Iamque soporiferae decurso limite noctis,

Aureus occulto sublatam lampada coelo

Coeperat in nostrum traducere Phoebus Olympum.

Tempore non alio nitidos magis extulit ortus,

5

Purgavitque polos, et nubila tota removit:

Exoritur felix, et cunctis pene diebus

Candidior, primos tibi collaturus honores

Imperii, Friderice, dies, radiisque serenis

Publica per totum diffundens gaudia mundum.

10

Iamque per oppositi princeps declivia montis

Adveniens, claram, quam nondum viderat urbem,

Aspicit: huic populi festivum gaudia nomen

Imposuere loco: siquidem qui moenia clara

Illa parte petunt, ex illo vertice primum

15

Vrbem conspiciunt, et te sacra Roma, salutant.

Prima Leoninam gaudens admisit in urbem

Aurea porta ducem; mox limina sacra petentem

Sedis apostolicae, divinis rite peractis

Obsequiis, sacra redimitus veste sacerdos

20

Summus, ad alta sacri ducens altaria Petri

Innexum digitis, mundi totius honorem

Imposuit, pressitque sacro diademate crines.

Sacraque missarum peragens solemnia rite,

Nobile coelesti munivit foedere factum.

25

Omnibus egregie laetis, totaque caterva

Acclamante viro faustum, feliciter, omen.

Hic favor armatus, turbaeque hic plausus equestris

Dulcius Augusti mulcebat principis aures,

Quam venalis honor, conductaque gaudia vulgi.

30

Hic siquidem sincerus amor, gaudensque fideli

Obsequio, devota fides; ibi gloria tantum

Mendaci fucata dolo, pretiosaque pompa.

Nos quoque carminibus, ni mens angusta negaret,

Acclamare tuo, fortissime Caesar, honori

35

Et fasces celebrare tuos, rerumque nitorem

Eloquio, numerisque suis implere decebat.

Sed vereor, ne plura loquens, multumque laborans

Inveniar dixisse minus, magnique reatus

Arguar, eximiis inducens nubila rebus.

40

Atque ideo carptim non singula quaeque, sed ipsam

Gestarum propero rerum percurrere summam:

Imo etiam facti compendia vera secutus,

Hoc ipsum satis esse reor: namque illa serenae

Tempora laetitiae, tantique insignia plausus

45

Non longas habuere moras, populique furentis

Insidias, strepitumque timens armatus ubique

Astat eques, templique fores et limina servat

Crescentisque domum, pontisque angusta propinqui

Obsidet, et totas densa statione plateas.

50

Hos regis titulos, hoc clari nomen honoris,

Quartus ab ingressu regnorum contulit annus,

Plusque fere medio iuvenum se mensis agebat,

Vt quarto decimo prodiret Iulius ortu.

Postea gemmiferam laeta cervice coronam

55

Ipse ferens, insedit equo: quem purpura totum

Ambit, et intextis velamina picta figuris.

Aurea mirifico radiantibus ordine gemmis

Sella nitens picto regem complectitur arcu.

Aurea nexilibus fastidit frena catenis,

60

Gemmatosque lupos, et fulvum masticat aurum;

Lucidus e media dependet fronte pyropus

Lucida multisonis phalerantur pectora bullis.

Ipse ferox, incerta vago vestigia gressu

Multiplicat, tenuesque interdum calcibus auras

65

Verberat, et tanto sonipes vectore superbit.

Hoc invectus equo, turba comitante pedestri

Gaudet habere viros utrinque ad frena potentes,

Sanguine conspicuos, et mundi iura regentes.

Tunc ita productus, plausu resonante suorum

70

Proxima turrigeris repetit tentoria muris

Ipse; sed eximius dimisso principe praesul

Vrbe Leonina, propriaque in sede remansit.

Cumque siti fervens, et multo temporis aestu

Languidus, optata castrorum fusus in umbra

75

Corpora fessa cibo miles recreare pararet,

Ecce repentinus vicina clamor ab Vrbe

Insonat, et subiti feralia signa tumultus.

Iamque furens populus, prisco sibi iure negato,

Iniussuque suo sumptos a principe fasces

80

Indignans, rapido transmisso ponte tumultu

Irruerat, paucosque viros ex agmine nostro

Securos nimium, nulloque pavore relictos,

Fuderat: ast alii celeres, urgente periclo,

Castra petunt, socios, atque ipsum nomine regem,

85

Cuius erat virtus cunctis bene nota, vocantes.

Horruit irarum stimulis, iustoque furore

Caesar, et ingratum socios iterare laborem

Compellit, totis educens agmina castris.

Hoc magis accelerans, quod eum metus acer agebat,

90

Ne quid in eximium crudeliter impia Patrem

Auderet, solito plebes grassata furore

Distulit ira cibos; hostili sanguine malunt

Dilatam satiare famem, fremituque leonum

Terribiles urbem repetunt, et in arma feruntur.

95

Nec cedunt hostes, sed pectore praelia firmo

Excipiunt: missis bellum committitur hastis,

Et levibus iaculis, et quas pluit aura, sagittis.

At simul incaluit stimulis gravioribus ira,

Conseruere manus, admotaque cominus arma.

100

Non iam missilibus telis, ferroque volanti,

Sed gladiis pugnare libet: tinnire sonoris

Ictibus audires galeas, incussaque telis

Arma, gravi clypeosque leves mugire fragore:

Cernere palantes passim, rursumque resumptis

105

Viribus instantes, alterna sorte licebat.

Maxima conflictus moles in limine pontis

Ante domum Crescentis erat; facilique rotatu

Obruta saxorum, seu missis desuper hastis

Regia pars certae poterat succumbere cladi,

110

Ni quae spectandi causa pinnacula turris

Servabant matres, validae, pulchraeque cohorti

Parcere, non stolidae plebi sociare furorem,

Orarent iuvenes iam mittere tela parantes.

Sic parti nostrae castarum gratia matrum

115

Profuit, innocuas prohibens a sanguine dextras.

Hic furor a decima spatiosus et integer hora

Perstitit ad primas merso iam sole tenebras.

Nec quisquam, quamvis ieiunia longa tulissent,

(Totam quippe diem miles ieiunus agebat)

120

Iam poterat sentire famem, pondusque laboris,

Immemor ipse sui: tantoque nocentior hosti

Tantus in ultores fundendi sanguinis ardor

Incidit, et iusta satiandi caede furorem.

Atque aliquis gaudens in tanta strage reorum

125

Insultare malis: haec sint tibi Roma vetusti

Praemia iuris, ait: merces a principe iusto

Redditur ista tibi; sic nobis regna parantur,

Sic emimus fasces; sic acclamare triumphis

Te iubet ille suis; haec tecum foedera Caesar

130

Percutit, atque tuo iuramina sanguine firmat.

Vix tandem miseros sero iam vespere cives

Afflictosque diu bello, fuga, noxque removit,

Claraque iustitiae patuerunt signa supernae,

Ex rerum merito varios prodentia casus.

135

Namque uno tantum nostra de parte perempto,

Mille, vel immersos Tiberi periisse, vel armis

Hostili de plebe quidem; captiva ducentos

Supposuisse ferunt iniectis colla catenis.

Mox cum laude Dei repetunt tentoria laeti

140

Victores, gratoque cibo, dulcique sopore

Membra fovent, tutis carpentes otia castris.

Vix erat orta dies, suspecta Caesar ab Vrbe

Regia signa movet (neque enim commercia rerum

Indigus afflicto sperabat miles ab hoste)

145

Pulchraque fecundis fixit tentoria campis

Inde secus montem, quo quondam saeva tyranni

Iussa timens, nondum te Constantine renato,

Sylvester latuit, Soracten nomine dicunt,

Te placido transmisse vado vetus Albula transit,

150

Albula, cuius aquis Tiberinus nomina fecit;

Primaque castra locat vicinae ad moenia Romae,

Inter et Argoas famosi Tiburis arces.

Hos, ut fama, lares Graia de gente profecti

Tres posuere viri, Coras, cum fratre Catillo

155

Argolicae stirpis iuvenes, et maior utroque

Tiburtus, cuius sumptum de nomine nomen

Nobile Tibur habet, perhibent si vera poetae.

Iamque aderat veneranda dies, quae clara triumpho

Fulget apostolico, totum festiva per orbem

160

Illa quidem, sed Romuleae specialiter urbi;

Cuius sacra suo lustrarunt moenia patres

Martyrio, saevi dum spernunt sceptra Neronis

Illam, quo poterat populus castrensis honore,

Suscepere diem, devotas praesule summo

165

Missarum celebrante preces, et Caesare sanctam

Imperii cervice pia gestante coronam.

Illa quippe die sacris altaribus astans,

Omnem, qui iusto sub principe bella gerendo

Cinxerat ultorem Romanis caedibus ensem

170

Clavibus aethereis, et Petri fretus honore,

Solvit, et indultum purgavit papa reatum.

Et ratione quidem: nam quisquis iura tuetur

Ecclesiae, regnive decus, si forte cruorem

Fuderit humanum, non est homicida, sed ultor.

175

Hoc siquidem bellum, quod iuris amore coacto

Milite suscipitur, meritum, non culpa vocatur.

Inde petens celsam, quae Tuscula dicitur, urbem,

Moenibus excelsis, tutaque in sede resedit.

Iamque vaporifera succedens lampade mundum

180

Coeperat ex alto metuendo fervidus ortu

Erigones radiare Canis: quem tristis Orion

Allatrare sibi, et rabido vestigia morsu,

Adventare videns, aeterna exaestuat ira.

Vtraque flamma nocens, sed longe tristior illa,

185

Cuius in exortu vitiatus nubibus aether

Aestuat, et tristes ardescunt ignibus aurae.

Squalida torpet humus, corruptis stagna, lacusque

Inficiuntur aquis, pigrisque paludibus atrae

Exhalant nebulae: calidi spiramine coeli

190

Languida pestifero tabescunt corpora morbo

Inde fit ut proprios plebes Romana quotannis

Cogatur transferre lares, montesque relicta,

Dum furit ille Canis, vicinos incolat Vrbe.

Adde quod antiquis horrens inculta ruinis,

195

Parte sui maiore vacat, generisque nocentis

Plurima monstriferis animantia Roma cavernis

Occulit: hic virides colubri, nigrique bufones,

Hic sua pennati posuerunt lustra dracones,

Quorum morticinis contabescentibus aer

200

Laeditur, atque aestu resoluta cadavera putent.

Ergo metu belli vetitum mutare penates

Vulgus, in urbe sua subito tabescere morbo

Incipit, et valida correptum peste laborat.

Nec minus in castris Francorum laeta iuventus

205

Aeris impatiens, et tanto victa calore,

Languet, et insolito tabescit squalida morbo.

Occupat ora sitis, deformes inficit artus

Squalor, et icterico tabescunt membra calore

Protinus accensis miseri vitalibus ardent,

210

Aera pestiferum velut e fornace trahentes.

Quod si ferre gravem potuissent aera nostri,

Atque immota brevi servassent tempore castra,

Haud dubium, quin se plebes Romana, suamque

Pontifici, regique suo supponeret urbem,

215

Sed iam foeda lues tanto regalia castra,

Atque insueta mali confecerat agmina morbo,

Vt passim fragiles, longisque laboribus aegras

Efflarent animas, aliique superstite fato

Invalidi, miseram dilato funere vitam,

220

Saepius optata fraudati morte, trahebant.

Ergo suis rector castris, socioque labori

Compatiens, multis etiam suadentibus, illo

Demigrare loco, nolens, ac pene coactus,

Corpora pontifici sacro captiva relinquens,

225

Tristia signa movens, Tuscique crepundia montis

Ascensu superans, meliori subdita coelo

Castra locat, gelidas vicini Naris ad undas.

Hic omni cura, medicaeque piissimus artis

Subsidio, sacrum satagebat pellere morbum,

230

Expurgare mali contagia noxia coeli

Cumque per Etruscas turbae castrensis in usum

Coepissent urbes fiscalia iura requiri,

Octingenta quidem Spoletum, nomine fisci

Principis edicto iussum praestare talenta,

235

Non timuit falso fraudare numismate regem.

Praeterea comitem Tusca de gente Guidonem,

Quo prior Etruscis habitabat nullus in oris:

Guerra viro cognomen erat, mandataque regis

Vrbibus Apuliae portaverat: inde reversum

240

Hospitiique loco malefida sede fruentem

Ceperat, et duro servabat carcere clausum.

Cumque relaxari princeps, solvique iuberet,

Emittique virum: contempto rege, superbus

Instabat sceleri populus, regalia ridens

245

Iussa; sed ipse suas modico post tempore clades

Fleturus, scelerisque piacula iusta daturus.

Namque ubi tot factis crudelibus atque superbis

Et meruit iustas, et movit principis iras:

Incorrecta parans ulcisci crimina Caesar,

250

Quae correcta reis ignoscere mallet, ad Vrbem

Tendit iter: cui sacrilego temerarius ausu,

Ante fores ipsas, clausa vix tutus in urbe,

Occurrens populus, funda, levibusve sagittis

Praelia prima movens, et missis eminus hastis,

255

Risit: et hic pueros, dux inclytus inquit, inermes,

Non fortes certare decet: sic ludere natos

Ignavi docuere patres: incurrite totis

Viribus, o socii; conversum ad moenia civem

Praeveniat, patulasque fores prior occupet hostis

260

Dixit, et accepto gaudens a principe signo

Teutonus, hostilem cum civibus irruit urbem.

Protinus admotis incensa suburbia taedis,

In cineres collapsa fluunt, animosque furentes

Nec praedae locupletis amor, non regia, nondum

265

Exaudita viris, poterant edicta morari.

Inspoliata quidem, multis nitentia gazis

Non exspectato flammis sunt tradita signo.

Attoniti tanto miserarum turbine rerum

Infausti cives, non iam miserabile vulgus;

270

Sed magis invidia dignum, compendia montis

Ardua corripiunt trepidi, pro fraude superba

Digna reportantes: ubi qui fiscalia regi

Iura suo tumida mendaces fraude negarant

Omnibus amissis inopes miserique dolerent.

275

Stabat in excelsa sedes munitior arce,

Optima pars urbis, tuto satis edita colle;

Hic excelsa viri primates tecta locarant,

Securosque lares; hic sedes pontificalis,

Altaque conspicui surgebat fabrica templi.

280

Hic bona pars populi sedis munimine freta,

Rebus in extremis tutari seque locumque

Certabat, ferrumque manu, lapidesque rotando,

Vel retinere locum, vel fata subire parabat.

At rex invictus, nil se memorabile credens

285

Dum superest aliquid, nil se fecisse decorum,

Voce, manuque suos ardens hortatur, et addi

Saepe minas, reficitque animos et suggerit iras.

Ipse manu propria, sociis prohibentibus, omnes

Explorat casus, et quaeque pericula primus

290

Excipit, oblitus pariter regnique, suique,

Coeptaque vel summo cupiens implere periclo.

Principis exemplo miles virtute coacta

Audet, et audaci pudor est sub rege timere.

Nec modus, aut requies, donec clamore supremo

295

Effractae patuere suis victoribus arces.

Sed quia praecluso fugiendi tempore, vulgi

Magna repentino pars conflagraverat igne,

Aere corrupto, foedumque trahentibus auris

Nidorem, saevamque loco spirante mephitim,

300

Quanquam multa viris minime temnenda supellex

Posset ab igne rapi, nostrosque urgeret egestas;

Aeris impatiens cessit, praedaque relicta,

Haud procul eversa victor consedit ab urbe,

Sub meliore polo et levius spirantibus auris

305

Mox ubi saevus odor flamma cessante resedit,

Et vacuum cessit tenuatus in aera putor,

Protinus ad praedam vulgus castrense recurrens,

Si quid adhuc flammis illaesum forte manebat,

Diripit, et calidam pedibus calcare favillam

310

Non timet, et prunis ardentibus urere plantas,

Semustam properans flammis subducere praedam.

Inveniunt plenis studiose condita cellis

Vina, nec exiguos servatae frugis acervos:

Inveniunt plenas pretiosis vestibus arcas,

315

Quasque sibi populus parco conflaverat usu,

Et cupide servabat opes; rapit omnia victor,

Plenaque semicremis ditescunt castra tropaeis.

Nec mora, Dalmatici qua fluctibus aequoris Ancon

Tunditur, et magno finem facit Appennino,

320

Signa rapit princeps, pulchraeque a moenibus urbis

Haud procul in medio ponit tentoria campo.

Hic duo magnates, Graia de gente profecti,

Occurrere viri, regis mandata ferentes,

Donaque magna sui: quorum hic Mardochus, at ille

325

Palologus vocitatus erat: quos iste venusto

Excipiens vultu, digno cumulavit honore.

Auditaque viae causa, responsa daturum,

Insignem meritis, et clara stirpe creatum

(Hic abbas Stabulensis erat) iubet ire Guibaldum.

330

Interea patriis Andreas finibus exsul,

Atque alii proceres, Siculus quos ille tyrannus

Appuliae totis dudum proscripserat oris,

Ceu postliminio Romani iure reversi

Principis, iniecta fines ereptaque dudum

335

Iura manu, firmasque urbes, et castra tenebant:

Omnibus attonitis, regemque putantibus ipsum

Pone sequi, iam iamque suos invadere fines.

Et certe facturus erat, cupidusque parabat

Vltrices illuc Caesar transferre cohortes.

340

Sed vapor aethereus, rapidique molestia coeli,

Et comitum languor, longoque labore solutum

Vulgus, et innumero fulgentia funere castra,

Ne faceret, tenuere virum, monituque fideli

Teutonici proceres renuentem et magna parantem

345

Coepta, coegerunt ad Transalpina reverti.

Ergo ubi deposito tandem mansuescere ferro,

Et reditu optato patrios invisere fines,

Regia belligeris indulsit gratia turmis:

Protinus abscessu tristes, gemituque profundo

350

Pectora pulsantes, et largis ora rigatos

Fletibus aspiceres: adeo sub principe miti

Dulce viris fuerat quosvis tolerare labores.

Ipse quoque emeritos grato solemniter ore

Extulit, et digno laudavit honore cohortes,

355

Dimisitque viros; quorum pars gurgite vasto

Et Veneto devecta mari, natalia rura

Contigit, et patrios aspexit laeta penates:

Ast alii fines extremaque claustra iacentis

Italiae, duris horrendas rupibus Alpes

360

Agmine non uno repetunt: non prorsus eodem

Limite, sed variis anfractibus arcta locorum,

Difficilesque vias, et tristia claustra sequentes,

Vix tandem patriis longus labor intulit arvis.

At qui de Tuscis aderant, Italisve frequentes

365

Vrbibus, hi facili cura, spatioque minori.

Ad sua diffuso redierunt moenia coetu

Sic ubi multifidos uno de fonte meatus

Vnda secans, varios seiunctis cursibus amnes

Efficit; hos leni per plana iacentia lapsu

370

Serpentes, alios inter cava saxa sonantes,

Luctatosque diu diversa sede receptat,

Serius aut citius, pro tractu gurgitis, aequor.

Non tamen emissa tantorum plebe virorum

Vel princeps vacuus, vel curia sola remansit.

375

Non est magnorum cum paucis vivere regum

Quotlibet emittat, plures tamen aula reservat.

Nec princeps latebras, nec sol desiderat umbras.

Abscondat solem, qui vult abscondere regem.

Sive novi veniant, seu qui venere recedant,

380

Semper inexhausta celebratur curia turba:

Vt mare, cum largas mundo disseminet undas,

Semper inexhaustis fecundum pullulat undis.

Ergo bona quamvis dimissa parte suorum,

Magna tamen princeps, et solo Caesare digna

385

Castra movens, per eam quae nunc Senogallia fertur,

Quod Senones illam Galli tenuisse putantur,

Cum premerent trepidam peregrino milite Romam

Appennine tuos properat contingere colles.

His quoque transcensis, planis in finibus illum

390

Excipit exiguo perfusa Bononia Rheno,

Quae quasi plena bono laeto trahit omine nomen.

Hic quoque discedens, Italarum rector aquarum

Te, Pade, transgressus, Veronae plana potentis

Contigit, et notis posuit tentoria campis,

395

Qua rapidas Athesae torrens agit impetus undas,

Mos erat a veterum traductus tempore regum,

Et stabili multos servatus iure per annos:

Sive petat Latiam regnator Teutonus Vrbem,

Sive sacer rediens sua signa reportet ab Vrbe,

400

Vt latum iunctis pontem Verona carinis

Per medias Athesae porrectum construat undas:

Quo validus princeps intactis moenibus urbis

Transeat, atque suas transmittat rite catervas,

Tunc quoque connexis fragili compage carinis,

405

Desuper iniectis leviter gens perfida lignis,

Exstruxit facili cessurum pondere pontem.

Vt cum noster eques tabulata sonantia tutus

Atque vacillantes incerto pondere naves

Iam premeret. nexu series infida soluto

410

Cederet, et rapidas ferretur miles in undas.

Praeterea caesis riparum in fronte salictis

Struxerat in multos fruticum ramalia fasces,

Quos quasi fortuitu venienti gurgite raptos

Prona catenatis infligens unda carinis,

415

Solveret infidum decepto milite pontem:

Vt iam Teutonicae transmissa parte cohortis,

Gurgite praecluso, reliquos invaderet hostis

Impius, et dirum satiaret sanguine ferrum.

Causa fuit miseris infandae machina fraudis,

420

Et magno ventura malo, nutuque superno

Incidit in foveam quam foderat improbus hostis.

Nam simul innocuo per certa pericula gressu

Immemores fraudis se traiecere catervae:

Cumque hos a tergo quidam de plebe feroci

425

Attentare dolis, subitoque lacessere bello

Coepissent, refugoque gradu transire pararent,

Inveniunt rupta pontem compage solutum,

Seque interceptos, subitaque voragine clausos,

Et tabulata novo mirantur hiantia lapsu:

430

Quos ibi comprensos, et nil rationis habentes,

Attonitosque malo, iugulat mox Teutonus ultor.

Ventum erat ad fauces, angustaque claustra viarum,

Qua se nubiferis horrendae rupibus Alpes

Exiguo tantum penetrandas limite praebent,

435

Vniusque capax scopuloso semita calle

Arcta laboranti pandit vestigia turbae.

Hic fractis praerupta iugis tenebrosa vorago

Pandit inane chaos, baratrique simillimus horror

Exanimes fecisse potest, Athesamque fragosis

440

Sub pedibus rauco certantem murmure saxis

Accipit attonita, quam non videt, aure viator.

Hinc se nubifero super aethera vertice rupes

Tollit, et ingenti late loca protegit umbra:

Eque supercilio scopulosi verticis unus

445

Conatu facili, lapsuraque saxa movendo

Mille potest arcere viros, aditusque viarum

Claudere, vel missis incautos perdere saxis.

Huc se contulerat ferus, infandusque satelles

Albricus, cupidus scelerum, cupidusque rapinae,

450

Horridus, acer, atrox, ex ordine natus equestri:

Civis erat, Verona tuus: iurataque turpi

Obsequio, monstrisque novis ascita iuventus

Cum domino peritura suo, miserasque parentum

Orbatura domos: longoque labore petitam

455

Rupis inaccessae sedem statione latenti

Servabant, dirumque nefas ac turpe parabant.

His erat in voto, pretiis spoliare coactis

Agmina, vel missis aditum praecludere saxis.

Non placuit tentare dolos, facinusque fateri,

460

Donec in augustas fauces, infidaque totae

Ignarae fraudis, cecidissent claustra cohortes.

Atque ideo paucos tuto praecedere passi

Continuere manus ad grandia monstra paratas.

Sic venator apros, fulvosque leones

465

Instituens, timidos lepores, damasque fugaces

Dissimulat: praedamque pudet captare minorem.

Ipse sub ingenti latet altae fornice rupis,

Clamososque canes inhibet, cupidosque molossos

Comprimit, ut nullis quatiant latratibus ora

470

Donec cornigeri veniant in retia cervi,

Trux leo, saevus aper, maculoso vellere pulcher

Pardus, et hirsuti rapidis cum tigribus ursi.

Non tamen occulti potuerunt fallere regem

Instrumenta doli: coelestia pectora sane

475

Nil transire potest: Sapiens quod praedicat, hoc est:

Principibus fili tacitus maledicere noli,

Portat avis coeli maledicta latentia regi.

Comperit ergo dudum Caesar, sensitque furorem,

Nec placuit certo sua tradere castra periclo,

480

Fataque sacrilegis Romani subdere regis.

Protinus e nostro praemissis agmine paucis

Imperat infando tutos desistere coepto,

Possessam sedem, tumidamque relinquere mentem.

Infremuit vesana manus, lapidumque rotatu

485

Imperiosa viros abigit mandata ferentes.

Intererant nostris sub eodem tempore castris

Ex Veronensi iuvenes duo plebe creati,

(Hunc Isaac, hunc Carzabanum Verona vocabat)

Tempore qui longo regalia signa secuti

490

Obsequio regi se commendare fideli

Certabant, studioque pii placuisse favoris:

Hos quasi concives, et ob hoc securius illis

Iure sodalicii pro Caesare verba daturos,

Ire iubent proceres, monitisque ferocia corda

495

Consilioque feras saevorum frangere mentes.

Quos velut ignotos nihilominus impia turba

Exaudire negans, ut certos repulit hostes.

Ac nisi se certo redimat plebs nostra tributo

Lorica, vel equo, pro quolibet ante relicto,

500

Et caput ipse suum multo rex liberet aere:

Nunquam se tutos aditus concedere, nunquam

Transmittenda locis urgentibus agmina, iurant.

Visa fuit regi miserabilis atque pudenda

Conditio, tactusque gravi sic incipit ira:

505

O socii, proceresque, mei solatia casus,

Quos mundi dominos, et certo iure potente

Imperiosa facit Romani gloria regni:

Cernitis in quantum maiestas regia tandem

Venerit opprobrium, post tanta negotia regni,

510

Post expugnatas armis victricibus urbes,

Imperiique sacro susceptam more coronam,

Post multas scelerum poenas, cladesque nocentum:

Cum iam vestibulum patriae, primosque penates,

Optatasque domos reduces intrare paremus,

515

Proh pudor, a paucis prohibemur inertibus, ultra

Regali transire via, nec vertere cursum

Fama, pudorque sinit: nec longius ire, nocentum

Saevitia prohibente, licet: paucique latrones

Improba Romano poscunt a rege tributa,

520

Cuius ad arbitrium disponitur omne tributum;

Et Capitolitiam cogunt appendere summam,

Quo caput in toto non est mage nobile mundo.

Non decet a timido redimi latrone metallo.

A quo saepe rei, nullo licet aere redempti,

525

Accipiunt propriam donato crimine vitam.

Nec me damna movent, sed tristia foedera terrent,

Foedaque mansurae fugio commercia famae.

Sed dabimus iustum, dabimus quandoque tributum,

Quale decet regem persolvere, ferre latronem.

530

State viri fortes, libet expugnare nocentes:

Aut hic, aut nusquam gelidam transibimus Alpem.

Sic ait, et positis agmen consistere castris

Imperat, ignavos cupidus punire latrones.

Omnia versanti quiddam rationis apertae

535

Incidit in mentem; veluti conscenderat ante

Turba nocens, ita posse suos super ardua rupis

Ferre gradum quocunque modo: iuvenesque ducentos

Pectora signifero fortissima tradit Othoni:

Hos iubet ex omni secretas parte petito

540

Ascensu tentare vias. Paretur, et armis

Instructi levibus, sed firmo pectore tuti

Magnanimi iuvenes, silvas et confraga rupis

Vndique multivago scrutantes limite lustrant.

Vix inter scopulos et acutos denique cautes

545

Conspexere locum, quo se promittere tandem

Magna videbatur peragendi coepta facultas:

Protinus angusto nituntur ad ardua calle,

Cautibus infringunt ungues, et si qua vetusto

Prominet e scopulo putri iam stipite radix,

550

Hanc nitente manu prendunt, humeroque priorem

Subvehit, attollitque sequens, primusque sequentes

Attrahit, et studiis alterna iuvamina praestant.

At si forte viris praecisa semita rupe

Nulla patet, solitis iungentes nexibus hastas

555

Scalarum simulare gradus, suspensaque longe

Non dubitant nisu vestigia ferre sub auras.

Sic ubi consumpto vix eluctata labore

Constitit in summa bellatrix rupe iuventus:

Regia, quae tacitus secum sub veste gerebat,

560

Signa potens erexit Otho, strepituque feroci

Terribiles sonuere tubae: clamore virorum

Hactenus ignoto mirantia saxa resultant,

Saxa feris tantum, fessisque volantibus ante

Cognita, ventosis vix unquam tacta procellis.

565

Obstupuit peritura cohors, ubi regia signa

Vidit, et astantes summis in rupibus hostes.

Quid faciant miseri? praeruptis ardua pinnis

Saxa fugam prohibent, pugnam mala causa, metusque

Impedit, et trepidae tenuis fiducia dextrae.

570

Attonitos, penitusque animi ratione carentes

Regius aggreditur miles, reliquisque peremptis

Cum duce capta suo, turpi bissena reservans

Corpora supplicio, grato pro munere regi

Exhibet hos omnes: excepto scilicet uno,

575

Qui socios propria iussus suspendere dextra,

Obtinuit miseram regali munere vitam.

Gallus erat, nuperque dolis ascitus iniquis

Inscius: huic parcens, aliorum guttura diro

Elidi laqueo iustissimus imperat ultor.

580

Sic cruce vel gladio quingentos ultima mortis

Fata subisse ferunt: omnes ex ordine equestri

Ingenuos iuvenes, quos regia vulnera passos,

Supplicioque suo cunctis exempla daturos,

Teutonus in magnos miles congessit acervos;

585

Corporibusque suis exstincti, et strage cruenta

Obstruxere viam, quam vivi fraude superba

Tentavere pio frustra praecludere regi

At rex Italiae fauces, angustaque claustra

Praeteriens, placidum prima statione Tridentum

590

Contigit: hic multos natalia rura petentes

Dimittens, vicina petit placidissimus hospes

Moenia Brixnorae: mox illum Norica laeto

Terra sinu verso reducem iam suscipit anno.

Haec de tam multis generosi principis actis

595

Credidimus nobis tenui tentanda camoena:

Ac veluti plena raros ex arbore flores

Carpimus, et paucas numeramus in aethere flammas.

Nam si continuo libeat perscribere tractu,

Quidquid in Italiam tendens, aut inde revertens,

600

Aut quocunque loco positus, tam fortiter ille

Quam sapienter agit; quis iam, precor, omnia codex

Haec capiet? scriptorve manu properante notabit?

Non est exigui de tanto principe vatis

Scribere: magnificum desiderat ille poetam.

605

Nos animo tenues, et nullo robore fulti,

Sudamus facilem magno sub fasce laborem.

Adde quod absenti de multis pauca referre,

Remque verecundo leviter perstringere tactu

Sufficit: hi solide possunt describere gesta,

610

Quos oculata fides, simul et praesentia facti

Instruit, et notus falli non sustinet ordo.

Nos procul absentes regalia cernere facta

Caesaris indigni, vulgata superstite fama

Paucula de multis tenui suscepimus aure.