Cum prodesse tibi studeat mea pagina, lector,

      Cur inferre mihi vulnera crebra studes?

Ne totiens iaculis infestans impetis, at quid?

      Vitari melius tela secunda solent.

5

Praetendet clipeum patientia, tela potenter

      Excipiens, noceat garrula lingua sibi.

Et nunc subsannas, nunc rides, sed sine risu

      Nuncius est irae flammeus ille rubor,

Ha! quotiens iudex silet, et sententiat ira;

10

      Irae iudicium quis putet esse ratum?

Cur mihi succensus maiorum scripta recenses,

      Haec etiam petulans carpere lingua potest.

Zoile, divinum depravas carmen Homeri,

      Nec minor est tanti gloria tanta viri.

15

Invide, corrodis evangele scripta Maronis

      Splendorem solis diminuisse cupis.

Gaudent nonnulli subvertere templa deorum,

      Vt sic famosi nominis esse queant.

Scilicet obscurae, famae decet esse minores,

20

      Et claros clari nominis esse decet.

Evehit in fastum multos praesumptio fallax,

      Vt sese venae, divitis esse probent.

Deliros reputant patres, et lumina mundi

      Tanti fulgoris luce carere putant.

25

Haec nisi fulsissent doctrinae lumine terris,

      Languerent tenebris tempora nostra suis.

Ni praecessisset patrum veneranda senectus,

      Omnino sterilis nostra iuventa foret.

Iudicium, fastus, maiorum dicta, minorum

30

      Carpere vel tenui murmure, turpe puta.

A venia veniae, veniam supplex pete, formam

      Indue discipuli, si meus esse cupis.

Sed decet ut coeptis insistam, vota secundet

      Qui iustos vera prosperitate beat.

35

Ausi sunt veteres terram censere rotundam,

      Quamvis emineat montibus illa suis.

Quid quod deliciis ornatus apex paradisi

      Lunarem tangit vertice pene globum?

Hunc spaciosa locum generosaque vitis amoenat,

40

      Et nitidi fontes fontiferumque nemus.

Hortum nobilitat precioli gloria fructus,

      Non arbor sterilis crescere novit ibi.

Ventorum rabiem cum densis nubibus infra

      Se videt, insultus aeris omnia abest.

45

Vltrices scelerum non sensit aquas cataclismi,

      Nec novit tumidas Deucalionis aquas.

Raptus Enoch subito, curruque levatus Helias,

      Illic tranquille gaudia pacis amat;

Athlethae Domini praecursoresque secundi

50

      Adventus, fidei lumina clara sacrae.

Convincetur ab his sanctorum publicus hostis,

      Mons Olei mortis conscius eius erit.

Hic mons, a prima nascentis origine mundi

      Conditus, aurorae regna propinqua tenet.

55

Ergo diluvium iuga praecessere, quod ipsa

      Testatur Genesis, lectio digna fide.

Nam successive sunt iuncta cacumina terrae,

      In primis radix, dehinc latus, inde iugum.

Sed tamen ex certis causis consurgit in altum

60

      Pars terrae, sed pars altera pressa iacet.

Nam vi vel flatus vel aquae glomerantur in unum

      Exiles atomi particulaeque leves.

Sic et de terra lapides crebro generantur,

      Et montes variis eminuere locis.

65

Et nova dat de se tellus persaepe metalla,

      Crebro terrigenis exitiale malum.

Rarior est autem tellus elata superne,

      Vnde vapor clausus concitus alta petit.

Hinc est quod fundunt montana cacumina fontes,

70

      Ima saepe tamen vallo fluenta scatent.

Surgit et in magnum tellus concussa tumorem,

      Flaminis inclusi vi quatientis eam.

Indignans furit e latebris exire laborans.

      Ventus, vix vires sustinet ipse suas.

75

Augetur virtus in se collecta, furorem

      Contestans rauco murmure sinit atrox.

Impulsam demum terram sibi cedere cogit,

      Quae quasi sit stupido victa pavore tremit.

Saepe solum quamvis solidum vis sublevat ingens,

80

      Saepe ruunt turres, moenia, templa, domus.

Amplo nonnunquam cava terra dehiscit hiatu,

      Complicibusque Dathan ingerit illa minas.

Exteriora dabis terrae loca saepe moveri;

      Sed stabilis centro terra propinqua manet.

85

Martham turbari, tranquilla pace Mariam

      Vti, sed studio dispare cerno libens.

Ventus discurrens vaga sit tibi solicitudo,

      At centrum verum novimus esse Deum.

Quae stat in aeternum terram de iure vocabis

90

      Ecclesiam, causam discere forte cupis.

Calcatur, teritur, premitur, sed pressa superstat,

      Vincit quo magis est pressa labore gravi.

Attritus vomer splendet, patientia duris

      Gaudet, in adversis fortior esse solet.

95

Conculcata viret, splendescit trita, minuta,

      Ecclesiae tellus crescit adaucta malis.

Pressa potentior est, ditatur re spoliata,

      Pulcrior est solis igne perusta sui.

O mater, quae sublata foecundior extat

100

      Prole, nec ablata, virgo pudica parens.

Rursum terra rosis vernantibus est decorata,

      Candoris nivei lilia gignit humus.

Dat violas dulci pictas ferrugine, sponsa

      Christi floribus est sic redimita suis.

105

Quos rosa martyrii, flos campi, donat honore,

      Tanto purpureas dicimus esse rosas.

Hoc assertores fidei, stabilesque columnas,

      Invictosque duces, ecclesiaeque decus.

Quis neget? allegant caput hi roseumque cruorem,

110

      Hec pretio procerum mors pretiosa caret,

Mors est discrimen huius caliginis atque

      Lucis quae nubis nescia semper erit.

Lilia sunt quos munditiae commendat honestas,

      Quorum cum vita coelibe suavis odor.

115

Angelicam datur his in terris ducere vitam,

      Dum mens in casto corpore casta nitet.

Quid? reor angelicis praecellere civibus illum,

      Qui de tam fragili carne triumphat ovans.

Nam quanto magis est fragilis, tanto magis instat,

120

      Inclusus vires ignis ab hoste capit.

Et legem mentis solet infestare tyrannus

      Naturae, Saram vincere tentat Agar.

Blanditiis quandoque virum circumvenit Eva,

      Praetendens pomum quo capiatur herus.

125

Gloria feminei sexus est maxima mundum,

      Hostem, carnem se subdere posse sibi.

Candida purpureo si sint respersa cruore,

      Fiunt vernantes lilia saepe rosa.

Sunt violae qui iam studiis felicibus instant,

130

      Dum veteris vitae displicet error eis.

Pro dolor! has violas violavit blanda voluptas,

      Sed tenet ac punit corpora poena tenax.

Hi lacrimis delicta lavant, conditur ab illis

      Esca brevis, fletus potio dulcis erit.

135

Corpore ieiuno recreat sacra pagina mentem,

      Et longam claudit parva dieta diem.

Exiguum tempus somno conceditur, ingens

      Fletibus et lacrimae pondera vocis habent.

Fletibus ora rigans magis est oratio grata,

140

      Lectio dulcescit, sed iuvat illa magis.

Nunc huic, nunc illi, se mens pro tempore subdit,

      Haec placet, illa placet; haec magis, illa magis.

Alterius vicibus succurrit grata sorori

      Lectio, porro cibus utraque mentis erit.

145

Haec cibat, illa cibat, animus recreatur utraque,

      Curarum strepitus atque tumultus abest.

Ignitum pectus devotis fervida reddit,

      Deliciisque stupet mens recreata novis.

Certa fides mentem regit, at spes erigit, intus

150

      In thalamo cordis deliciatur amor.

Dulces amplexus optat speratque Rachelis,

      Hinc onus, inde iugum, dat leve, suave facit.

Dilecti faciem suspirans cernit amatam,

      Tunc vix delicias sustinet ipse suas.

155

Tunc visus regis perlustrat nobile corpus,

      Mox dulces animus audet adire pedes.

Leniter admovet his oculos faciemque, sed ore

      Sugit delicias deliciosus amor.

Tunc spinas, clavos, mucronem, vulnera, mortem,

160

      Defectum solis, scissaque saxa videt.

Motum telluris auctori compatientis

      Conspicit, hisque diu mens agitata tremit.

In terrae motu mentis quoque terra movetur;

      Inspecto terrae terra tremore tremit.

165

Tranquillis etiam coelo pelagoque fragorem

      Dat tellus, magni concava mota soni

Terra tremit Phoebi defectibus atque sororis;

      Tunc tempestatum iurgia saeva vacant,

Motus item terrae fit nocte frequentius unda,

170

      Turbida tunc putei praestat odore minus.

Fervens luxuriat compressis vallibus aer,

      Et maturus in his fructus adesse solet.

Solaris facit id radiosa reflexio lucis,

      Et quasi stans levis aura quiescit ibi.

175

Europam, Lybien, Asiam, partes liquet osse

      Orbis, et est spatio dispare terra triplex.

Trino terra triplex, trino quoque machina trina,

      Hierarchia triplex ordine trina subest.

Scito parem Libien Europae, tertia maior,

180

      Quae restat spatio vincit utramque duplo.

Primitus Europae mea pagina serviet, in qua

      Roma stat, orbis apex, gloria, gemma, decus.

Vrbs titulis claris tam laetis clara triumphis,

      Quondam bisseno Caesare tuta fuit.

185

Haec genuit Magnum tam magni nominis, Eurus

      Imperio vidit regna subacta suo.

Haec genuit Brutum, qui victor ab urbe tyrannum

      Expulit, iste pater urbis et orbis erat.

Victorem Magnum genuit Carthaginis altae,

190

      Fulsit in hac geminum sidus uterque Cato.

Vrbe Boetius hac consul, Symmachusque senator

      Fulsit, sub Fabio consule laeta fuit.

Quis non miretur linguam Ciceronis, et ausus

      Tantos, eloqui maximus auctor erat.

195

Artis rhetoricae fuit arx, fons, manna, columna;

      Cessit et invitus huic Catalina ferox.

Clarus avos fulsit hac urbe Sallustius, isti

      Par aliquis, nemo maior, in urbe fuit.

Gallia trina tuis titulis est subdita, Iuli,

200

      Atque Britannica gens bellica, saeva, potens.

Huic bissextilis auctori serviit annus,

      Huic lunae cursus assecla fidus erat.

Vnica nam fateor me nexat epula, Caesar

      Dictavit quinas, non semel, immo simul.

205

Armis magnus erat maturo pectore maior,

      Teuthaten Marti succubuisse queror.

Augusto cessit Antonius et Pharus, immo

      Liber ob hoc totus serviit orbis ei.

Salvator voluit sub tanto principe nasci;

210

      Nam pax sub pacis principe nata fuit.

Marmoream moriens vidit laetissimus urbem,

      Quae tantum muri coctilis ante fuit.

Titus eo maior, Romam sed tempore parvo

      Rexit, amor mundi deliciaeque breves.

215

Hunc decuit mortis ultorem numinis esse,

      Dum deleta fuit gens mala, digna mori.

Vnum quo nullo ditarat munere quenquam

      Consumptum frustra censuit esse diem.

Haec Titi pietas, haec munificentia, Croesi

220

      Vicit delicias et Salomonis opes.

Ostensum terris rapuerunt numina vivum,

      Ne fieret coelum numine terra suo,

A Tito titulum dici reor, hic fuit orbis

      Titan, et titulus, inficit ora rubor,

225

Parva loquor titulum commendaturus honoris,

      En summae laudis gloria Titus erat.

Tite, tuum nomen producet fama perennis,

      Hinc est quod primam nominis esse nolo.

Productam quoque Titanis mihi nomine semper,

230

      Ac mundo toti gratius esse dabo.

Traianum superis aequat clementia summa;

      Quis posset laudes claudere, Roma, tuas?

Nutrix Roma deum, decus imperiale potentum,

      Gildria christicolas imperiosa regit.

235

Cesaribus maior Petrus solium tenet orbis,

      Et claves coeli, pontificalis honos.

Fulminat ense minax Paulus, Romamque tuetur;

      Porro ferox urbis hostibus esse solet.

Pauli dextra tenet gladium, sed leva libellum;

240

      Sed quid? cum res sit mystica, clausa latet.

Mucro potestatem designat, dextra perennem

      Vitam, doctrinae forma libellus erit.

Laeva statum vitae praesentis nunciat, in qua

      Nobis doctrinae commodus usus adest.

245

Traxit in errorem multos pictura, putantes

      Quod regio boreae sit tibi danda, Petre.

Dextera depictae maiestatis tibi, Paule,

      Debetur, cedit, Petre, sinistra tibi.

Quarum doctor erat Paulus, septentrio gentes

250

      Signat, Iudaeae gloria Petrus erat.

Ergo notus Petrum toneat; septentrio Paulum;

      Si tamen advertis, altera causa subest.

Militiam Pauli praecessit gloria Christi,

      Quam signat sanctae dextera sancta crucis.

255

Miles erat Christi Petrus, sed tempore quo sol

      Indutus vera carne refulsit humo.

Hinc est laeva Petro donanda, sed altera Paulo;

      Martyrii decus his contulit una dies.

Coelum luminibus tantis et Roma refulgent;

260

      Hos coelo genuit et sibi terra viros.

Coelum spiritibus ornatur, corpora coelis

      Expectata diu laeta reservat humus.

Matthias, cuius electio digna supernis

      Enituit signis, associatur eis.

265

Roma patrociniis tantis se iure beatam

      Censet, censebit, censeat opto diu.

Accinere sibi socios Romaeque patronos,

      Quorum subsidiis floreat urbis honos.

Simon cum Iuda, Laurentius, et protomartyr,

270

      Vrbem solantur, immo tuentur eam.

Hanc humero fulsit Mattheus munere claro,

      Praeclaram reddit Bartholomeus eam.

Coetus martyrii dignos palma numerare

      Quis poterit, quorum corpora Roma tenet.

275

Germanos fratres, cum Paulo, iunge Iohannem,

      Almachio compar urbe, Marine, iaces.

Virgineos ornat coetus Cecilia, coeli

      Lilia, quae Romam coelica virgo beat.

Palma quam Romae meruit martyr generosa,

280

      Agnes, in coelis agnita virgo micat.

Sic florem vallis virgo, campi quoque martyr,

      Sic sequitur patrem filia, sponsa virum.

Sic agnes, agni vestigia semper adorans,

      Gaudet dilecto se recreare suo.

285

Effigiem nostri Salvatoris venerandam

      Impressam panno gens veneranda colit.

Vincor non sola metrorum lege coactus,

      Me vincit mr"s materiesque gravis.

Delicias operum si quaeris, cerne colossum

290

      Et quam tutata est Iuno moneta domum.

A cultu solis nomen sumpsisse colossum

      Fertur, materiam nobile vicit opus.

Gemmas siderea rutilantes igni micanti

      Coelum stelliferum vincere posse putes.

295

Ars vires experta, suas contendere secum,

      Si laudes operis consulis, ausa fuit.

Quaelibet hic propria regio signata figura,

      At medium tenuit inclita Roma locum.

Reginam decuit vultus, reverentia, sceptrum,

300

      Praefulgens vestis, et diadema decens.

Insidias si gens Romanis ulla parabat,

      Vultu detexit eius imago scelus;

Vertice demisso, defigens lumina terrae,

      Sese declarans criminis esse suam.

305

Et pulsata manu statuae campanula, plebem

      Accinit, populus arma fremebat ovans.

Hoc opus humanus labor, ars, industria, virtus,

      Ingenii laudem censuit esse suam.

Corruit hoc templum solis, sed solis in ortu

310

      Iustitiae, Phoebus lunaque servit ei.

Solis in adventu veri nox atra recessit

      Erroris, tenebras expulit orta dies.

Orto de terra vero fallacia cessit,

      Sectarum casus idola fracta docent.

315

Iulia stat cinerum servatrix fida tuorum,

      Iuli, materiam consulis, error adest.

Marmoreus pulvis contritus, aquae, sociatus,

      Trullam commendat artificisque manum.

Sic surrexit opus, sic est erecta columna,

320

      Rasis bis bino fulta leone sedet.

Ad Romae titulos accedit, quod Laterani

      Clausa sub altari foederis arca manet.

Ista tamen non sunt Ieremiae consona, sed quid?

      Vulgo non semper est adhibenda fides.

325

Roma, vale, papam, dominos quoque cardinis orbis,

      Romulidasque tuos opto valere, vale.

Roma, vale, nunquam dicturus sum tibi, salve;

      Compressas valles diligo; Roma, vale

Roma, Iovis montes, alpes nive semper amictas,

330

      Hannibalisque vias horreo; Roma, vale.

Annum totalem Septembrem censeo Romae;

      Horas Septembres horreo; Roma, vale.

Includi claustro, privatam ducere vitam,

      Opto; me terret curia; Roma, vale.

335

Romae quid facerem? mentiri nescio, libros

      Diligo, sed libras respuo; Roma, vale.

Numquid adulabor? faciem iam ruga senilis

      Exarat, invitus servio; Roma, vale,

Mausolea mihi non quaero pyramidesve,

340

      Glebae contentus gramine; Roma, vale.

Respuo delicias tantas, tantosque tumultus;

      Cornutas frontes horreo; Roma, vale.

Sed ne nugari videar tociens repetendo,

      Roma, vale, cesso dicere, Roma, vale.

345

En Mediolani muros, coeloque minantes

      Turres munitas, moenia celsa peto.

Gens exercitiis armorum docta, feroxque,

      Hostes impugnat, deprimit, arctat, ovans.

Efficit augustam felix Ambrosius urbem,

350

      Cuius vena potens mellea lingua fuit.

Cuius doctrina cum tot felicibus actis

      Nobilis Itala gens est solidata fide.

Thessalonica tibi cladem Theodosius, igne

      Irae succensus, intulit, immo furens.

355

Dehinc Mediolanum petit, hinc dictus pater urbis

      Ecclesiae sanctum limen adire vetat.

Paruit Augustus praecepto praesulis, et se

      Iudicio tanti subdidit ipse viri.

O veterum mores! o tempora! subdere colla

360

      Ecclesiae ducibus gloria magna fuit.

A suae cuius erat vestitum vellere lanae

      Dimidium corpus, urbs data nomen habet.

Hac cum Prothasio dormit Gervasius urbe,

      Et cum Nazario, Celse, quiescis ibi.

365

Corpora Naboris, Basilidis, atque Cirini,

      In dicta tociens urbe sepulta iacent,

Ravennam docuit a Petro missus Apolli-

      Naris, cui fidei semina prima dedit.

Ex his laeta seges operum surrexit, amoris

370

      Ingens maturam reddidit aestus eam.

Vsus sum themesi, sed nomen consule, stare

      Non potuit melius syllaba quina metro.

Vir sanctus templum subvertit Apollinis orans,

      Censuit esse reum perfida turba virum.

375

Tot fera quis credat certamina, tot cruciatus,

      Tot mortes, unum sustinuisse virum.

Dicta promeruit vitam Vitalis in urbe,

      Compensans longum vivere morte brevi.

Hic tibi, Vitalis, mors vitae contulit ortum,

380

      Vita tibi pretium mors pretiosa fuit.

Transiit ad superos hinc Germanus, venerandum

      Suscepit corpus Gallia laeta dolens.

Autisiodorus, cui praefuit, ossa reservat,

      Crebro lux radians coelica fulget ibi.

385

Papiam celebrem reddit decor inclitus orbis,

      Lux cleri, fidei firma columna sacrae.

Moribus augustis fuit Augustinus, honesti

      Exemplar, radios lux radiosa dedit.

Ingenuas artes septem florentibus annis

390

      Transcursu leviter vicerat ille brevi.

Notitiaeque suae cessit sacra pagina, Marco

      Eloquio compar, pectore maior erat.

Corpora ter denis Petrus defuncta diebus,

      Communis vitae vivere lege facit.

395

Spiritibus caecis dat lumina, famina mutis,

      Consolidans plantas gressibus aptat eas.

Fausti convictor, haeresum quoque malleus, orbem

      Scriptis ditavit; rumpere, livor edax.

Numquid Aristoteles, numquid Plato, num Galienus,

400

      Aut Hippocras, tanto munere ditat humum?

Ossa viri tanti, tanti doctoris, in urbe

      Lutprandi regis aurea cella tenet.

Saepe tamen coelum pro cella, candide lector,

      Legi, quid litem lana caprina movet.

405

Fertur in hac magnus dormire Boetius urbe,

      Felix sub tanto consule Roma fuit.

Transtulit interpres quam plura volumina fidus,

      Insuper obscurum luce serenat opus.

Qui clarum sidus logices commenta peregit,

410

      Qui magnae fructus utilitatis habent.

Vrbs felix radiat tam claris clara patronis,

      Exultat tantis curia summa viris.

Fertur civiles sensisse Cremona tumultus,

      Cum periit Caesar Iulius urbe sua.

415

Cassius et Brutus, auctores proditionis,

      Altis inclusi moenibus eius erant.

Obsedit minis indignans Antonius urbem,

      Affectans ultor Caesaris esse sui.

Mittitur Augustus ut opem clausis ferat, at quid?

420

      Res suadet tantos foedus inire duces.

Dii bene si foedus initum servasset amoris

      Gratia, cessasset Leucadis ille furor.

Consimiles Mutinae populus sensisse labores

      Dicitur, historiae cordula testis adest.

425

Iustiniane, tibi Bolonia libera servit;

      Humanum genus haec non regit, immo legit.

Vt Venetus praesens Marci corpus veneratur,

      Hanc praefert opibus quam colit urbis opem.

Noster, Agrippa, tuam liber effert laudibus urbem,

430

      Quamvis non egeat laudibus illa meis.

Quae sunt dicta prius repetantur, nam repetita

      Invidiae desit fiamma placere reor.

Multas praetereo praeclari nominis urbes;

      Claudere res tantas, parve libelle, nequis.

435

Vt, Pannonia, te laudem, Hieronimus, ingens

      Doctor, laudis erit gloria summa tuae.

Quid quod Martinum genuit Pannonia, cuius

      Actus eximios pagina nulla capit?

Nomen aquae tibi dant, Aquitannia, pene reversus

440

      In se, te Ligeris circuit amne suo.

Narbonam linquo, cum Claromonte, Lemonis,

      Et plures valeant; pulchra Tolosa, veni.

Arte situque decens, munita, potens, opulenta,

      Vrbs famae celebris, hostibus horror eras.

445

Sed respersa nota turpi iam fama laborat

      Gentis, quae coepit dogmata prava sequi.

Tempora nostra carent laetis successibus, error

      Praeceps pervertit dogmata, iura, fidem.

Gens quondam famae titulis pollens, meritorum

450

      Quondam luce micans, cur tenebrosa peris?

Cur Fausti sequeris errores, cur Manichaei?

      Nil creat obscurus Lucifer ille tuus.

Ni Saturninus Exuperiusque Tolosam

      Dudum servassent, diruta saepe foret.

455

Hic candens inter coelestia lilia fulget;

      Illi debetur purpura tincta rosis.

Ergo, Tolosa, vale; resipiscens, filia, veri,

      Errorem sequeris, ergo dolosa peri.

Me revocat promtum iussis parere Lemonis,

460

      Ostensura quibus dives habundat opes.

Illum praetendit, quem complexus venerandis

      Est ulnis dominus conveniendo suos.

Quem statuit medium medius noster mediator;

      Qui doctor verae simplicitatis erat.

465

Invitavit ad hanc quos verus amor sociarat,

      Magnus erit quisquis parvulus esse potest.

Aetas illa minor, humilis, mansueta, pudica,

      Angelicae faciem simplicitatis habet.

Haud procul hac sanctus Leonardus ab urbe quiescit,

470

      Virtutum cuius gloria magna fuit.

Pictavis insigni titulorum laude coruscans,

      G. Porretanum laudibus adde tuis.

Laudibus immo tuis titulum praepone magistrum,

      G. qui te rexit, filius atque pater,

475

Quem sibi debuerat caput orbis proposuisse,

      Deesse tibi natus noluit esse tuus.

Nomen quod totus potuit vix claudere mundus,

      Non licuit totum claudere lege metri.

Praefuit huic doctor ingens Hilarius urbi,

480

      Qui fuit ingenio praecluis, arte potens.

Hic sublime volans penetrat mysteria rerum,

      Praecedens alios nobilitate stili.

Iste tuas haereses vellens radiciter, Arri,

      Vtile felici fine peregit opus.

485

Subtilis lector relegat simplex venerando,

      Vix inspecturus nobile laudet opus.

Gamaliele suo Paulus, Hierominus isto,

      Gaudeat, o tantis terra beata viris.

Martinus tanti lateri doctoris adhaesit,

490

      Gavisus tanto subditus esse viro.

Auditore suo felicem crede magistrum,

      Auditorque suo patre beatus erat.

Dormit in urbe data Maxentius et Benedictus,

      Laetaturque comes esse Sabinus eis.

495

Presbyter hic florens floret Florentius, hic flos

      Horto coelesti suavis odore nitet.

Lugdunum reputat primam sibi Gallia sedem,

      Quae, tot sed tantis est decorata viris.

Vrbe Lupus, custos omnium fidissimus, ista.

500

      Dormit, saepe lupos efficit agnus oves.

Lugdunum lucis donum tibi Gallia quondam

      Praebuit, ut fidei prima magistra tuae.

Quae tibi iura fori dederat civilis, honeste

      Vivendi formam contulit atque fidem

505

Sed quid? magnatum, quos lex Romana probarat

      Damnandos, carcer horridus ista fuit.

Ergo Lugduno luctus nomen dedit, ossa

      Herodis dicto sunt tumulata loco.

Aedua, Romuleae veneratrix sedula gentis,

510

      Vix unquam voluit esse rebellis ei.

Hanc fulgens virtute Leodegarius urbem

      Rexit, cui coelos inclita vita dedit.

Symphorianus eam martyr, reginaque virgo,

      Pontifices Proculus Simpliciusque beant.

515

Dormit in hac praesul et amans et amatus Amator,

      Est verus fidei furis, amoris amor.

Aedua quae marmoreis nomen sortitur ab aedis,

      Quos invenit ibi conditor urbis arans.

Dum, praeclare, tuam regeres, Mamerte, Viennam,

520

      Saepius est saevis exagitata lupis.

Irruit in plebem densissima turba luporum,

      Praedaque praedonum plebs miseranda fuit.

At praesul mox iniunxit ieiunia genti,

      Prodiit in medium sic letania minor.

525

O virtus! o mira Dei clementia! silvas

      Hi velut attoniti dehinc adire suas

Vera sequens ista requiescit in urbe Severus,

      Qui serit in lacrimis, gaudia vera metet.

Praesul Avitus in hac dormit, flos gentis Avitae,

530

      Fulta fuit tanto Gallia tota viro.

Letiferam pestem qua polluit Arrius orbem

      Doctor praedictus expulit urbe procul.

Nobilis urbs annis est consummata duobus,

      Huic nomen quasi sit dicta Bianna trahit.

535

Forte, Vianna, tibi nomen bis contulit annus,

      Aut numquid gemino nomen ab amne trahis?

Vrbs Senonum gaudet subiectam Parisiensem

      Esse sibi quondam. filia mater erat.

Auctor transpositae Landricus erat ditionis,

540

      Id fieri iussit imperiosa fames.

Vernantem stupet esse rosam praedicta columbam,

      Vrbs in qua moriens mansit ab urbe volans.

Exiit ut fulvum purgatior igne metallum,

      Sed demum gladio caesa superna tenet.

545

Sabinianus et hanc illustrem reddidit urbem,

      Et collega potens, hancque beata beat.

Et clarum sidus Sidronius urbe coruscat,

      Fulget lucidius lucidiore polo.

Commendare Trecas poteris, si praesulis istam

550

      Vrbem praeclari nominis esse Lupi.

Hic cum Germano partes adiere remotas,

      Excelsis meritis clarus uterque fuit.

Suscepisse viros laetata Britannia tantos,

      Audivit fidei dulcia verba sacrae.

555

Dehinc extirpatis erroribus ad sua laeti,

      Post tot sudores, vix rediere loca.

Vrbem commendant insignia gesta Patrocli,

      Praesul hic quovis Hectore maior erat.

Autisiodorum Iovianus martyr honorat,

560

      Vani contemnens idola vana Iovis.

Virginis hanc Helenae ditat praesentia; starent

      Pergama, si similis rapta fuisset ei.

Parisius quidam, paradisus deliciarum,

      Est maior cum sit maxima laude mea.

565

Mercurium coluit error gentilis ibidem,

      Reseos et legum gloria floret ibi.

Hic exercitium logicos praeludit, amice,

      Cum rerum causis, pagina sacra, tibi.

Hic florent artes, coelestis pagina regnat,

570

      Stant leges, lucet ius, medicina viget.

Quem Martis pagus genuit Dionysius urbem

      Convertit, ritus instituendo novos.

Ecclesiamque novam gaudens construxit ibidem,

      In qua virtutum lucida signa micant.

575

Lumine doctrinae fulsit subtilis, aperte

      Res nimis obscuras explicuisse potens.

Angelicos coetus distinxit limite certo,

      Effectu, gradibus, muneribusque suis,

Quod tamen in Latio magnus Dionysius, hospes,

580

      Exutus fuerit carne probare volunt.

Sed quid? nota sequor, famae vestigia nota,

      Quamvis id Beda displicuisse sciam.

Quid quod me recreant urbis praeconia dictae,

      Quam cum Marcello tu, Genovefa, regis?

585

Vrbe data fulgens meritis, rutilans velut aurum,

      Aureolam meruit aurea virgo decens.

Iunonis templum Vincentius obtinet, illud

      Praesul Germanus vendicat esse suum.

Indicat et circi descriptio magna, theatrum

590

      Cypridis illud idem vasta ruina docet.

Diruit illud opus fidei devotio sancti,

      Victoris prope stat religiosa domus.

Est ibi thermarum munitio maxima quondam,

      Quae Monti Martis ferre solebat opem;

595

A quo sub terris ad Thermas ars iter aptum

      Duxerat, atque tuas, Secana, subtus aquas.

Insula quae melius dici Mediamna videtur,

      Perpetuo placide laeta decore viret.

Illic se recreant spaciando philosophorum

600

      Agmina, grandis amat otia laeta labor.

Inclitus Arturus Follonem vicit ibidem,

      Arpennus fertur conscius esse necis.

Aurelianis ave, devota crucis veneratrix,

      Quae confertur ei tam specialis honor.

605

Laetus laetitiam finem statuens sibi veram,

      Hic laetum subiit, laetior astra petens.

Non se Parnassus tibi conferat Aurelianis,

      Parnassi vertex cedet uterque tibi.

Carmina Pieridum multo vigilata labore

610

      Exponi, nulla certius urbe reor.

Iam Cenomannis adest, cui magnus praeficit Hilde-

      Bertus, flos cleri, pontificumque decus.

Plurima festive scripsit dictamina, scripsit

      Sicut hyems laurum, Pergama flere nolo.

615

Altarisque sacri docuit mysteria, necnon

      Causam qua Christus et Deus est et homo.

Depinxitque stilo placide mores muliebres,

      Multaque quae gravis est enumerare labor.

Praefuit hic tandem tibi, Martinopolis, haec est

620

      Turonis, a Turni nomine dicta Phrygis.

Rexerat hanc signis fulgens coelestibus, orbis

      Splendor, Martinus, urbis et orbis amor.

Paruit huic quaevis vis, morbus, mors, elementa,

      Vantus me fuerit, iudicat illo globus.

625

Igneus ille globus, ignis coelestis amore

      Coelesti plenum cor docet esse viri.

Inclita gesta cupis Martini claudere scripto,

      Dinumeres guttas aequoris, astra poli,

Andegavis salve, generosa parens generosi,

630

      G. rex, dux, comes, H. filius eius erat.

Cuius tres natos summi clementia regis

      Sublimans, illis regia sceptra dedit.

Praefuit imperio Romano mater, at uxor,

      Clara genus facie, clara, venusta, decens.

635

Ornat Remensem sanctus Remigius urbem,

      Qui nondum natus sanctificatus erat.

Conformatus in hoc, baptistae cum Ieremia,

      Luctantique Iacob, et, Nicholae, tibi.

Remis ob insidias fratris Remum fugientem

640

      Construxisse ferunt, conscia Roma negat.

Rursum fraterno primos maduisse cruore

      Muros, si recolis, Corduba docta docet.

Sic Paridem dant Parisius fundasse, sed illum

      Raptorem victum Pergama victa tenent.

645

Remis item, veteres nisi mutet Francia ritus,

      Regibus excellens dat diadema suis.

Dum bona pauperibus, superis impendit honorem,

      Dat mel diis Meldis, laeta, modesta, placens.

Militiae Karoli docti ducis atque potentis,

650

      Ogeri Daci, corpus honorat eam.

Neustria Rotomago, quia prima sede beatam

      Se censet, magnos nutriit illa duces.

Magnos magnanimos magna virtute potentes,

      Regna, potentatus subdidit ista sibi.

655

Wiscardum genuit, in quo Calabros Siculosque,

      Apuliam domuit Neustria, vicit Afros.

Augusti, quorum tibi Graecia praefuit unus,

      Alter Romanis, terga dedere viro.

Et solvens alios se solvere papa nequivit,

660

      Quique ligare solet, ipse ligatus erat.

Rollo, Rollando par, te, Normannia, rexit,

      Gentis Dacorum gloria, gemma, decus.

Senserunt Franci quid gens, quid dextera posset

      Rollonis; nomen ipsius horror erat.

665

Ausus, conatus, molimina, praelia nomen

      Expavit tanti Gallia tota viro.

Vrbs opulenta, potens, ingens, urbs Parisiensis,

      A Dacis flammis dedita saepe fuit.

O dolor! o gemitus! o luctus! Aurelianis

670

      In cinerem prorsus tota redacta fuit.

Inviso felix Carnotum restitit hosti,

      Victor tunc coepit victus inire fugam.

Laudibus eximiae matris natique potentis

      Hanc ascribendam novimus esse fugam.

675

Virginis interulam tunc gessit signifer urbem,

      Egrediens, fugiens, territus hostis abit.

O virtus! iam dux visus amiserat usum;

      Paucos instanter Gallica turba premit.

Vix dux evasit, vix ad sua castra reversus,

680

      Vix spes exulibus ulla relicta fuit.

Rollonem tandem respexit gratia summi

      Regis, nam sacro fonte renatus erat.

Rotomagumque duci proprios concessit in usus

      Praesul, cui fuerat subditus urbis honos.

685

A primo duce sextus erat Bastardus, avorum

      Transcendens vires, nomina, gesta, decus.

Subdita serviit hinc tanto duce Neustria felix,

      Victaque paruit huic Locria, terra ferax.

Cambria cessit ei, simul et tellus Corinaei,

690

      Pictos cum Scotis subdidit iste sibi.

Ad natale solum quod Plinius Albion olim

      Dictum commemorat, flectere lora libet,

Dehinc Bruti tellus est dicta Britannia maior,

      Nam minor Armonicos gaudet habere sinus.

695

Exuperat cunctas haec insula fertilitate,

      Et spatio quaevis insula cedit ei.

Ditat eam natura potens, flavoque metallo,

      Et stanno, reliquas quis numeraret opes.

Nulla magis regio studiis est apta Minervae,

700

      Arcadiae vincit pascua, rura Phari;

Dives frumento, lana, sale, melle, metallis;

      Flumina dant pisces, dat mare, silva feras,

Tam Lybiae volucres quam phasidos, Anglia, ditant

      Mensas saepe tuas; transeo chortis aves.

705

In mensa nusquam vultus iocundior, hospes

      Gratior, aut cultus lautior esse solet.

Ornatus mensae nequit exquisitior esse,

      Gaudet in obsequiis officiosa manus.

Anglicus a puero, velut id natura ministret,

710

      Aut iubeat, donat munera digna dari.

Erigitur porrecta manum stans curva senectus,

      Ad dandum manus hic nulla senilis erit.

Siderei vultus, hic munificentia regnat,

      Hic nescit munus vendere lenta manus.

715

Absque mora detur munus, sine murmure vultus,

      Laetitiae mentis nuncius esse solet.

Condit sed geminat donum dandi modus ipsum,

      Spes crucians animum degenerare facit.

Prae reliquis hanc exercet venatio gentem;

720

      Cederet Orion et Meleager ei.

Ingenium dat ei genius subtile, quod artes

      Mechanicas subdit ingenuasque sibi.

Admiranda tibi praebet spectacula tellus

      Bruti; summatim tangere pauca libet.

725

Balnea Bathoniae ferventia tempore quovis

      Aegris festina saepe medentur ope.

Nobilis est lapidum structura Chorea Gigantum,

      Ars experta suum posse peregit opus,

Quod ne prodiret in lucem segnius artem,

730

      Se viresque suas consuluisse reor.

Hoc opus ascribit Merlino garrula fama,

      Filia figmenti fabula vana refert.

Dicta congerie fertur decorata fuisse

      Tellus quae nutrit tot Palamedis aves.

735

Dehinc tantum munus suscepit Hibernia gaudens,

      Nam virtus lapidum cuilibet ampla subest.

Nam respersus aquis magnam transfundit in illas

      Vim, qua curari saepius aeger eget.

Vter Pendragon hanc molem transvexit ad Ambri

740

      Fines, devicto victor ab hoste means.

O quot nobilium, quot corpora sancta virorum,

      Illic Hengisti proditione iacent?

Intercepta fuit gens inclita, gens generosa,

      Intercepta, nimis credula, cauta minus.

745

Sed tunc enituit praeclari consulis Eldol

      Virtus, qui leto septuaginta dedit.

Est specus Aeoliis ventis obnoxia semper,

      Impetus e gemino maximus ore venit.

Cogitur iniectum velamen adire supernas

750

      Partes, descensum praepedit aura potens.

Est sabulum cito discurrens, quo forte viator

      Si praesumit iter carpere, terra tremit.

Incessu lento Gradiens se saepe periclis

      Subdit, et absorptus protinus ima petit.

755

Sed quid succurret inclusis orbicularis

      Motus, et exclusus Orpheus alter erit?

Dicitur a Ditis rediisse penatibus igne

      Euridices fervens Orpheus, immo furens.

Evomitus vix est Iove successibus impar,

760

      Sed memor inclusus, Amphiarae, tui.

Ergo discrimen evasurus fugienti

      Sit similis, discat accelerare fugam.

En mausolaei Di formam lapis arte cavatus

      Se commensurans cuilibet aptat hero.

765

Cingere quam poteris ulnis mirare columna,

      Ni forsan coniunx sit tibi fida minus.

Est flumen cuius ripa, quae, respicit eurum,

      Dulces ac varios dat philomena modos;

Altera, quae zephyro vicinior esse probatur,

770

      Dulcia praedictae cantica nescit avis.

Confinis fonti lapis est, qui vel semel unda

      Fontis respersus, nubila caeca parit.

Nominis esse locum ditatum ducibus undis,

      Cum tamen hic salsis semper abundet aquis.

775

Quid quod separat has ab eia distantia parva,

      Et quod abhinc ingens ad mare restat iter?

Est arbor quam gratus honos nescit foliorum,

      Flos ornat, fructus gloria ditat eam;

Numquam tota tamen iuvenescit portio semis,

780

      Ni fallor, laeto tota virore caret.

Mugitu lacus est eventus praeco futuri,

      Cuius aquis fera se credere nulla solet.

Instet odora canum virtus, mors instet amara,

      Non tamen intrabit exagitata lacum.

785

Est stagnum cui si vestitam cortice virgam

      Immittas, tunicam deseret illa suam.

Transeat ad notas stilus urbes, sed Trinovantum

      Praeferri reliquis publica fama iubet.

Gloria, divitiae, mores, decor, et situs urbis

790

      Praeponi merito te, Nova Troia, docent.

Hac series regum veneranda quiescit in urbe,

      Quos forma poterit claudere sermo brevi.

Ad praemissa tamen lectorem mitto, supersunt

      Plurima quae scripto postulat ordo dari.

795

Hanc urbem muris Helenam cinxisse decenter

      Constat, si scriptis est adhibenda fides.

Haec crucis inventrix coelestes contulit orbi

      Divitias, coelis debita, digna Deo.

In signo crucis aethereae gentes superasti,

800

      Constantine, decus orbis et urbis amor.

O generosa parens, tanto dignissima nato,

      Tu crucis inventrix, hic cruce victor erat.

Guintoniam titulis claram, gazisque repletam,

      Noverunt veterum tempora prisca patrum.

805

Sed iam sacra fames auri, iam caecus habendi

      Vrbibus egregiis parcere nescit amor.

Quot vitiis premeris, tot servus eris dominorum;

      Sis Nero, servilis conditionis eris.

Quid confert tibi si toti dominaberis orbi,

810

      Ni te compescas, ni dominere tui?

Ad praetaxatam mons laeta revertitur urbem,

      Quam flammis tociens gens aliena dedit.

Hinc facies urbis tociens mutata, dolorem

      Praetendit, casus nuncia vera sui.

815

Amphibalo quondam se sedes pontificalis

      Debuit, et cessit gloria, Petre, tibi.

Sic res mutantur, mutantur tempora, mundus

      Sese transformans Proteus esse cupit.

Vrbe data regum venerabilis ordo quiescit,

820

      Tangere quos breviter copia tanta vetat.

Cantia te reddit metropolis illa potentem,

      Qua quondam fulsit gloria magna patrum.

Ortus in occasu novus est sol, lumine claro

      Irradians, gaudet Cantia sole suo.

825

Totius occasus solis fuit, ortus eidem,

      Principium vitae, mors tibi sola dabit.

Visito quam felix Ebraucus condidit urbem,

      Petro se debet pontificalis apex.

Civibus haec tociens viduata, novisque repleta,

830

      Diruta prospexit moenia saepe sui.

Quid manus hostilis queat est experta frequenter;

      Sed quid? eam pacis otia longa fovent.

Iam se felicem censeret, si dominatus

      Parcere subiectis sciret avara manus.

835

Lindisiae columen Lincolnia sine columna,

      Munifica, felix gente, repleta bonis,

Par tibi nulla foret, si te tuus ille magister

      Informaret adhuc moribus atque fide.

Montanus, sed mons stabilis fideique columna,

840

      Cui se coelestis pagina tota dedit.

Montanus, meritis, pius, et servator honesti,

      Veraque simplicitas digna favore fuit.

Contulit huic primam cathedram Genovefa, secundam

      Mater virgo, sacrae virginitatis honos.

845

Transiit ad montem Montanus, monte relicto;

      En montana Syon et loca celsa tenet.

Haec digressio sit signum seu testis amoris;

      Condigna fateor laus erit ista minor.

Arte situque loci munita, Dunelmia, salve,

850

      Qua floret sanctae relligionis honos.

Pontificum sedes Cuthberto cessit ibidem;

      Beda, vir egregius, associatur ei;

Ingenium cuius nec mundus claudere posset,

      Corpus honorandum capsula parva capit.

855

Claudia, relligio tua nunquam claudicat, immo

      Semper constanti constitit illa gradu.

Dormit in ecclesia Petri venerabilis ille

      Consul Robertus, gloria magna ducum.

Vrbs insignis erat Verolamia, plus operosae

860

      Arti, naturae, debuit illa minus.

Pendragon Arturi patris, hec obsessa laborem

      Septennem sprevit, cive superba suo.

Hic est martyrii roseo decoratus honore

      Albanus, civis, inclita Roma, tuus.

865

Flos vernans, noster Stephanus, protomartyr eorum

      Quos Bruti claudit insula clausa mari.

Huius in ecclesia miracula saepe coruscant;

      Fragrat ibi mire relligionis odor.

Intima coelorum pulsat devotio fervens;

870

      Dant illic suaves cantica laeta modos.

Hymni cum iubilis, gemitus, suspiria, fletus,

      Exiles somni, continuusque labor,

Cum studiis Phaedrae ieiunia crebra perorant

      Et cogunt iram iudicis esse brevem.

875

Effulsit sidus in te, Colocestria, lumen

      Septem climatibus lux radiosa dedit.

Sidus erat Constantinus, decus imperiale;

      Serviit huic flexo poplite Roma potens.

Merlini tumulus tibi, Merleburgia, nomen

880

      Praebuit, est testis Anglica lingua mihi.

Prima Britannorum fidei lux Lucius esse

      Fertur, qui rexit moenia, Brute, tua.

Munditiae titulis polleret Hibernia, si non

      Moribus incultis barbara tota foret.

885

Reptilibus nocuis letali peste veneni

      Indicit bellum, fata subire iubens.

Est locus, ut referunt, ambitus dulcibus undis,

      Quo nil iuris habet tertia parca quaerens.

Sed cum iam languet natura mori cupientis,

890

      Cogitur affinem corpus adire locum.

Tunc mors lenta prius pernicibus advolat alis,

      Complet et officium parca severa suum.

Asserit esse locum solennis fama dicatum

      Brandano, quo lux lucida saepe micat.

895

Purgandas animas dant hic transire per ignem,

      Vt dignae facie iudicis esse queant.

Et si simplex sit cruciatus spiritus igne

      Corporeo, sed quid? perfide Fauste, tace.

Res simplex corpus regit, et sociatur eidem;

900

      Ex istis unum causa suprema facit.

Linea cum puncto nihil efficit, ut quid in unum

      Conveniunt hominis spiritus atque caro.

Hic simplex corpus reddit dimensio trina,

      Et tamen haec duo sunt associata sibi.

905

Res simplex est corporeae coniuncta decenter,

      Se puncto corpus sic sociare nequit.

Est dives fulvo regio praedicta metallo,

      In bellis munit saeva bipennis eam.

Sed quid? iam victae gladiis cessere bipennes;

910

      Angligenis servit gens fera, victa tamen.

Albinis nomen dedit Albanectus, eisdem

      Palladius fidei semina prima dedit.

Orchadas imperio Romano subdidit ille

      Claudius, a quo nunc Claudia nomen habet.

915

Corduba, Lucani Senecaeque parens, ad Iberos

      Me vocat, his astris laeta refulsit humus.

Tantis Roma viris felicem se reputavit,

      Quamvis a saevo principe pressa foret.

Vsus cordubani sese tibi, Corduba, debet,

920

      Si famae semper est adhibenda fides.

Cum Morinis flavos pertranseo sponte Ruthenos,

      Et Daci valeant, gens fera, marte potens.

Vrbe qua vita mori voluit, mortem moriendo

      Vincens, sancta Salem, visio pacis, ave.

925

In te victricem victor conscendere palmam

      Elegit, victis hostibus, astra petens.

En virtute crucis a perpetuo cruciatu

      Eripimur, vetus est hac crucifixus homo.

Tota minabaris moles mundana ruinam,

930

      Cum te sustinuit firma columna crucis.

Nazareth, urbs florens, salve, qua floruit hortus

      Virgineus, florem virgula sicca dedit.

Virgula concepit florem, virguncula fructum,

      Flos vernans, fructus deliciosus erat.

935

Est in flore decor et odoris gratia spirans;

      Fructum commendas, deliciose sapor.

Cerno candorem floris, mirorque ruborem;

      Lacteus est candor purpureusque rubor.

Hic flos, hic fructus, fructus, sed fructus honoris,

940

      Fructus honestatis, fructus odore placens.

Gaudet odor sese placido sociare sapori,

      Et flos et fructus gratus odore iuvat.

Visum delectat species, videas speciosum,

      Sed speciem veram, cum sit imago Patris.

945

Olfactus suam recreatur odore, voluptas

      Te trahat, et cursus actus honestus erit,

At gustum reficit sapor, en gustabis amando;

      O quam iocundus est in amore sapor.

Effrata, quae domus est panis, coeleste recepit

950

      Manna die solis sole tenente solum.

Tunc sol in terris media de nocte refulsit,

      Et tamen elegit nube latere levi.

Pacis in adventu pax est promissa supernae,

      Coelestisque cohors nuncia pacis erat.

955

Vrbs famae celebris Tyrus est, quam sumptibus amplis

      Vicit Alexander atque labore gravi.

Ad laudes urbis facit ingens laus Origenis;

      Tanti doctoris corpus honorat eam.

Haec fertur mater Cartaginis, Hanibal illi

960

      Praefuit, infestus inclita Roma, tibi.

Ardua designat fastum Babilonica turris,

      Firmiter ima sedent, alta repente ruunt.

Pergama quis recolens tantam non defleat urbem,

      Militiam, gazas, moenia, castra, duces.

965

Creta fuit quondam centum munita decoris

      Orbibus, et vitis fertilitate potens.

Prima sagittandi dedit artem, duxit equestres

      Turmas, dactilicis primitus usa metris.

Vulpibus atque lupis caret se serpentibus, aura

970

      Purior et clemens atque salubris adest.

Noctua non audet dulces ibi rumpere somnos,

      Nec solet horroris edere bubo sonos.