Interea magni coniux Augusta Beatrix,

Principis accinctu validas ex orbe cohortes

Teutonico rapiens, superata fortiter Alpe

(Nam fortem faciebat amor, nexusque mariti

5

Foederis), Italicos fines ingressa tenebat.

Huic praeter proceres alios, famaeque minoris

Germana de gente viros, fidissima Saxon

Ille puer, regumque nepos, regisque propinquus,

Saxonas, et Noricae nuper sibi reddita terrae

10

Signa regens, geminae sociaverat agmina gentis.

Horum igitur totis adventus gaudia castris

Magna dedit, Liguresque metu concussit acerbo.

Tempore post modico famosus avunculus ille

Caesaris, Etruscae princeps et marchio terrae,

15

Teutonicaque potens, et dux metuendus in ora,

Advenit Catulus, cumulataque gaudia nostris

Attulit, et valido supplevit milite castra.

Vicinam magnae Cremam locus ipse Cremonae

Fecerat, et longo sub eadem tempore dudum

20

Legibus antiquis obnoxia manserat: at nunc

Excusso laxata iugo, Ligurumque superbam

Ausa sequi rabiem, regis iam saepe citata

Spreverat edictum, nec iuri stare volebat.

His Caesar stimulis et centum mille talentis,

25

(Quae dedit ipsa sua praedives sponte Cremona)

Impulsus, tumidam bello subvertere Cremam

Cogitat, inque duas diviso milite partes,

Hanc secum Liguros vastandos ducit in agros,

Ast alii magnae confoederat arma Cremonae,

30

Invisamque iubet bellis incessere sedem.

Paret, et assultu valido munimina tuta

Miles uterque petit, subitusque supervenit hosti.

Qui tamen intrepidus, duris assuetus in armis

Occurrit, confertque manum; ferroque perempti

35

Hinc illinc cecidere viri quos maximus inter

Praecipuo dignus Garnerus marchio luctu

Occubuit, bellumque simul vitamque reliquit.

Castra locant alii, clausos in moenibus hostes

Observant, et quae rapiendis congrua muris

40

Esse putant, magna properant effingere cura.

Nec minus obsessis inclusi moenibus hostes

Bellica sollicito raptim tormenta labore

Exfabricant, illud tantum, quod respicit hostes

Contenti munire latus; nam cincta palustri

45

Magna parte sui clauduntur moenia coeno,

Nec latura pedum molli vestigia limo

Defendunt tutos lutulenta volutabra muros.

Tunc quoque Romulea legatio venit ab urbe,

Sanguine pollentes, et claro nomine cives;

50

Claudaque Caesareas Romanae plebis ad aures,

Atque senatorum cauti mandata ferebant:

Scilicet ut posita tandem clementior ira,

Parceret ipse suae rex augustissimus urbi:

Neve quod a stolido scelus et sine nomine vulgo

55

Prodierat, cives diffunderat ultor in omnes.

Auribus hoc placidis et miti pectore Caesar

Accepit, cladisque memor, qua tempore primo

Imperii propria miseros attrivit in urbe,

Afflixitque reos, animi pietate coacta

60

Retulit in melius, responsaque blanda vicissim

Reddidit, et magnis cupidorum pectora donis

Implevit, geminosque viros redeuntibus illis

Regia magnificae laturos addidit urbi

Verba, Palatinum famosae laudis Othonem,

65

Quique diu regno studio curaque fideli,

Primus in Ecclesia prudens Haribertus Aquensi

Servierat, dignaque sui mercede laboris

Iam tunc praepositus, mox praesul in urbe futurus

Chrysopoli, grato praeclari munere regis:

70

Vsque adeo magnis ducibus servire lucrosum est.

His mandata dedit, consensu praesulis atque

Totius populi, veterem renovare senatum,

Reddere primaevo praefecti iura vigori:

Et si pontifici placeant ea foedera summo,

75

Omnia in antiquam correcta reducere pacem.

Ipse per hostiles numeroso milite campos

Vndique discurrens, hostilia quaeque gerendo,

Cuncta metu, ferro, flammis, et sanguine miscens,

Moenia iam Ligures in tuta coegerat omnes:

80

Ac ne clausa satis faciant munimina tutos,

Quos bello vinci murus, nullumque vetabat:

Molitur superare dolo, Ticinaque prudens

Agmina, praecipuos Ligurini nominis hostes,

Praecursare iubet, praedaque patenter abacta,

85

Deceptos clausis educere moenibus hostes.

Ipse suos secum secreta in sede latenter

Collocat insidiis, et eos huc vertere cursum

Hoste premente iubet: nec lusit opinio regem.

Nam postquam refugo simulatam pulvere cauti

90

Convertere fugam, tacitas improvidus hostis

Incidit insidias, circumfususque tumultu

Horruit, ac veluti celeres in retia cervi

Saepe cadunt, resonantque gravi collisa fragore

Cornua, clamososque canes venator in illos

95

Concitat, et caedit gaudens impune rudentes.

Sic postquam telis hostilibus undique septi

In medium cecidere viri, nec tela movere,

Nec cessisse licet, gladiis impune necantur

Cominus, arctatique loco breviore laborant.

100

Hic quinquagenis ferro centumque peremptis

Sexcenti duras collo subiere catenas.

Quos autem rapidis involvit proximus amnis

Submersitque vadis, seu quos lethalia passos

Vulnera vix tandem trepidos urbs moesta recepit,

105

Nec breve, nec promptum, numero comprendere certo.

Fida novae repetit victor munimina Laudae

Augustus, laetamque suis successibus urbem.

Temporis eiusdem tractu, nondumque reversis,

Quos ad Romuleam Fridericus miserat urbem,

110

Confinis magnae, multumque domestica Romae,

Funera Romani pastoris Anagnia vidit:

Quem tamen inde suam translatum clerus in urbem,

Sede sacra Petri sepelivit honore fideli.

Ante tamen tumulo, quam membra exsanguia praesul

115

Subderet, exorto geminas iam schismate partes,

Mansuramque diu litem de sede reliquit.

Nam cum de tanti rationem clerus haberet

Successore viri, studiis melioribus ultro

Rollandus petitur, qui cancellarius ante,

120

Sanguine conspicuus, veteri mox nomine verso

Factus Alexander, per tempora multa superstes

Ecclesiae pacem sedato schismate tandem

Vidit, et optato tunc demum fine quievit.

Altera pars sacra, Octavi, te sede locatum

125

Auspiciis decepta suis, ignara superni

Iudicii, falso victorem nomine dixit.

Rursus ad hostiles vastandos impiger agros

Signa movet Caesar, lateque per omnia bellum

Rura trahens, quaecunque novis illaesa manebant

130

Cladibus evertit, graviora prioribus addens.

Ast ubi continuis crebro spoliata rapinis,

Nec domino victum, nec equo dare pabula tellus

Iam poterat, convertit iter, rapidoque tumultu

Tendit ad obsessae trepidantia moenia Cremae.

135

Hanc equidem iam tunc a prima ceperat ingens

Obsidione timor; sed nunc ubi regia signa

Caesaris, et Latias vento quatiente volucres

In campis volitare suis, ipsumque verenda

Maiestate suos hortantem ad bella maniplos

140

Aspiciunt, quatit ossa metus, cladisque futurae

Praevia turbatam confundunt nubila mentem.

Non tamen infaustae vel nunc resipiscere plebi,

Seque, suosque pio victori subdere muros,

Vltrices vitare minas, veniamque mereri

145

Subvenit: insistunt sceleri, maluntque perire

Quam dono vixisse ducis; mors libera pluris,

Quam donata salus, concessaque vita putatur.

Ergo pari studio cives, ac nostra iuventus

Arma volunt, pacemque negant, tormenta gravesque

150

Attollunt fabricas: diversos machina in usus

Exstruitur, quae saxa rotet, quae torqueat hastas,

Quaeque vel in muros, vel in altas aemula turres

Spargat in exstinctas vivaci sulphure flammas.

Tela, faces et saxa volant, niger aera nimbus

155

Inficit, et missis subtexitur aura sagittis.

Ardet utrinque furor, coelumque clamore feroci

Rumpitur, et stimulis gravioribus aestuat ira.

Hi clausos virtute pares se velle videri,

Indignum, foedumque putant, gaudentque feroces

160

Inculcare minas: illi non esse minores

Nituntur, referuntque vicem, ac maiora rependunt.

Audaces mors certa facit, pellitque timorem

Desperata salus: tunc si quoque sorte maligna

Comprensos, captosque tenent, hostilis in illos

165

Grassatur rabies, sociisque videntibus ense

Colla secant, luduntque manu, cervice rotata

More pilae, aut miseros lacerant crudeliter artus.

Haud procul a saevo belli semota tumultu,

Vicinum coniux servabat regia castrum,

170

Ne miseras caedes, infandaque multa videret,

Castaque crudeli sceleraret lumina visu.

Hanc visente viro, per eam quam regia signa

Servabant portam, tutis e sedibus hostes

Prorumpunt, strepituque gravi tentoria regis

175

Assiliunt, multosque necant, maculantque cruore

Hostili proprioque solum, sternuntque caduntque

Caedibus alternis: tota non viribus ullis

Depelli potuere die, dum Phoebus opaco

Infudit tenebras, demerso lampade, mundo.

180

Nuntius absenti certissimus omnia regi

Pertulit: ille gravi concussus pectora motu,

Castra petit properans, et adhuc a caede recenti

Signa cruenta videt, captivaque corpora quaedam

Vrbis in aspectu laqueo supponere fauces

185

Cogit, et ex alto suspendit in aere ligno.

Tunc etiam quidam vinctos in castra trahebant

Sex Ligurum de gente viros, qui iussa ferentes

Verba Placentinis Ligurinae nomine plebis,

Hostibus inciderant: horum qui maximus unus

190

Esse videbatur, se praesulis esse nepotem

Gaudebat, generisque notis, opibusque nitebat.

Hos quoque, contempto non parvi ponderis aere,

Quod pro morte sua redimenda pendere fisco

Spondebant, poena princeps affecit eadem.

195

Nec minus obsessi captos quoscunque tenebant

Suspendunt, factique vicem mox reddere gaudent.

Tunc magna exarsit generosi Caesaris ira,

Quod velut ex aequo secum contendere victi

Auderent, nec adhuc miseros agnoscere casus,

200

Fortunamque suam vellent in morte fateri.

Protinus obsessos praeconis voce moneri

Imperat ut miserae solatia nulla salutis

In bonitate sua ponant sibi, ne quis ad ipsum

Spe veniae fugisse velit: pro sanguine certet

205

Quisque suo, propriamque manu se ferre salutem

Noverit, et validis tantum spem ponat in armis.

Inde quater denos, quos plebes perfida dudum

Illa viro dederat, fidei pacisque tenendae

Pignora certa vades, fabricis et turribus altis

210

Imperat adnecti, qui tela, facesque suorum,

Saxaque tormentis violenter ab urbe rotata

Excipiant, miseris tutantes robora membris.

Quantus erat luctus, miseri quae forma doloris

Quae super e totis populus suspiria muris,

215

Cum pendere suis expanso corpore natos

Oppositos telis miseri videre parentes.

Pectora singultu saliunt, gemitusque dolore

Rumpitur, atque omni lacrymae sub casside manant.

Non tamen idcirco parcendum turribus illis

220

Esse putant, curantve suos avertere iactus.

Atque aliquis toto distentus corpore pendens,

Saxa videns in se miserum torquere parentem,

Luctifico clamore ciens, ita filius inquit:

Quid facis, infelix? huc tandem respice, saeve

225

Ac miserande Pater, lapidum compesce rotatus,

Tela manu suppressa tene: non obruis hostem;

Filius est, quem morte petis: vel parcere nato

Si prohibet fortuna patrem, da tempora vitae

Non spatiosa meae, veniatque miserrima mater,

230

Pendentemque prius videat, mortique paratum,

Quem genuit, sic ille miser sua fata parenti

Deflevisse suo, sic et pater anxius illi

Respondisse potest: non me tua fallit imago,

Nate, nec ignara te nescius obruo dextra.

235

Agnosco miserum miser, accipioque vocantem:

Heu pietas, non parco tamen; sed desine saevum

Incusare patrem, non te, miserande, sed hostem,

Inque meam structas cladem peto turbine turres,

Cogit amor patriae; mallem distractus in illo

240

Stare loco, corpusque tuis opponere saxis.

Sors tua dura minus, saxi quem protinus ictu

Machina discutiet, nos turba miserrima fastus

Teutonicos, regisque minas, longique dolorem

Funeris, amissa iam libertate timemus.

245

Vix ea, cum rapido moles excussa flagello,

Fortiter inflicto pendentem discutit ictu.

Sic aliquot pueri mortem subiere, sed omnes

Expositi fato graviorem morte timorem,

Longaque pendentes miserandaque fata tulerunt.

250

Interea Ligures tantis ad moenia regem

Implicitum coeptis, aliis non posse putantes

Ferre salutis opem, sociosque levare labores,

Agmine collecto, quanto non ante, Manerbum

Haud procul a Cumis, vix expugnabile castrum

255

Assultu, raptoque parant evertere bello.

Comperit hos motus, qui tunc in partibus illis

Virtutum merito generosum nomen adeptus,

Teutonica dudum miles de gente, vocatus

Caesaris imperio, comitem Gozuinus agebat:

260

Propositum Ligurum regi, magnosque paratus

Significat, cautusque suis a principe castris

Supplementa petit: collectis omnibus ipse

Quos eadem tellus aptos his rebus habebat,

Arma rapit, iamque obsessos evertere muros,

265

Castrensique necem populo, seu vincla minantes

Aggreditur, turbatque viros, celerique relapsu

Convertit, flectitque fugam, fallitque sequentes.

Sic iterum, sic saepe suo comes impiger astu

Ludificat Ligures, incoeptaque magna retardat.

270

Id satis esse putans, sociae dum signa cohortis,

Auxiliumque ferens a principe miles adesset.

Ergo ubi conspicuis velox equitatus in armis

Quingenti iuvenes, fortissima robora belli,

Adfuit, et valido supplevit robore partes:

275

Plura rati Ligures, et te quoque, Caesar, adesse,

Praecipitem petiere fugam, timidique soluta

Obsidione, suos properant attingere muros.

Imminet attonitis victor, spoliisque retentis,

Pluribus occisis aut vincula ferre coactis,

280

Non prius abstinuit ferro, quam cardine verso

Hostibus exclusis fugientes porta recepit.

Iam crebris infida dolis, astuque maligno

Ausa pium fuerat stimulare Placentia regem.

Quippe nec occultis Ligurum malesana volebat

285

Parcere colloquiis, alimentaque grata ciborum,

Armaque damnatae mittebat perfida plebi.

Ergo Placentinos, toties offensus ab illis

Imperii Caesar manifestos deputat hostes:

Hoc satius reputans, quam si sub melle venena

290

Impia celantes, hostilia quaeque moverent.

Nulla quidem pestis magis est operosa nocendi,

Quam simulatus amor, nimiumque domesticus hostis.

Iamque rebellatrix suppresso Crema timore,

Praeteritis afflicta malis, metuensque futura,

295

Coeperat in sese graviter multata reverti;

Iam se posse minus trepidi, tristesque fatentur,

Nec solitis turbare viros excursibus audent.

Ne tamen omnino nulla sint fraude nocentes,

Muscipulis similes laqueos, nexusque tenaces,

300

Furtaque mirandae non apparentia fraudis

More novo, notaque minus, reor, hactenus arte,

Per quascunque vias et circa moenia tendunt:

Vt si cauta parum laqueo vestigia quisquam

Inserat, ante quidem, quam se dissolvere possit,

305

Adsit, et obtruncet, captumve coerceat hostis.

Praeterea densis scrobibus tellure cavata

Praecipites fodere dolos, fossasque latentes

Iniectu texere levi, quas incidat hostis

Inscius, et subito pateat discrimine morti.

310

His aliisque dolis, quos tendere callida plebes

Sueverat, ultrices tandem Fridericus in iras

Excitus, extremamque manum praestare labori

Accelerans (iam quippe viro post oppida clausa

Sextus agebatur brumali frigore mensis),

315

Omnibus affectis, finemque optantibus olim

Bellorum, quocunque modo munimina bello

Expugnare parat: tardum sibi quippe videtur

Exspectare famem, cum longos civis in usus

Plurima de totis cautus collegerit agris.

320

Protinus ad muros munitas undique turres,

Invectasque rotis, et magno pondere firmas

Ducit, et hostili celsas super aggere sistit.

Harum summa tenent, quos vel balista, vel arcus

Morte procul missa facit hostibus esse timendos,

325

Qui iaculum valido longe torquere lacerto,

Longius excussa didicere potenter habena.

Inferiora viri fortes, ex agmine toto

Electi, promptique manu tabulata tuentur:

Qui dum transfossas porrecto ponte patentes

330

Moenibus assiliunt, et muros rumpere tentant;

Qui loca summa tenent, iaculis levibusque sagittis

Infestant miseros per propugnacula cives,

Ne confringendis liceat succurrere muris.

Tunc et subiectas facilis despectus in arces,

335

Et levis ex alto trepidos conatus in hostes

Qui si forte suos sursum convertere vultus

Incauti tentant, vehementibus ora sagittis

Figuntur; nec scire licet, neque cernere fas est

Vulneris auctorem, latebris quem lignea tutum

340

Occultant tabulata: cavis pluit aura sagittis

Desuper, et toto funduntur ab aethere mortes.

At quae de muris nostras fluitantia turres

Tela petunt, infirma volant, spatioque tenoris

Languida, vix summo delibant robora ferro.

345

Si rapidas tormenta faces ad lignea forte

Robora torserunt, et turribus ignis adhaesit,

Desuper effusis incendia protinus illa

Restinguuntur aquis, aut vino sparsa quiescunt:

Aut si restingui nequeant, et fervida vivo

350

Sulphure flamma viget, fumantia membra securis

Amputat, et toti succisa parte medetur.

Turbine fulmineo magnos tormenta molares

Moenibus infligunt, murosque et tecta flagellant:

Fundaque contorto transverberat aera plumbo

355

Et mediis liquidae glandes in nubibus ardent.

Ast alii fossas iniectu cespitis implent,

Hostilesque petunt densa testudine muros.

Suffodiunt alii turres, ac fortia subter

Fundamenta cavant, aut duri roboris ictu

360

Impellunt muros, labefactaque moenia quassant:

Aut emota loco, muri compage soluta

Saxa remoliri cuneis arctata laborant;

Aut velut in plano vestigia certa ferentes,

Scalarum gradibus celsas apprendere pinnas

365

Contendunt, pugnantque simul: nec segnior hostis

Vndique discurrens nunc hos, nunc obvius illos

Excipit: haerentes scalas detrudit ab alto

Margine murorum: vicinos cominus ense

Percutit, aut duro contundit tempora conto:

370

Longius amotos lapidum torrente ruina

Obruit, aut iaculis, et certo sauciat arcu.

Aestuat ira minis, saevus crudescit utrinque

Clamor, adhortantes incendunt pectora voces.

Vtque procellosum ventis agitantibus aequor

375

Oppugnat misera perituram sorte carinam,

Rumpunt vela noti, commista grandine nimbus

Ingruit, et miseros affligit ab aethere nautas:

Assiliunt fluctus, validis agitata procellis

Verberat unda latus, nexu tabulata soluto

380

Rupta gemunt, haustoque mari rimosa fatiscunt;

Stant miseri nautae, quaque impetus acrior urget

Hac studio maiore rati succurrere tentant.

Hic latices trepidus salsos in stagna refundit,

Et properat rimae sarcire patentis hiatum:

385

Ille vacillantem fluctu iactante carinam

Remigio, doctaque manu sustentat, et ipsi

Decertans pelago, perfringit remige fluctus:

Vela noto, clamore viri, stridore rudentes

Quassa fragore ratis, plangoribus insonat unda:

390

Dum tandem decimus violento gurgite fluctus

Insiliat, victamque premens obsorbeat alnum.

Vix modicum tempus, disiectaque fragmina summis

Fluctibus, et tabulas videas per stagna natantes:

Naufragio pars hausta perit, pars reddita coelo

395

Enatat, et nudi veniunt ad littora nautae.

Sic plebs infelix, cladisque ignara propinquae

Fortis in adversis, et adhuc invicta resistit.

Iam quantum poterant muris accedere, turres

Admotae fuerant, longique ad moenia pontes

400

Prodierant, belloque furens animosa iuventus

Fixerat in summi vestigia margine muri.

Occurrunt hostes et spicula, saxa, facesque

Coniiciunt, hastisque viros, sudibusque repellunt,

Deturbantque solo, quosdam viriliter ausos

405

Insiluisse levi trepidantia moenia saltu,

Obtruncant ferro: quos inter fata duorum

Sicut acerba nimis, sic et miseranda fuerunt.

Horum unus trepidos dum per sua moenia cives

Territat insultans (Berctoldum fama vocabat),

410

Primus in attonitos saltu se miserat hostes.

Dum fugiunt omnes unum, pavidisque fatiscunt

Mentibus, a tergo furtim librata securis

Tempora flaventi decussit tecta capillo,

Totaque detracta est capitis membrana resecti,

415

Atque peremptoris nitido superaddita conto:

Hostilemque comis galeam pendentibus umbrans,

Praebuit infandi signum crudele triumphi.

Alterius manibus ferro, pedibusque resectis

(Nomine fama caret, cladis memorabilis exstat),

420

Truncus in hostili foede tellure volutus

Palpitat, et miseri praebet ludibria fati.

Non impune quidem, nec gaudia longa malorum

Civis agens, magnae cladis suscepit eodem

Damna die, belloque diu conflixit: at inde

425

Pulsus in internam trepidus se contulit arcem.

Iamque suis rebus certa diffidere tandem

Coeperat ille fide: placuit consulta salutis

Saepe prius neglecta sequi, pacisque petendae

Vtile consilium certae praeponere cladi.

430

Nec mora, colloquium cum Saxone poscit habendum,

Cumque Peregrino, quem tunc Aquileia dives

Eximium clarae patriarcham laudis habebat.

Horum facundis lenitas vocibus aures

Permulcet, veniamque sibi sermone diserto

435

Praeparat, et doctis excusat crimina verbis:

Non odio regni, nec seditione rebelli

Arma tulisse manu; sed ne sua fata superbis

Hostibus, et tumidae gemeret subiecta Cremonae.

Foedera cum populo Ligurum iurata, fideli

440

Dum licuit, coluisse manu; nunc illa soluto,

Quando ita rex iubeat, tandem seiungere nexu:

Nec plures adhibere moras; id poscere tantum,

Puniat ipse reos victor, quocunque libebit

Afficiatque modo, tantum ne victa Cremonae

445

Ludibrio fiat corrupto principe plebes.

Haec ubi sunt perlata duci, lenita resedit

Ira ferox animi, multumque domestica magno

Ac bene nota viro tetigit clementia mentem.

Protinus assensu procerum moderamine tali

450

Vtitur, ut nec se venia vitaque repulsos

Infausti doleant cives, nec lenior aequo

Incitet ad similem multos vindicta favorem.

Moenibus incolumes tuto migrare relictis,

Quodque semel valeant humeris deferre sinuntur:

455

Caetera victori rapienda relinquere iussi.

Quis rogo luctus erat? quis tota per oppida clamor?

Qui gemitus populi, dum paucis rebus onusti,

Multa relinquentes, miseri sua moenia cives,

Arsurasque domos, et limina chara supremo

460

Ore salutarent, dulcesque relinquere cunas,

Orsa sui generis, cultasque parentibus aedes

Prodirent, querulae viginti millia turbae.

At quos vel Ligurum populus, vel Brixia clausis

Miserat auxilio, nudati rebus et armis

465

Omnibus, accepta vix tantum a principe vita,

Indecores, moestique suas referuntur ad urbes.

Protinus ad praedam, spoliandaque moenia raptim

Curritur, et praeda miles ditescit opima.

Omnibus ereptis castrensibus oppida flammis

470

In cineres collapsa fluunt, eversaque fractis

Turribus, antiquos expendunt clade tumores.

Victor ad excelsae munimina fida Papiae

Vertit iter, solitamque suis gaudere triumphis

Ingreditur pulchram castris victricibus urbem.

475

Gaudia Ticinae plebis, celebresque triumphos

Caesaris, et magni speciem describere plausus

Dignum vate foret; sed et hoc et multa reliquo

Cautus, et invalidae parcendum credo Camoenae.

Iamque alibi similes in aedem diximus urbe

480

Exhibitos regi devotae laudis honores,

Post clades Terdona tuas: ideoque premenda,

Ne bis agatur idem, praesentia facta videntur.

Stabat adhuc studiis haerens et fixa nefandis

Vrbs Ligurum, necdum coeptis desistere, vel tot

485

Cladibus ipsa suis, vel Cremae sorte recenti,

Vel fatis Terdona tuis edocta, volebat.

Sed quia iam bello tellus afflicta bienni,

Frugibus, et solita minus ubertate vigebat,

Hostilique solo crebris iam saepe rapinis

490

Exhausto, sociis etiamnum parcere regem

Sumptus, et immensae cogebat copia plebis:

Milite dimisso spoliatae parcere terrae

Constituit, verso dum rursus cespite solem

Aspiciat ieiunus ager, dum semine iacto

495

Laeta tumescat humus, dum plena turgeat urna

Bacchus, et arboreis redeant sua munera ramis.

Ergo ubi belligeris ex omni parte catervis

Stantibus, arrecta capiendis vocibus aure,

In medio coetu pulchro stetit ore sereno,

500

Indixitque manu, placidoque silentia vultu:

Incipit ex alto doctis facundia verbis,

Atque lepos consuetus adest, magnique capacem

Ponderis ingenuam comitatur gratia vocem.

Non ego digna satis, comites, praeconia vobis

505

Ore referre paro, nec si prudentia magni

Nestoris, aut Ithacae nobis facundia linguae

Adforet, aequandas meritis ingentibus unquam

Sperarem nostro conceptos pectore laudes.

Ne tamen immemorem forte ingratumque putetis,

510

Quamlibet exiles vobis pro tempore grates

Laetus ago, maiora quidem, modo vivere detur,

Exspectare iubens: venient sua tempora rebus,

Et meritis referetur honor. Vos ardua regni

Pondera sollicitis humeris gestanda dedistis:

515

Vos gelidas mecum transcendere saepius Alpes,

Coniugibus, patriaque domo, natisque relictis

Exiguum quiddam, facto iam more, putatis.

Quid referam prompta susceptos mente labores,

Quos Terdona dedit, quos Astum, quos prior illa

520

Obsidio Ligurum, tumidaeque rebellio plebis?

Imperii summum multo mihi sanguine nomen

Et diadema gravi perfusum caede parastis.

Aera pestiferum, miserandaque funera passi,

Sensistis socios coniuncta sorte labores.

525

Et nunc obsessa brumali frigore Crema,

Quanta vel e coelo pro me, vel ab hoste tulistis?

Haec et plura quidem, quorum me nulla vetustas

Immemorem faciet, pro me suscepta recordor

Gratus, et immensae mercedis debitor esse

530

Gaudeo, quam pleno cumulatum foenore reddam.

Novimus, et memori scriptos in corde tenemus,

Qui toties nostris ad certa pericula iussis

Prostiterint: quos bella pati, durosque labores

Iuverit, atque hilarem pariter cum pectore vultum

535

In summis praestare malis: qui praelia primi

Tentare, aut murum conscendere fortiter ausi:

Multaque, praesentes oculis quae vidimus istis,

Et vero pro teste sumus, sit gratia summo

Magna precor regi, qui me fulcire meorum

540

Dignatus studiis. Alii venalia castra

Et mendicatas certa mercede cohortes

Alliciunt: ego gratuitis, ultroque paratis

Fidens auxiliis, ad magna negotia rerum

Tutus eo, fidas ducens in bella catervas.

545

Nunc quia vastatis hostilibus undique campis

Victum terra negat, castrisque alimenta ministrans

Plus socius studio, quam bello laeditur hostis:

Respirare iuvat, laxataque solvere castra,

Ruraque dimissis ad transalpina catervis

550

Sumptibus assiduis oppressae parcere plebi,

Dum melius promittat ager, repetitaque cultu

Producant laetos Ligurina novalia fruges.

Protinus expleto (nobis revocantibus) anno,

Si bene nota fides, in castra redibitis omnes.

555

Nec prius hostili bellum referemus ab urbe,

Quam iustas experta minas, superataque bello

In vestras dabitur, proscriptis moesta colonis,

Diripienda manus, penitusque excisa iacebit.

Haec ubi verba viris regali plena vigore

560

Aut meliora dedit, cunctos simul ore venusto

Laudat, et egregiis titulos exaggerat actus.

Tunc si quos praeclarum aliquid, laudisque superbae

Commeminit gessisse manu, regaliter illos

Appellans, memorem factorum quemque suorum

565

Efficit, et sese memorem simul indicat esse:

Munificaque manu meritis bene, munera magna

Erogat, argenti multum largitur, et auri,

Crateras, pelves, discos, paterasque capaces;

Addit equos celeres, galeas, thoracas et enses,

570

Textaque multimodis operose picta figuris,

Atque figuratam late se rege monetam,

Distribuitque suis regale numisma maniplis.

Sic demum castris suspensa parte laboris,

Pollicitos alacres ad quaeque sequentia vires,

575

Muneribus laetos, titulis dimisit onustos.

Me quoque, non armis, sed carmine castra secutum,

Hactenus egregii decursa parte laboris,

Si bene promerui castrorum praemia miles,

Non illaudatum, vel munera nulla ferentem,

580

Spero quidem, magni dimittet gratia regis.

Non spernenda mea (liceat modo vera fateri)

Munera militiae, nec clarius arbitror esse

Pauca probe gessisse manu, quam multa referre;

Nec minor hic illo labor est: quae singula multi

585

Fortiter egerunt, ego prosequor omnia solus.

Hoc quoque me famae, si desint caetera, solum

Conciliare potest, quod iam per multa latentes

Saecula, nec clausis prodire penatibus ausas

Pierides vulgare paro, priscumque nitorem

590

Reddere carminibus, tardosque citare poetas.

Imo etiam pulchro reverendi Caesaris ausu,

Caesareaeque domus videor meruisse favorem.

Cum de tam lato magnarum gurgite rerum

Sunt electa mihi cupide, quae scribere mallem,

595

Nominis acta sui: ne res notescere dignas

Fuscarent tenebrae, speciosaque facta laterent.

Atque ideo dum musa recens, nosterque legetur

Iste labor (cupidum nisi fallit opinio vatem),

Virtutes, Friderice, tuas mirabitur orbis.

600

Forsitan hunc olim, faveat modo fama, libellum

Et pater, et magni proles generosa parentis

Attrectare manu, placidamque legentibus aurem

Tradere curabit, propriasque admittere laudes.

Et nunc pauca quidem, sacrae quae sanximus aulae,

605

Carmina sufficiant, et respirare poetam

Ad tempus liceat, dum bellica signa quiescunt,

Grataque dimissus bello fovet otia miles.

Mox ubi sollicite revocatus in castra redibit,

Nos quoque belligeras acies, et castra petentes

610

Interrupta novo repetemus coepta labore:

Cunctaque summatim, superet modo vita, sequentes

Continuo quodam suscepta negotia filo,

Propositi memores; ad tempora nostra trahemus.

Interea tacitus, de se quid iudicet aula,

615

Audiat, et doctos, quorum tutandus amore

Atque fovendus erit, noster Ligurinus adoret.

Nec frontem duxisse velit, licet unus et alter

Arguat, et meritum naso subsannet adunco.

Quemque sui meminisse decet: nos nominis alti

620

Non sumus: egregios vix suscipit aula poetas.

Hoc tamen in coetu non deerit forsitan unus,

Vel duo, vel plures, qui te, Ligurine, legendum

Esse putent, lectoque semel, rursumque relecto

Plus faveant, tandemque seras ad principis aures

625

Nomen et auctorem, quae rerum insignia portes,

Quidve petas, perferre velint, et amica loquantur.

Hunc ego, quisquis erit, qui tam placabilis in nos

Exstiterit, gaudere bonis maioribus opto

Semper, et aeterno fulciri regis amore.

630

Sic ubi conspicua tandem novus hospes in aula

Constiteris, claroque piam cum principe prolem

Ceu totidem stellas nitido cum sole videbis,

Haec tibi non stulte proferri posse videntur:

Gaudeat ista domus, qua gaudet praeside mundus,

635

Gaudeat Augusto felix cum patre propago,

Gaudeat, et nostrum iubeat gaudere parentem.

Neve suum vatem patiatur littus arasse,

Vanaque deceptis fregisse novalia sulcis,

Vel tot in officio vigilatis noctibus isto

640

Conseruisse leves, quas texit aranea, telas:

Sed quisquis rerum, quas scripserit ille, nitorem

Te perhibente leget, pulchri quoque praemia facti

Noverit, et gratum feliciter isse laborem.

Nam mihi per totum magnalia Caesaris orbem

645

Impetus est, prolisque sacrae diffundere laudes.

His ita praemissis, cunctis praebere legendum

Te poteris, totasque palam distendere pennas.

Mox ubi sit noster Solymarius ille requires,

Quem prius ingenuo dedimus leve munus alumno,

650

Qui sibi te quinto, post se vix mense creatum,

Ac veluti medio proiectum ventris aborsu,

Accessisse novo mirabitur ordine fratrem.

Haec monuisse sat est: age nunc, proficiscere cautus,

Sit fortuna tuis et felix exitus ausis.