,

280

Quidam plumbum fervidum intro proiecerunt,

Quidam os stercoribus suis repleverunt,

Et in eius oculos quidam comminxerunt,

Quidam suis dentibus frontem corroserunt;

Quidam suis cornibus eam compunxerunt,

285

Quidam suis ungulis latera ruperunt,

Et a toto corpore pellem abstraxerunt.

Post haec dicunt daemones fere fatigati,

"Hi qui nobis serviant sic sunt honorati;

Nec dum potes dicere sicut bufo crati,

290

Nam debes in centuplo duriora pati."

His auditis anima gemens suspiravit,

Et voce qua potuit parum murmuravit;

Quando vero baratri ianuas intravit;

Voce lamentabili et quaerula clamavit,

295

"Creaturam respice tuam, fili David!"

Tunc clamabant daemones et dixerunt ei,

"Tarde nimis invocas nomen tui Dei:

Non dices de caetero miserere mei:

Non est ultra veniae, spes vel requiei;

300

Lumen non de CaeterO videbis diei;

Decor transmutabitur tuae faciei,

Nostrae sociaberis et huic aciei,

Et assimiliaberis nostrae speciei:

Nam sic apud inferos consolentur rei."

305

Talia dum videram dormiens expavi,

Et extra me positus fere vigilavi;

Mox expansis manibus ad Deum clamavi,

Orans ut me proteget a poena tam gravi;

Mundumque cum frivolis suis condempnavi,

310

Aurum, gemmas, praedia, vana reputavi,

Rebus transitoriis abrenunciavi,

Et me Christi manibus totum commendavi.