De urina in universum

Dicitur urina, quoniam fit renibus una,

Aut ab urith graeco, quod demonstratio fertur,

Aut quia, quod tangit, mordet desiccat et urit.

Vt de lacte seri se limpidus eliquat humor

5

Sic liquor urinae de massa sanguinis exit.

Sanguinis est urina serum, subtile liquamen

Humorum, quos conficit ars regitiva secundi

Et princeps operis: dum fit cribratio rerum,

Dum fit ab impuris purae discretio partis.

 

De conditionibus urinae

10

Quale, quid, aut quid in hoc, quantum, quotiens, ubi, quando,

Aetas, natura, sexus, labor, ira, diaeta,

Cura, fames, motus, lavacrum, cibus, unctio, potus,

Debent artifici certa ratione notari,

Si cupit urinae iudex consultus haberi.

15

Quattuor ex primis, cum praecipue dominentur,

Debet iudicii potior sententia sumi:

Integritas, lapsus, virtus, vitium, minus aut plus

Et status his medius fit ab hoc examine certus.

 

De coloribus urinae

Bis deni urinam possunt variare colores

20

Quos ex subscriptis poteris perpendere formis. -

Nigrior urinae facies incommoda febris

Quartanae solvit, mortem portendit, adurit.

Si niger ad fundum residens se deprimat humor

Matrix purgatur multi sentina fluoris.

25

In febre fert mortem nigra, foetida, paucula, pinguis,

Vesicae vitio prorsus renumque remoto. -

Multa die critico, quam nigra et pendula nubes

Largius obfuscat, sedimenque natatile turbat,

Auribus oppressis, turbata pace soporis

30

Sanguineum fluxum signat de nare futurum,

Sed si signa mali concurrant sive salutis,

Iudicio mortis damnat vel liberat aegrum. -

Congrua mixturae cum spisso foedera servans

Subtilis coitum refugit nigredo liquoris,

35

Vt tenuem toleret, qui non sibi concolor haeret,

Impetrat eventus, casusque facit violentus:

Non obstrusa parum deductio clausa viarum. -

Livida si fuerit, livor vel particularis

Vel totalis erit; per totum livida: membrum

40

Aut membri monstrat humorem mortificari;

At sursum livens variis accommoda causis:

Parvus hemitriteus, medius, morbusque caducus,

Ascites, synochus, venae ruptura, catarrhus,

Stranguriae lapsus, matricis passio, fluxus,

45

Costae pulmonis vitium, dolor articularis,

Consumtiva phthisis, vis exstinctiva caloris,

Sint tibi livoris causae, quas collige signis.

Paucula, vix mincta, livens, oleagina mortem;

Stranguriam monstrat livida pauca frequens;

50

Livor cum granis seiunctis atque minutis

Constanter loquitur spirituale malum;

Lividitas atomosa malum probat articulare,

Est quoque rheumatici nuncia fida mali.

Vertebra si matrix oppresserit aut diaphragma,

55

Inficit urinae lividus ora color. -

Albo subtilis urina iugata colori

Splenem, hydropem, crapulam, nephresim, phrenesin, diabetem,

Arteticam, choleramque nigram, paedicon, scotomiam,

Hepatis algorem, cum febris caumate mortem;

60

In sene vim fragilem, vel defectum puerilem,

In laesis humeros aut collum, lipothymiam;

Quartanam febrem declarat et amphimerinam,

Matricis varias notat in muliere querelas,

Haec haemorrhoidas et condylomata signat.

65

(Alba frequens mincta, tenuis, resolutio longa

Carnea, notificant, si conveniant, diabetem.)

Vt se iudiciis fallax non inserat error

Talis cruda potest atque indigesta vocari.

Clarior alba crisi non praecedente profanat

70

Continuo phrenesim: phrenesis mortale propinat. -

(Glauca vel alba notat hieranoson plumbea circum).

Spissi suscipiens commercia nulla liquoris,

Est in iudicio glaucus color aemulus albo,

At minus offendit nativi iura caloris.

75

Si fuerit tenuis mediocriter, aut mediocris

Glauca vel alba, notat excessum phlegmatis acris;

Glauca melancholicae craseos est conscia testis.

Lactea subtenuis in acutae caumate febris,

Litis in ingressu signis adiuncta sinistris,

80

Damnat et accusat patientem crimine mortis;

Fallitur urinae sententia, si tibi certo

Ordine concurrant, quae sunt vitalia signa:

Mens, sopor, affectus, bona respiratio, virtus.

Lactea subtenuis cum largo fusa liquore

85

Fine mali veniens, defervescente calore

Solvit et a morbi laqueis emancipat aegrum;

In febre, quam replicat typicusque interpolat error,

Lactea subtenuis dictat, quod causa sit eius

Frigida, pressuram longi factura laboris.

90

Lactea subtenuis febre declinante salutem

Impetrat et corpus relevat vitamque refirmant.

Albescens charopos vel lactea spissa figurat

Hydropisim, colicam, lapidem, capitisque dolorem,

Phlegmatis excessum, membrorum rheumata, fluxum,

95

Talis apostaseos causam complexio solvit.

(Lactea vel charopos nunquam tenuis reperitur.) -

Saepe fit urinae distans substantia, vultus

Dispar, ut a medio vel summo discrepet imum:

Summa superficies, mediana vel infima spissa

100

Summam vel mediam, vel partem concutit imam,

Et similis simili servit regio regioni,

In reliquis est consimilis ratio generalis. -

Pallida cum pingui vel subcitrina liquore

Phlegmaticae monstrat periodica frigora febris.

105

Pallida cum tenui choleram declarat adustam,

Pallida subtenuis ex acri phlegmate febrem.

Pallida cui spissum mediocriter associatur

Phlegmaticae craseos interpres fida probatur.

Si male disposito praecedat corpore glauca

110

Lactea vel charopos et pallida post videatur:

Signo palloris vires natura resumit

Et redit ad proprium vis digestiva tenorem.

In febre continua lenta subpallida clara

Pondus apostaseos in dextra parte futurum

115

Indicat, affectu constante, vigore vigente.

Si fluor absentet ventris, nec viscera tentet,

Pallida, spumosa, pinguis, livens, cinerosa,

Paucula fit pestis phthisicae non absona testis,

Si fluor accedit, mors intrat, vita recedit. -

120

Crudor et emphraxis, fluxus, consumtio, paucam

Indicat urinam, ratio contraria multam. -

Est multis tenuis citrina referta figuris

Phlegmaticum iuvenem, vel quem niger afficit humor,

Condemnat triteo; duplici senis impedit annos;

125

Continua puerum; iuvenem, cui fel dominatur,

Portendit sanum proprioque charactere signat.

Talem constituit quartana planetica febris

Autumno potius et sub brumalibus horis.

Thoracis, splenis, hepatis delicta fatetur:

130

Pectoris offensam, seiunctis obsita granis,

Splenem si multis radiis virgata coruscat,

Siccum monstrat hepar effusio larga liquoris.

In febre continua sub morbi limine talis

Prolixando malum fert detrimenta vigoris,

135

In medio phrenesim monstrat, sub fine duelli

Designat criticae formari foedera pacis.

(Tempore si longo duraverit aut hepar aut splen

Opprimitur vel febris inest quartana vel errans.)

Phlegmatis et cholerae, quem conficit, unio reddit

140

Citrinam tenuem citri conterminus humor:

Plus tenuem crudus, tenuemque minus resolutus,

Intensam cum febre magis, sine febre remissam. -

In rufum vergens puri color aemulus auri

Aequalis, purus, medius cui se liquor unit,

145

Corporis eucratici validos denunciat actus.

In puero, iuvene, sene, phlegmatico, muliere,

Rufa manens tenuis notat haec incommoda febris:

Continuam, triteum, duplicem; sed tempore longo

Hepatis offensam, vel febrem quatriduanam. -

150

Principio causae, dum sunt nova semina morbi,

Rufa, parum tenuis, summam cuius regionem

Nubes rara tenet, motu generata caloris,

De salso typicam succendit phlegmate febrem.

Sed triteum morbo iam procedente figurat.

155

Spissa parum iam non triteum, magis induciosam

Indicat ex salso vel dulci phlegmate febrem.

Phlegmatis at salsi mordax exuberat humor

Et sine febre furens enormes excitat actus,

Extremas pungens fervoris acumine partes,

160

Si subrufa parum tenuis non nubila fiat,

Et talem servet constanti tempore formam;

Hydropico talis portenditur exitialis.

Rufa parum pinguis retinens umbracula nubis

Indicat accendi febrem de phlegmate dulci;

165

Infra si substet color et substantia constet,

Phlegmatis excessus dulcis sine febre notatur.

Rufa parum tenuis vel pinguis, livida constans,

Membra, quibus fiunt phlegmate dulci

Vel salso monstrat certa ratione gravari;

170

In muliere magis portendit probra monetae.

Si color est rufus, pinguis substantia, febrem

Signat continuam de phlegmate vasa tenente;

Debile rheumatica membrum tenente querela

Disponi poterit pinguis rufique coloris,

175

Si sit causa recens et summum livor obumbret:

Aut minor innuitur, aut pleuresis insinuatur;

Si vetus: ascites magis aut empyma notatur.

Si spumosa magis fiat, cinerisque coloris

Aemula, distincte livens, subrufa remissa:

180

Ad loca pulmonis morbus lateris peregrinat.

Pinguis, rufa parum, livens, oleagina, crimnis

Obsita fit febris ethicae legata fidelis. -

Clara rubens triteum duplicem, vel hepar calefactum,

Quartanumque potest insinuare typum.

185

Haec mora vel brevitas, nubes, tempus, status, aetas,

Haec probat infirmi passio, forma, locus:

Vt pede procedat stabili sententia, sunt haec

Omnia iudicio discutienda tuo. -

Turbida spissa parum rubeo perfusa colore

190

Continui tritei notio certa datur;

Si summum viror obtineat vel livida nubes,

Portendit medium pleureticumve malum;

Spissa rubens synochum, si summum livor obumbret,

Spissa rubens synocham demto livore figurat;

195

Causonidem si plus tenuis, quam spissa; re versa

Synochidem; causon subtilis et ignea monstrat,

Certior est testis rubicundi forma coloris. -

Si color est inopos, fert detrimenta salutis

In febre continua; minus est sine febre verenda,

200

Nam renes vel hepar succendit causticus humor

Aut est rupta chilis aut fracto vase resudans

Menstruus elicitur muliebri corpore sanguis.

Talem disponit in sano corpore saltus,

Aut nimius coitus, cursus, labor immoderatus. -

205

Non est degenerans kyanosa lege prioris. -

Agriacam, spasmum, maiorem, denique mortem

Indicat urina prasino tincta colore.

 

De contentis urinae

Saepius artificem deludit forma coloris

Et fraudat plerumque fidem censura liquoris;

210

Est in contentis rata lex, discretio certa,

Iudicii constans regula, vera fides.

Cetera postponens naturae conscius auctor

Hinc Hippocras veri semina firma trahit.

Nunc contentorum seriatim forma notetur

215

Et proprios teneant significata modos:

Circulus, ampulla, granum, nubecula, spuma,

Pus, pinguedo, chymus, sanguis, arena, pilus,

Furfura, crimnoides, squamae, partes atomosae,

Sperma, cinis, sedimen, spiritus alta petens. -

220

Spissus in urina si circulus est et aquosus

Cellula posterior phlegmate pressa dolet.

Purpureus spissus affligit sanguine proram,

Laevam felle nigro pallidus et tenuis.

Dextra parte fuerit cholerae ferventis acumen,

225

Si tenuis fuerit circulus atque rubens.

Insinuat sensus radicem mortificari

Plumbeus et ramis hinc nocumenta dari.

De livente prius si post rubeus videatur,

Exsurgit cerebri natura, vigor reparatur.

230

Si formam causon in febre viroris adoptet,

Felleus ad motum phrenesis succenditur humor.

Si tremulus fuerit, spinalia membra gravantur,

Si niger extiterit, vel mortificat, vel adurit,

Praeveniens viror aut livor distinguit utrumque. -

235

Non residens ampulla tumens, ventosa, cohaerens

Morbi crudificat causam morbumque prolongat,

Et nephresim generat cerebrumque dolore molestat,

(Rugitum vomitumque notat ventremque solutum.) -

Granula rheumaticae semper sunt nuncia causae:

240

In circi serie si granula fixa tenentur,

In cerebro secreta latet confusio morbi;

Si substant depressa parum, nec mota regressum

Accelerant, capiti loca proxima percutit humor;

Pronior ad partem fit fluxus debiliorem. -

245

Corporis aerei nubecula spiritualis

Indicat offensae vitium iecorisque calorem. -

Est ventosa vel incensi fit spuma caloris

Nuncia particulis continuata suis,

Hoc color urinae probat et substantia spumae:

250

Spiritus ingrossat, attenuatque calor.

Intercisa manens, granis distincta minutis,

Imbecilla gravi rheumate membra ferit;

Indicat ictericum vel hepar portendit aduri

Si nigra vel viridis vel quasi tincta croco. -

255

Vlcera vesicae sanies effusa fatetur,

Aut renum scabiem, si gravis assit odor.

Ex hepatis regione fluit sedimen saniosum:

Hoc dolor et partis actio laesa docet. -

Praetendens olei formant resolutio pinguis

260

Cum febre dissolvit totum, lumbos sine febre. -

Humor in urina fit summus, pendulus, imus:

Membraque suprema laedit mediana vel ima;

Stranguriam, nephresim residens facit atque tenasmon,

Nutritiva gravat medius, diaphragma supremus. -

265

Ex vitio iecoris trahitur minctura cruoris

Vesicae, renum, venae chilis, haec tibi plenum

Provida signorum doctrina facit reliquorum:

Fundit trumbosum vesica gravem maculosum

Et subsistentem, modicum foetoris habentem;

270

Minctio fit pura chilis ex venae crepatura,

Et dolet a fine graviter pars septima spinae;

Si fluit a lumbis purus manat et sine trumbis,

Renum testatur hoc punctio, quae comitatur;

Dextra dolor cruciat si fluxus ab hepate fiat

275

Et sanguis purus manat fomenta daturus. -

Renum vesicae lapidem testantur arenae:

Renum si rubeae, vesicae si magis albae,

Aemula contenti fit forma suo retinenti. -

Forma pilo similis vel erit decisio carnis,

280

Aut pars humoris lima siccata caloris,

Inde probes renum vel totius nocumentum. -

Per squamas tenues et furfura mincta notatur

Vesicae scabies, aut si febris comitatur

Totius fluit integritas, corpus tenuatur. -

285

Certa fides per crimnoides, quod tertia febris

Est ethicae species imis inserta latebris. -

Innuitur gutta regnare per alba minuta;

Si mulier fuerit, non alterutrum tibi deerit,

Quin vel conceptus assit vel languor ineptus.

290

Matrix sicca, venus sopita, retentio fluxus,

Discolor affectus, vomitus, compressio virgae,

Mammae grossities et perturbatio ventris

Ex mellicrato, conceptus signa probantur.

Conceptum maris insinuat splendor faciei,

295

Membrorum laevitas, spissi concretio lactis

Atque tumor ventris in dextra parte rotundus,

Foemineum sexum contraria signa figurant. -

Spermaticis inscripta notis urina fatetur

Illecebras coitus, genitalia membra gravari

300

Fermento veneris, ludibria vana soporis

Sive gonorrhoeam vel membri vim resolutam.

Sub forma cineris corpuscula pressa deorsum

Infima membra notant morbi languore gravari,

Ex attricis haemorrhoidis splenisque tumore

305

Saepius apparent, vel quando menstruus humor

Temporibus certis sua respiracula nescit.

Informat sedimen color et substantia, tempus

Forma, locus: Color est albus; substantia gumphis

Continuata suis; conum sua forma figurat;

310

Inferior fundus locus est; constantia tempus:

Album, continuum, residens, constans, pineatum

Si sedimen fiat, bona fit digestio, virtus

Fortis, naturae triplici viget actio motu:

Albificat, mundat, cumulat, condensat et unit,

315

Ventosum calor extenuat, sorbetque vaporem,

Virtus, quae bona sunt, retinet, quae parva repellit,

Nec natura suos secat aut interpolat actus:

His claret signis ostensio certa salutis,

Eucrita fit febris, brevis est discussio morbi. -

320

Laedit et incrudat sedimen quicumque priorum

Dissonus et varius faciens discrimina motus:

Servatis reliquis si pendeat aut petat altum

Flamine ventoso, digestio laesa probatur;

Salvo iure loci servata lege coloris

325

Vis ventosa movet sedimen compage soluta.

Subrubeum quoniam de sanguine constat aquoso

Est peius rubeo, quamvis vicinius albo;

Designat rubeum, quod longa sit eucrita febris,

Cum sit causa mali naturae filius humor

330

Levis et excoctus resolubilis et moderatus. -

Naturae funestat opus culmenque vigoris

Altius evertit sedimen nigrae speciei;

Quod summum tenet aut medium minus est vitiosum,

Hoc tamen offendit in pluribus, illud in uno:

335

Plus numero peccat nephelis nigra, non ideo plus,

Plus peccat sedimen nigrum, sed non numero plus,

Defectum numeri causae violentia pensat,

Aggravat et cumulat mala circumstantia culpam. -

 

Epilogus

Nunc mea completo respira, Musa, labore,

340

Stringe rotam, cursum cohibe, compesce fluenta,

Claude Musandini torrentes fluminis undas;

Non ultra aequivoci gazas praelata Salerni

Sparge, nec Vrsonis apices, nec dogmata Mauri;

Sobria claude larem, metuens livoris ocellum,

345

Ne tecum moveat contraria secta duellum.

Dyscolus et mordax, vehemens, clamosus, inanis,

Quem sterili lolio pascit, farragine cruda

Inflat et infatuat Mons Pessulanicus errans,

Ne probris frontem laceret, formaeque nitorem

350

Obfuscet maculis, vereor, clam basia figat;

Lenoni populo faciem nec casta reveles,

Fimbria monstretur, quam non est tangere dignus. -