Inde cometa micat, rex tunc Henricus ab Anglis

      Advolat, ulterius non rediturus adest.

Efferus iste leo Castellum iure Leonum

      Advenit, et procerum confluit ampla manus.

5

Isque cibo sumptas muraenas semper amavit,

      Ambrosii dictum nesciit iste reor.

Muraenam repetens ad ripam sibilat anguis,

      Amplexus ineunt, illaque foeta redit;

Sicque venenato proles ex foedere nata

10

      Pestiferum multis contulit ipsa cibum,

Et licet expressum purgetur ab igne venenum,

      Omne venenosum qui timet, ille sapit.

Inscius hanc comedens moritur vel debilitatur,

      Dulcia dum sumit cruda venena cibo.

15

Vltimus ista cibus deflendi iure leonis

      Extat, et hic causa dicitur esse necis.

Rex humeris procerum defunctus fertur in urbem

      Caesaris, et planctus horridus arva tenet.

Rumor ut hoc prodit, praedonum turba resurgit,

20

      Iustitiae trames, hoc moriente, ruit.

Quantus erat vivens, ius mortis concinit huius,

      Iudice sublato, fraus, dolus ecce viget.

Huius corpus habet, quam condidit, ipsa Radingis,

      Ecclesiam Prati cor cerebrumque fovet.

25

Horrendus turbo mortem praecesserat huius:

      Horrida fama volat, turbida cuncta facit.

Millenis annis decies denos sociabis

      Septem lustra simul, cum subit iste polum.

Cum frater capitur, senis regnaverat annis,

30

      Post totidem lustris se videt esse ducem.

Heres nata sibi pro natis sola relicta,

      Consulis Andegavis nobilis uxor erat.

Parvulus huic natus dux, consul, rexque futurus,

      Temnitur a Stephano, qui diadema capit,

35

Quique nepos regis, consul praeclarus in armis,

      Angligenas subicit, cuncta silere facit.

Ternis hic lustris regnat cum quatuor annis,

      Henricus iunior splendet in arce throni.

Huius regis avi mortem mors Pictaviensis

40

      Consulis insequitur, alter ut annus adest.

Vnica sola sibi fuit heres iure ducatus,

      Nam Raymundus abest frater et ipse ducis.

Dum tumulum petit is, fit princeps Antiochensis,

      Vlterius patrium nec videt iste solum.

45

Hinc Ludovicus neptem sibi copulat huius,

      Et dux efficitur dum pater ipse viget.

Deserit hoc anno vitam rex Francicus iste,

      Parisius luget, funera martyr habet.

Hic breviter refero factum, quod displicet, huius,

50

      Tum quia natus adest, tum quia culpa gravis.

Novit et hoc natus, et culpam fama retractat;

      Filius hanc reprimat, culpa repente ruet.

Nobilis ecclesiam structurae nobile castrum

      Passeium servat, clarus et ipse locus.

55

Hanc cum praebendis pater huius contulit olim

      Ecclesiae Becci; clerus ad ista dolet.

Artis quicquid habet simul excitat, urget, et urit,

      Officio, lingua, munere cuncta ligat.

Rhetor, causidicus, regis flectuntur ad aures,

60

      Flexerat hos aurum, flectere corda potens.

Ariete ceu crebro pulsatur rex; tamen huius

      Mens inflexibilis, inviolata manet.

Quid latet in fundo scit, novit ubi dolor angit,

      Dirimit in puncto quod parat arte dolus.

65

Donum confirmat, causaeque ligamina solvit,

      Actor quae replicat terminat iste brevi.

Clericus ecclesia se perspicit ut spoliatum,

      Regia iura timens, vulnere iure tumet.

Optat et expectat Fatorum fila secari,

70

      Terminus hic regis si tamen esse queat.

Nec spe frustratur; nam multis deinde diebus

      Exactis moritur; clericus ipse favet.

Hinc causam renovat, queritur se non spoliatum

      Aequa lance, sibi curia testis erit.

75

Se vi regali pulsum, nec iure coactum,

      Romae iudicium nec licuisse peti.

Testibus id geminis, Albino necne Rufino,

      Comprobat, hi fratres causidicique simul.

Tullius eloquii fons, ipse Salustius acer

80

      Istis congrediens tunc sine voce foret.

Curia clara nitet quae nunquam subditur istis:

      Subdita, fit vilis, nam sine iure manet.

Reges, pontifices, proceres, vis comprimit horum,

      Bella, neces, urbes, excitat, auget, habet.

85

Subdolus Albinus rhetor, linguaque politus

      Centies obtulerat quatuor ipse libras.

Causa ligatur in his, latet hic facundia tota,

      Hic solus superat, praevalet, ore ligat.

Sic regem, proceres, ars huius cingit et artat,

90

      Ac in velle suum regia corda trahit.

Hinc Ludovicus monachos expellere iussit;

      Sic patris hic animae consulit, immo suae!

Inde per Albinum praebendas clerus adeptas

      Dividit has natis coniugibusque suis.

95

Hicque preces fletus fundunt pro funere regis,

      Nam monachus pulsus desiit ista quidem.

Regum Francigenum donum primum fuit illud,

      Ecclesiae Becci, finis et iste manet.

Ex horum donis id solum Beccus habebat,

100

      Abstulit Albinus quod niger ille tenet.

Ludovicus obit, cuius iam filius, heres

      Nominis et regni, ius regit omne patris.

Vngitur hic, annis centum, sex, mille peractis,

      Sexies et quinis additus unus erit.

105

Sic rex Francigenum, sic dux Aquitanicus extat,

      Vxor et ipsa simul iam diadema gerit.

Esse sed hanc regis testatur fama propinquam,

      Hosque sibi iungi coelica iura vetant.

Hinc proceres, hinc pontifices, hinc turba susurrat,

110

      Auribus amborum funditur inde sonus.

Connubium tantum solvi concedit uterque:

      Amplexus varios quaerere quemque licet.

Hinc consanguinitas horum iuratur utrimque:

      Inde solum patrium libera stella petit.

115

Comparat hanc avium reginae providus ille,

      Sic aquilam rupti foederis ore canit.

Hanc sibi reginam prospexerat ille futuram,

      Huius nam geminum fert diadema caput.

Copulat hanc sibi dux, consul simul, ipse ducatum

120

      Occupat; amborum sic triplicatur honos.

Conclusos triplici Gallo tenet iste ducatu,

      Elatos Britones associare libet.

Dux binus, consul geminus, rex Anglicus idem,

      Solus tanta regit, continet, arcet, habet.

125

Invida corda movet, quod solus, quod specialis

      Terris, divitiis, coniuge, prole, throno.

Annis a Verbo transactis mille quaternis

      Quindecies denis, is diadema tulit.

Bis septem socias, regis cum Francigenarum

130

      Respuit iste thronum, temnit habere iugum.

Quod quid sit paucis referam, prolixa notabo,

      Regalemque viam, vera loquendo, sequar.

Inter Francigenum reges fulsit Dagobertus

      Nobilitate, throno, viribus, ense, fide.

135

Huius progenies multo prolixior aevo

      Tempore diverso Gallica sceptra gerit.

Vltimus ex istis Francorum fert diadema

      Childericus, at is segnis et hebes erat.

Nomine regali solo contentus ab armis

140

      Abstinet, et metuit proelia, tela, necem.

Pensa puellis dans, imitatur Sardanapallum,

      In thalamis degit, carceris ima fugit.

Ostro purpureus, gemmis resplendet et auro:

      Thoraces, galeae, pondera dura sibi.

145

Sub divo residens, glaciem fremitusque borinos

      Vitat, id armatis gloria saepe fuit

Otia dum sequitur satrinam carpit in hortis;

      Sertum de violis colligit atque rosis.

Hostiles nescit cuneos impellere, silvis

150

      Saltus horret, in his cornua densque vigent.

Nam cervos, capreas, et apros pro dente timendos,

      Dum mortem metuit, non fugat, immo fugit.

Cum colat hic Christum, Bacchus sibi semper amicus,

      Qui Cereris socius corda calore movet.

155

Indulgens dapibus, dum cor premit ipse Falerno,

      Philosophus summum credit id esse bonum.

Intonsus barba residens, cum crine refuso,

      Hac in parte sui Scoticus esse cupit.

Legatos recipit sic regum; quod sibi iussum

160

      Edoctumve fuit, talibus ipse refert.

Quod parat atque iubet, tribuit praepositus aulae,

      Id solum pavidus suscipit, audet, habet.

Dux tunc Francigenum, Pipinus splendidus armis,

      Regni iura fovet, rege favente tamen.

165

Deliciis variis rex affluit, ille labores

      Et curas patitur, murus et arma suis.

Interea Stephanus, praesul tunc urbis et orbis,

      Alpibus emensis, Francica regna venit.

Eloquio nitidus, praeclarus religione,

170

      Filius atque Petri dignus honore, fide

Corripit hunc valitudo gravis metuitque resolvi,

      Pontificis Graeci perstat in aede sacra.

Obsecrat hic, iam martyr adest, eiusque magister

      Paulus et almifluus tertius ipse Petrus.

175

Amodo sanus erit, fatur Dionysius ipse,

      Sed sociis binis ara sacretur ibi.

Visa refert, altare sacrat, sanusque resurgit,

      Sedis Apostolicae munera digna sinit.

Cum propria palla claves deponit ibidem,

180

      In signum fidei, nominis, atque rei.

Incolumis redit hinc, docet ecclesiastica iura,

      Fracta ligat, curat vulnera, sana fovet.

Nobilis, antiqui, famosi, divitis audit

      Dedecus imperii Francigenique throni,

185

Regalis splendor, bellorum gloria, regni

      Nobilitas, virtus annihilata ruit.

Hinc regni proceres, et pontificalis honoris

      Personas sociat, clerus honorus adest.

Gloria Francigenum Pipinus, nobilitatis

190

      Dux specialis, ibi clarus honore micat.

Ipsa ducis soboles Karolus, lux Francigenarum,

      Affuit atque patris assidet ipse latus.

Ex horum radiis astrorum curia fulget,

      Gloria regalis quisque futurus erat

195

Praesul causidicus, dudum Ciceronis alumnus,

      Causarum triplicem noverat esse modum.

Nam quis personam demonstrat laude colendam,

      Digne pro meritis vituperatve suis.

Quid fieri possit deliberat ille vel ille,

200

      Vtile pertemptat, quaerit honesta sibi.

Quaeritur hinc etiam sententia iudicialis,

      Legibus ut cautum, plectitur ipse reus.

Horum sub primo causam dum conspicit esse,

      Multa ligans paucis, papa perorat ita.

205

"Vsus habet, natura docet, ratione tenetur,

      Doctior in nautis ut regat ipse ratem.

Vires corporeae nautae rediguntur ad artem,

      Quae duo se mutuo consociata tenent.

Nam sine virtutis vi cassa peritia constat,

210

      Virtus arte carens firma manere nequit.

Indoctus sine vi, dum fluctus frangere nescit

      Nec valet, et clavum deserit atque ratem.

Syrtibus et scopulis navis contracta, repulsa,

      Fissis iam tabulis, undique cedit aquis.

215

Navita sic stolidus nescit discrimina ponti,

      Sed sibi commissos obruit unda freti.

Caesareae classis pars olim sic ruit undis

      Dum maris Angligeni littora caeca subit

Ferratasque sudes ibi cautus fixerat hostis,

220

      Ignarus negligit navita mortis iter.

Currum sic auriga regens, dum flectere nescit,

      Se, sua confringit, labitur, isque perit,

Solaris currus Phaethon dum rexit habenas,

      Inscius artis erat, terra perusta dolet.

225

Solis iustitiae currum, qui vivus habetur,

      Quilibet indoctus dum regit, ille ruit.

Sic sensus, virtus in praesule, rege petuntur,

      Quis sine nec populis nec sibi digna vident.

Si caret his praesul, si rex, vilescit honoris

230

      Et locus et meritum, subdita turba gemit.

Desidiae, ventri, pastoribus ecce subactis,

      Morsibus ipse lupi grex sine lege patet.

Sic nunc Francigeni defecit gloria regni,

      Regia maiestas iam sine rege ruit.

235

Vndique fama volat, ciet omnes, transvolat Alpes,

      Auribus Italicis turpior esse nequit.

Francorum probitas iam fit derisus ubique,

      Barbaricis telis iure subacta tremit.

Desidis hoc regis levitas et inertia fecit,

240

      Luxus, non gravitas, non vigor, immo sopor.

Corporis enervat vires, sensumque resolvit

      Luxuries, cultus ventris, amorque sui.

Rex igitur vester nimio se stringit amore,

      Dum tria, quae dixi, nocte dieque colit,

245

Rem populi negligit; regis retinet nisi nomen;

      Indignusque manet sceptra tenere throni.

Nam sicut regni rex dignus honorat honorem,

      Est stolidi regis sic inhonorus honos.

Parvum magnanimis praeclarum reddit honorem,

250

      Inscius et stultus maxima parva facit.

Si docto confertur honos, plus doctus honori

      Luminis impendit, quam sibi clarus honos.

Indoctus vitae tenebris obscurat honorem,

      Ex stulti meritis deficit altus honos.

255

Hoc in rege gemo, dum penso pondus honoris,

      Quod sic pro viciis unctio cassa manet.

Incurrit poenam contempto chrismate sancto,

      Si sceleris labem iunxerit ipse sacro.

Romanae sedis tenet hoc antiqua potestas,

260

      Reges, pontifices, ut removere queat.

Insuper ipsa novos reges et pontificatus,

      Quo nunquam fuerant, sistere iure potest.

Sedis ego Petri, licet hoc indignus honore,

      Ius, claves, teneo, qualiter ipse videt;

265

Claves sunt verax discretio, firma potestas;

      Quid liget et solvat, haec videt, illa potest.

Clavibus his geminis vix quilibet esse videtur

      Praeditus, alternis dum sibi desit opus.

Pontificum pauci discreti, sed tamen omnis

270

      Id ligat, id solvit quod sibi iure placet.

Discretis ovibus non suppetit ipsa potestas,

      Si tamen haec assit, clavis utraque viget.

Antistes caecus dissolvere sive ligare

      Nescit; et inde sibi mors manet atque suis.

275

Sedis Apostolicae, cum Petri clavibus, heres,

      Francigenum regnum clavibus hisce rego.

Huius enim regni, constat sententia nostra,

      Providus et fortis ut diadema gerat.

Segnis et invalidus rex, quem ligat ipsa voluptas,

280

      Vt decet, hunc solvit curia nostra throno.

Otia sectetur, quae diligit, in paradiso

      Claustri tonsus, ovis pascua vera petat.

Sicque voluptati turpi succedat honesta,

      Et requiem requies pellat amore boni.

285

Sic clavus clavum, dictamnus tela repellit,

      Verax religio crimina pellit ita.

Antidotum felix, quod mentis vulnera sanat,

      Carni mors animae ne sociata gemat.

Clari pontifices, proceres, regalis honoris,

290

      Nostra simul praesens curia, clerus adest.

Ex his Francigenum ducibus qui fortior armis,

      Sensu callidior, Francica sceptra regat.

Nunc igitur nostrum sententia sit generalis:

      Vox eadem cunctis, consonet omnis idem.

295

Filius hic noster Pipinus splendidus armis,

      Consilio magnus, rex erit, idque volo.

Cum Karolo nato vobis hunc dono sacratum,

      Quorum Francigenum gloria iura ferat.

His diadema datur a nobis iure perenni,

300

      Regia progenies iura paterna regat.

Obtestor superos ne quis, diademate sumpto,

      Tantorum sobolem pellat ab arce throni.

Hi sceptro digni, quos fulcit bellica virtus,

      Exacuit sensus, consiliumque regit,

305

Quos vitae probitas, et castus splendor honestat,

      Iustificat virtus, temperat atque docet.

Ista peroratus Stephanus, lux pontificalis,

      Dignus Apostolici dicitur esse loci.

Laudatur virtus animi, constantia verbi,

310

      Iudicium regi, consiliumque duci.

Audacem virtus fecit, constantia firmum;

      Hac fit rex monachus, sceptra dat illa duci.

Factus ovis Christi rex tonsus tendit ad astra;

      Vngitur hinc Karolus, eius et ipse pater.

315

Francia laetatur, Pipino sceptra tenente,

      Huic natoque suo Gallica turba favet.

Rex Langobardus Haistulfus vindicat armis

      Itala iura sibi, plebs proceresque gemunt.

Claras Italiae devincit et occupat urbes,

320

      Iuris Apostolici praedia cuncta rapit.

Pipinum Stephanus movet, urget ut arma capessat,

      Haistulfum superans, Itala sceptra ferat.

Transvolat hinc Alpes Stephanus; rex, Francica virtus,

      Quae sibi bella volunt, rex sibi quisque parat.

325

Inde die facto solaris splendor ab armis

      Emicat, hostilis stat geminata phalanx.

Insurgunt acies, belli furor undique multus,

      Qui quantus fuerit, terminus ipse docet.

Nam rex Pipinus cuneos dum perforat hostis,

330

      Italicis campis sanguine, caede furit.

Instat et obtruncat rex Langobardus, at ensem

      Exerit horrendum Francus, et ille fugit.

Ingressus Papiam Francorum cingitur armis,

      Obsessus metuit tela cruenta, necem.

335

Compulsusque modis variis ad deditionem,

      Reddere capta refert, si sibi vita datur.

Sic a Francigenis et papa iure receptus,

      Vrbes restituit, praedia capta sinit.

Inde sequens cervos, percussus fulguris ictu,

340

      Ignibus ecclesias qui dedit, igne calet.

Hinc Desiderius, dux Langobardus in armis

      Strenuus, a Stephano suscipit alta throni.

Post Stephano Stephanus sociatur carne solutus,

      Martyrio dispar, maior honore sacro.

345

Romulei cleri ius eligit hinc Adrianum,

      Hic Stephanum sequitur moribus, ore, fide.

Dudum Pipinus, rediens cum laude triumphi,

      Liquerat Italici culmina celsa soli.

Qui, tribus emensis lustris, diadema reliquit;

350

      Martyr corpus habet, Parisiusque dolet.

Hunc nati Karolus Karlomannusque sequuntur,

      Culmine, consiliis, viribus ambo pares.

Quorum posterior binis post deficit annis,

      In Karolo solo spes manet ipsa throni.

355

Nec spes falsa fuit, cum solus Francigenarum

      Regum flos, speculum, sensibus, ense fuit.

Praeteritos superans, obscurat posteriores,

      Ex his nemo sibi par probitate, throno.

Ampliat imperium prae cunctis, viribus, armis:

360

      Auctum, desidia posteriore ruit.

Hic Alamannorum cervices subdidit altas,

      Pressit Saxoniae colla superba iugo.

Italiae stravit vires, sibi quaeque subegit,

      In domina mundi tunc diadema tulit.

365

Hinc Langobardum regem superavit, et ipsum

      In Papia clausum, vi, probitate capit.

Huius ab Italia sobolem tunc depulit armis;

      Clarus Adalgisus Francica signa fugit.

Sic Desiderius captus traducitur Alpes,

370

      Italiam linquit Parisiusque venit.

Iusserat ut Karolus, Dionysius excipit istum,

      Stropha sibi statim callida facta fuit.

Ex propriis regi fit flava corona capillis,

      Italici regni qui diadema tulit.

375

Purpura regalis fit ei iam pulla cuculla,

      Pulmentum similat regius ille cibus,

Italiae fines claustro metitur in arcto,

      Vertitur in requiem bellicus ille labor.

Hymnisonos cantus mutat clangore tubarum,

380

      Daviticam citharam regia sacra sonat,

Pro sceptro baculus iam fessos sustinet artus;

      Hinc moritur, cultus regius omnis abest.

Martyris altaris tenet hunc pars dextera: dextrae

      Iudicis ipsius consocietur ovis.

385

Langobardorum regem sic vicit, abegit,

      Claustravit Karolus; illeque finit ita.

Sic Langobardos, sic Romam, sic Alamannos

      Perdomuit, cepit, subdidit ille ferus.

Sic sibi Saxoniae gens Pictavisque superba,

390

      Andegavisque potens subdita semper erat.

Flandria servivit, timuit Burgundia sceptrum,

      Lotharingia fert iura verenda ducis:

Neustria tunc eadem quae Francia iussa ferebat,

      Sic Britonum cervix flexa tributa dabat.

395

Haec summus Karolus tenuit, virtute subegit,

      Haec soboli linquens, ut reor, astra petit.

Corpus Aquisgranum servat, quod myrrha perunxit,

      Balsama vina tenent ardua membra viri.

Bis septenus erat octingentesimus annus,

400

      Cum Deitas carnis tegmine clausa fuit.

Post Ludovicus triplices compescit habenas,

      Dum patrii iuris suscipit ipse decus.

Cum sibi subiectis servit Maguncia, Roma,

      Parisius; triplicem sic regit ille thronum.

405

Regni sic triplicis primas dum continet urbes,

      Ex tribus his unum iam diadema facit.

Posterior soboles in partes dividit unum,

      Pars minor a toto deficit ipsa suo.

Sic Alamannorum, sic perdunt Romulidarum,

410

      Francigeni reges subdita iura sibi.

Gloria paulatim regni sic deficit huius,

      Vt sibi subiectis vix dare iura queat.

Iamque duces regni tot reges esse videntur;

      Rex facit, ille iubet; quod vetat, iste sinit.

415

Anno milleno centeno bisque quaterno

      Cum decies seno Francia bella movet.

Tertia pars regni Karoli sibi sola relicta

      A se vix regitur, vix sibi tota favet.

Maximus Anglorum rex hic et fulguris instar

420

      Henricus iuvenis nititur esse suus.

Francigeni iuris comitatus necne ducatus

      Bis binos retinens, iam facit esse suos.

Temnit Francigenis audacia subdere colla,

      Indomitusque leo respuit omne iugum.

425

Hinc Ludovicus cum Francis surgit in ira:

      Perdit membra throni, dum tenet ipse caput.

Sic caesis membris, capitis vis debilitatur,

      Parva fit, hoc laeso, corporis ipsa salus.

Regis ad alloquium nostri rex Francicus ille

430

      Milite vallatus convenit atque duce.

More sibi sueto, cuneis stipatus et armis,

      Advolat Anglorum rex procerumque cohors.

Pontificumque chorus praesens, vis religionis

      Vt sibi praescribit, pacis amoena petit.

435

Exul adest Thomas antistes Canturiensis,

      Foedera perturbat, proelia sola cupit.

Vt dolor amissi compellit pontificatus,

      Tela quibus pacem dirimat ore gerit.

Primitus iste tulit regalis iura sigilli,

440

      Hinc Dorobernensis praesulis alta tenet.

Hic regis fratrem pertaesum semper habebat,

      Ne consul foret hic, obvius ille fuit:

Cum nata comitis comitem Warenna tulisset,

      Nobilis hic praesul ni nocuisset ei.

445

Ira permotus, numquam rediturus, ab Anglis

      Advenit is, matri nunciat ista piae.

Hinc Beccum veniens fratrum se tradit amori,

      Heu, iuvenis clarus quam cito fata subit!

Paulo post Rodomi morbo grassante gravatur,

450

      Diffidunt medici, ius subit ille necis.

Corpus habet Rodomus, dolet hinc, ut visio dixit,

      Nam Becci monachis se moriendo dedit.

Fratrem rex plangit, putat hunc ex sanguine mixto

      Irae praeteritae sic subiisse necem.

455

Causatur praesul, necis huius causa notatur;

      Regia mens illi nota fit, inde timet.

Transvolat hinc pontum, papam petit, exulat idem,

      Francigeni regni moenia cara tenet.

Se queritur pulsum, sed Roma pulsus et ille

460

      Nec sibi nec pulsis tutus adesse potest.

Italiam redit hic, colit is nunc Francica rura,

      Arma movet, caedes praeparat, ore furit.

Aut sibi restituet rex Anglus pontificatum,

      Aut per bella, neces, auferet iste thronum.

465

Nolit sive velit, rex vivet tempore longo,

      Et senio canus tendet ad alta poli:

Hunc incorruptum servabunt balsama pura,

      Totus splendidior sole perennis erit.

Natos conspiciet praeclaros viribus, armis:

470

      Hi iaculaturi fulmina, tela, faces.

At praesul, triplicis qui fraudis Symonis heres

      Perfidus est, merito sedis ab arce ruit:

Vellitur, arescit, moritur plantatio falsa,

      Planta Patris coeli vivida semper erit.

475

Rex igitur Gallus, tendens Gisortia rura,

      Angligeni regis proxima castra venit.

Francigeni iuris terras, quas detinet ille,

      Is petit, aut solvat debita iura sibi.

Quid sibi Danorum dux debeat aut Aquitanus

480

      Novit, et Andegavus Pictaviusque comes.

Cum tantos teneat bis binos solus honores,

      Serviat ut Francis, est sibi summus honos.

Praedecessorum teneatur norma suorum;

      Francis servierant, serviat iste simul.

485

Ius ratioque tenent regi quod serviat illi,

      Imperii cuius talia membra tenet.

Regi per regni proceres haec mandat; at ille,

      Regem se recolens, efferus ista refert.

Anglorum diadema gerit; se subdere regi,

490

      Tum ducibus propriis tum sibi turpe manet.

Regibus Angligenis proprium, ni bellica virtus

      Hos premat, alterius se dare nolle iugo.

Par sibi stat probitas, par virtus, parque potestas,

      Vt mens, utque manus, ut docet ipse thronus.

495

A Normannigenis ducibus Franci superantur,

      Extorquetur ab his Neustria tota simul.

Angligenas vincunt, et totum nobile regnum

      Tantorum subicit vis violenta sibi.

Reges sic facti, nullis virtute minores,

500

      Viribus, ense simul seque suosque tegunt.

Caedes, bella, faces patiuntur nec subiguntur,

      Clarior immo micat vis probitasque throni.

Inque vicem referunt caedes, incendia, praedas;

      Aut sibi pax, aut vi colla superba prement.

505

Vi patria regnum patrium patriosque ducatus

      Contra Francigenas semper ubique tenent.

Divitiis, ortu, regno, virtute, vel armis

      Francigenum regi se canit esse parem.

Hique pares cuneis certent, aut corpore solo,

510

      Maior ut ex paribus fulminet ense suo.

Par diadema sibi fiet pro viribus impar,

      Ex geminis sceptris vis minor una duum:

Natos regales bis binos crescere cedat

      Annis, ingenio, viribus, ense, manu.

515

Bellica gesta legant, aut verbis haec doceantur,

      Testa recens potet bella futura sibi.

Curtius his Macedo, Vigetius arma peroret,

      Cumque Suetonio Caesaris acta canant.

Hinc sibi narrentur vires virtutis avitae,

520

      Bella quibus quantis viribus ipsa gerant.

Audax vis mentis nutritur talibus escis,

      Cautior in bellis ista tenendo manet.

His disciplinis imbutos cum dabit aetas,

      Natos constituet pro probitate duces.

525

Regi Francigenum subiecti tunc sua iura

      Viribus obtineant obsequioque suo.

Offerat hic lympham, mantilia praebeat iste,

      Tergeat ablutas nobilis ille manus;

Regi sic proprio cum discum deferat alter,

530

      Alter conficiat pocula digna sibi.

Curia Francorum bis binis splendeat astris,

      Horum rex, proceres, subdita colla premant.

Obsequio multo pro terra quisque laboret,

      Sic vis ipsa throni Francigenaeque volunt.

535

Quatuor hisque rotis solium regale feratur,

      Sed ruet id forsan si grave fiat onus.

Flumine bis bino Francorum prata rigentur,

      Sed solet alluvio multa domare solum.

Rex, si fata sinant, servabit more parentum

540

      Se, solii culmen, subdita cuncta sibi.

Regis Francigenum discum scyphumque refutat,

      Curia suspecti iudicis extat ibi.

Rollonis natum scit traditione peremptum;

      Anterior casus posteriora docet.

545

Redditur astutus discernens facta priorum,

      Multa per exemplum quisque cavere potest.

Regi rex fari veniet sub climate nudo;

      Quod peraget regi, nil nisi regis erit.

Nunciat haec regi ius pontificalis honoris:

550

      Regnum Francigenum quod ruat ille refert,

Vt sibi consilium dictat, vel comprimit ira,

      Regem nunc hominem denegat esse suum.

Praecipit a regno discedere, castra relinquat,

      Cis mare ne manent consulit, immo iubet.

555

Audit ut iste ferus dominum quod se negat ille,

      Servum se Domini commonet esse poli.

Haud mare transibit, sed terras viribus armis

      Defendet proprias, ius reget omne suum.

Nil habet ex Francis, dudum sibi quisque parentum,

560

      Vxor et ipsa dedit quicquid in orbe tenet.

Tollere qui tentat sibi per vim iura paterna,

      Is metuat patrii perdere iura throni.

Regum colloquium sub verbis solvitur istis,

      Quos procerum virtus pacificare nequit.

565

In sua discedunt, incendia, bella parantur,

      Castellisque suis undique quisque timet.

Milite, farre, mero, dapibus murisque vel armis

      Regum quisque suos cingit, adimplet, alit.

Anglus rex igitur, firmatis undique marchis,

570

      Vrbibus, et castris, bella futura cavet.

Ex propriis terris lectas legit ille cohortes;

      Has sibi consocians, tutus ubique manet.

Expendat quantum iam nullus dinumeraret,

      Nam numero numerus, ut reor, ipse caret

575

Thesauros aperit, nil clarius extat honore,

      Argentum superat gloria celsa throni.

Vt sibi subiectae vallentur ab hostibus urbes

      Praestolatur, et his subdita castra simul.

Cum Northmannigenis a regno Francigenarum

580

      Hunc vis vel ratio pellere nulla potest.

Attamen obsessis castellis efferus ipse

      Cum sociis aderit, viribus, ense nece.

Sed vis Francigenum cupit, ardet, nec tamen audet,

      Vt castella ducis obsidione premat.

585

Hi cum rege suo cedunt epulisque iocisque

      Hosque Medunta tenet, Bacchus et ipse fovet.

Ille sub arma madet, quem thorax fulgida cingit,

      Cum cuneis multis firmat ubique sua.

Arguitur cum nil a Francis is patiatur,

590

      Cur acies tantae, cur sibi tanta manus?

Cur impensarum non saltem pondus abhorret,

      Quas cum Francigenis orbis et ipse stupet?

Aut socios spargens hos in castella remittat,

      Aut solii tanti culmine digna gerat.

595

His rex impulsus Gisortia moenia linquit,

      Agminis ex armis sol magis ipse nitet.

Ex Normannigenis, Walensibus, agmine iuncto,

      Hunc equitem ducit, currit at ille pedes.

Calmontem, clarum castrum, petit inde, quod armis,

600

      Milite, valle, situ, divitiisque viget.

Regius hic frater, Francorum gloria tota,

      Militiae virtus nobilitasque manet.

Angligeni regis timor istos associavit,

      Vt vis tanta virum regia castra premat.

605

Armis irradians, pedetentim proximat ille,

      Praecedit, sequitur quem geminata phalanx.

Imperat armatis Walensibus ingrediantur

      Castellum, fluvii quo fluit unda liquens.

Hinc cum Northmannis ad castri moenia tendit,

610

      Cernitur ipsa phalanx, dum tenet arva soli.

Armatur virtus, Francorum gloria regni

      Cum strepitu portis exilit, arva tenet.

Occurrit cuneis regalibus, arva coruscant,

      Advolat hinc Danus, Francus at inde venit.

615

Tam claras acies dum rex procedere portis

      Inspicit, admirans personat ista suis:

"Gloria nulla quidem constat, quod fortis et audax

      In fragiles, timidos, proelia clara movet.

Fortis dum superat fortes, id gloria, virtus,

620

      Fortibus ex geminis fortior ipse micat.

Militiae virtus haec est, et laus probitatis,

      Horribiles acies vi superare, manu.

En vis Francigenum properat Calmontis ab arce,

      Inque loco regis frater et eius adest.

625

Quanta sibi virtus animi, spes quanta triumphi,

      Vultibus in nostris impetus ipse docet.

Occurrunt nobis, vim temnunt obsidionis,

      Angligenum regem se superare putant.

Laus sibi virtutis debetur iure perenni,

630

      Quod Northmannigenas pellere retro volunt.

Hoc regum potuit nemo nullaeque cohortes,

      Gens invincibilis vincere cuncta solet.

Hi forsan numero superant, superant probitate,

      Quae tamen his probitas, cernet utraque phalanx.

635

Advolat hic Petrus sibi fortis, rexque secundus,

      Tertius is fiet quem vigil ille videt.

Adsunt Warlandi, Merlonibus associantur,

      Pisseii virtus foedere iuncta venit.

Francigenum vis terna micat, triplicisque phalangis

640

      Hi flos, lux, speculum, pectore, mente, manu.

Francorum proceres numero vel nobilitate

      Se Northmannigenis notificare solent.

Nil valet in bellis iactantia nobilitatis:

      Degener omnia erit, qui timet atque fugit.

645

Nobilis is solus qui viribus opprimit hostem,

      Qui sibi, qui sociis vis clypeusque manet.

Rollonis virtus Northmannica iura reliquit

      Nobis, progenies ipsius ecce sumus:

Quod tanta probitate suis quaesivit et armis,

650

      Francorum feritas tollere nempe cupit,

Vis Northmannigenum tantis sudoribus olim

      Abstulit haec, tenuit, possidet, obstat, habet.

Proh dolor! id quanti censebitur esse pudoris,

      Si requies perdat quod labor ipse dedit?

655

Immo non requies, sed turpis inertia, Francis

      Serviat ut Danus, par feritate, manu.

Non par, at maior. Nam quos sibi subdidit armis,

      Cum terris propriis, temnit habere pares.

Hi tamen, hi tanti rapient castella vel urbes,

660

      Quas patrium nobis ius dedit? Absit idem.

Non castrum nostrum, non urbes ingredientur,

      Forsitan agnoscent iam sua nostra fore.

Aut horum fusas acies linquamus in arvis,

      Aut cogamus eos carpere iura fugae.

665

Ignibus et ferro castelli nobilis huius

      Ante suos vultus deiiciantur opes.

Hoc Normannigenum sibi fiet pignus amoris,

      Per medias flammas dum sibi cursus erit.

Terra negetur eis, armis claudantur in arce,

670

      Haec duo linquantur, murus et ipse rogus.

Francigenae torres teneant, coelumque favillas,

      Fama solum lustret, laus tamen iste labor.

Prologus hic belli, praeludia talia scribat;

      Maior erit, fateor, bellicus ipse liber."

675

Dixit, et armatis legionibus undique cinctus

      Francos aggreditur, obstat et ipsa phalanx.

Audax haec animis, bellorum lege perita,

      Se tegit, et Danos vi penetrare cupit.

Sic venatorum turbis leo pressus in ipsas

680

      Nititur, et sudat tradere cuncta neci;

Aut refugit tandem laqueos aut stringitur arte,

      Iusque suum perdens, desinit esse suus.

Haud aliter regis cuneos compellit et arcet

      Francigenum virtus; stat tamen ille ferus.

685

Obliquos validus sic murus sustinet ictus

      Arietis, at fortis permanet ipse lapis.

Hostilis feritas Danorum pariete firmo

      Tentato resilit, cornua fracta cadunt.

Hic vis Francigenum, fratris cum rege, sub armis

690

      Sudat, et in Danos tota repente ruit.

Regem si superet, sibi gloria lausque perennis;

      Nulla sibi luxit clarior ante dies.

Hoc petit, explorat, contendit, anhelat, et audet,

      Armis, militibus, mente, furore, manu.

695

Normannos similis tum vis tum gloria tangit:

      Vis sibi, si vincunt, gloria regis erit.

Seque suosque premi rex non tulit; ut tulit ardor,

      In medias acies irruit ipse leo.

Vis Normannigenum, proprii ducis arma sequendo,

700

      Militiae turmis firmat et ambit eum.

Gens ducibus propriis fidissima, tutior armis

      Nulla fuit, nam vi cedere retro nequit.

Haec variis bellis totiens pulsata, parentum

      Vincendi proprium ius sibi servat idem.

705

Historicis campis lectoris mens spatietur,

      Nusquam perspicit hos expetiisse fugam.

Dedecus armatos fugiendi ius probitatis

      Non patitur, mavult ferre pericla necis.

Regia vis saevit, saevit Normannicus horror,

710

      Virtus Francigenum cedit ad arma ducis.

Nam nec ferre valens Normannos, nec superare,

      Inde capi metuit, vitat et inde necem.

Quod reliquum fuit, hostiles acies fugiendo

      Calmontem repetit, sed duo mira videt.

715

Cum Normannigenis a tergo rex galeatus

      Insequitur, castrum pascitur ipse rogus.

Tranarant fluvium Walenses, moenibus ipsis

      Vulcanum dederant, depopulantur opes.

Clamor prosequitur fugientes, clamor ubique,

720

      Cum gemitu planctus aeris ampla replet.

Innatus vigor et levitas Walensibus arma

      Suggerit, implentur quaeque furore, rogo.

At rex Angligenum per flammas ire coegit

      Francorum cuneos, nec modus ipse fugae.

725

Praevenit hic socios, alium praeoccupat ille,

      Ingreditur castrum rexque suique simul.

Hi fugiunt, castrum subeunt, rapiuntur in arcem,

      Rex aciesque suae moenia clausa tenent.

Cum strepitu portas ingresso rege, Tebaldus

730

      Dux cunei capitur, sistitur ante ducem.

Rex dux subridens, captum nunc asserit; ille

      Belli sic varios commonet esse modos.

Quem fidei propriae rex credens, laudat, honorat,

      Tum quia perstiterat, tum quia solus erat.

735

Nobile castellum sic captum, depopulatum,

      Gloria fit Danis, Francigenisque dolor.

Sic flos militiae Francorum, frater et ipse

      Regis, cum cuneis clausus in arce gemit.

Praeda ditatus Walensis tendit ad arcem,

740

      Ignibus et ferro solvere clausa cupit.

Parcere sed victis, confusio quos sua clausit,

      Rex iubet, armatos detinet ipse retro.

Hinc rediens Normannigenum vim laudat et arma,

      Francorum probitas senserat ista duo.

745

Egressis cuneis, Vulcanus saevit, et audax

      Aeolus e contra praelia firma gerit.

Impellunt sese mutuo per tecta per aulas,

      Bella Ceres sentit, paene perusta gemit.

Pampineas Bacchus dum perdit et ipse coronas,

750

      Walenses pedites abluit unda dei,

Vulcani varias transmittit Iuno favillas,

      Aethereo fratri flava Diana iubet.

Haec magni Martis rabies violenta peregit,

      Imperio solo numina tanta movet.

755

Omnibus exustis, dum moenia sola relinquit,

      Francigenas pandit quam sit ad arma potens.

Exhinc cum sociis Gisortia moenia tendit:

      Miles uti sudat, pondere spumat equus!

Castro succenso, Francis virtute fugatis,

760

      Vrbes et patriam fama volando replet.

Ludovicus ut haec, comitum procerumque caterva,

      Comperit, Angligenum regis ad arma stupent.

Horrent tam subito subversum nobile castrum,

      Divitiis pollens, moenibus atque situ.

765

Horrida vis, quae tanta die subvertit in uno,

      Quod vix obsidio debuit arcta quidem!

Tam clari sceleris pondus dum concipit aegre,

      Rex procerumque furor totus ad arma ruit.

Ardua Francigenum virtus glomeratur in unum.

770

      Hancque Medunta tenens, congerit arma, faces.

Regis castellum rex binis his superavit,

      Pro feritate pari praeparat ista duo.

Nam sibi multimodum ferri genus, ignis adurens,

      Vt Normannigenas opprimat ense, rogo.

775

Paceium totum, Gisortia tecta peruret:

      Haec Normannigenum proxima castra sibi.

Murmurat at frustra subvertere Caesaris urbem,

      Vt caput extinctum languida membra gerat.

Sed sibi concludit nisus audacia falsa.

780

      Nosci ab antiquo quis sit in urbe vigor.

Fulmina sacra Iovis qui fabricat, auxilietur,

      Cum Zephyro Boreas fulmen ad astra ferant.

Sit licet hic burgus sine muris, est tamen ista

      Francigenum probitas, ignis ut igne ruat.

785

Ignis castelli burgi superetur ab igne,

      Est hic pontificis, regis et illud erat.

Pontifici reddat metuit quod solvere regi:

      Armis iste caret, tela sed ille gerit.

Consulis acceptis verbis, rex Francicus armis

790

      Induitur, collo reliquiasque gerit:

Tutior incedit divino Nomine fretus,

      Vallatus variis ossibus ipse sacris.

Corpus pontificis, quem pertulit Ariopagus,

      Quod secum tulerit fama tremenda refert.

795

Is praesul, caesus capitali iure, peremptus

      Francigenas forsan cerneret ense rui.

Arca Dei quondam capitur, ruit Israel ipse;

      Exemplo simili non timet iste capi.

Armatur virtus Francorum, gloria regni,

800

      Villas ignis habet quo suus extat iter.

Hic Audoenus villas sex perdit et unam,

      Has uri patitur Nigasiique Vadum.

Ista futura sciens, rex tunc Andeleienses

      Linquant ut vacuas praecipit ipse domos.

805

Naves conscendunt, sua gestant, longius astant;

      Sublatis opibus stat vacuata domus.

Assunt Francigenae, bellum cum pariete nudo

      Ignibus et ferro cum feritate gerunt.

Quilibet hoc praedo potuit, potuit puer unus,

810

      In vacuam villam stramina ferre, faces.

Hinc Franci redeunt, tanta probitate peracta,

      Ecclesiae Rodomi villa perusta manet.

Praeclari castri fuit haec vindicta perusti,

      Ista tamen Francis gloria nulla fuit.

815

Dum venit hincque redit rex et vis Francigenarum,

      Torruit hos Phoebus, Sirius ipse simul.

Aethereus fomes, vis solis tanta perussit,

      Vt pudeat peditum commemorare sitim.

Horrida namque sitis homines extinxit equosque,

820

      Reddit aegros potus turbidus, immo lues.

Ex morbo subeunt mortem per castra per urbes,

      Talis et in Francos ultio diva fuit.

Inclyta Mathildis, si iam translata fuisset,

      Stragibus ex multis, heu dolor, ille dies!

825

Cernens quod natus sibi solus et unicus esset,

      Ne bellum gereret praecipit, idque monet.

Infidos animos, casus varios docet esse.

      Si ruit is, periit matris et omne genus.

Regibus ambobus pro tempore pacificatis,

830

      Discedunt acies, et sua quisque petit.

Iactitat id Francus quod burgum diruit igne

      Clarum divitiis, culmine, plebe, situ.

Sed nec divitias rapuit, plebem nec abegit,

      Stat situs, exussit culmina sola soli.

835

Deerat hic murus, munimen defuit arcis,

      Vrere sic villam nil probitatis erat.

At Normannigenum vis murus debuit esse,

      Arx galeata suis rex procerumque vigor.

Horridus hic armis, animi feritati tremendus,

840

      Noluit, at potuit, sternere caede, rogo.

Consilium procerum fuit hoc et iussio matris,

      Quod castrum tulerat, villa perusta ferat.

Quid sibi consilii, quid mater iusserit, ille

      Solus habet, burgum Francus in igne tenet.

845

Gloria nulla fuit, villas quod Francus adussit

      Sic vacuas, immo dedecus istud erit.

At si Vernonem, ubi rex tunc deguit, igni

      Traderet, id virtus, gloria, lausque foret.

Deguit, at vidit galeatas ipse phalanges

850

      Francigenum terras urere saepe suas.

Nequaquam vidit, sed villas urere cessit,

      Vt sic Francigenum desinat ipse dolor.

Matris erat Christi burgus, sic ecclesiarum

      Praedia, Danorum ius tamen illud erat.

855

At timor invasit regem Danosque superbos,

      Gloria Francorum dum sibi tota venit.

Culpatur regis pietas, quod Francigenarum

      Non stravit cuneos, quos necat arcta sitis.

O si turba recens Danum cum rege volasset,

860

      Horrida quam strages tingeret arva soli!

Tingeret. At Franci poscebant nil nisi bellum,

      Ipsa sitis fuerat Danicus ille cruor.

Cur non Paceium cinxit, si bella volebat?

      Namque Medunta prope, planus et ipse locus.

865

Sterneret hic acies Danorum Francica virtus;

      Sanguine profuso, cederet ipsa sitis.

Danorum terras intravit bellica virtus

      Francigenum, belli spes sibi sola quidem.

Regis avus bello Francos regemque fugavit,

870

      Flandrensis fugit consul et ipse simul.

Cum Ludovico repetebat iura paterna,

      Flandria cum Francis hic tremefacta fuit.

Bellorum casu nunc is nunc ille fugatur,

      Vivere quae servat nobilis illa fuga.

875

Coram Francigenis, Flandrensibus inclyta virtus

      Perstitit, haud casu, sed probitate sui.

Iure pari metuunt a Danis nunc superari,

      Quos feritas armat, cum sibi tanta manus.

Franci nec numero superantur nec probitate;

880

      Normannis numerus stat probitasque minor.

[S]i numero superat, numerus numeretur ab ense,

      Detrahat ut probitas quae probitate tument.

Cum decies quinos Tideus solus superavit,

      Pandit quod numerus sit probitate minor.

885

Militiae probitas Francorum fortis et audax

      Exstitit, id notum semper ubique fuit.

Quid notum? quibus? at sibimet. Rollo quid in armis?

      Quae tulit? aut primum Neustria cuius erat?

Hanc quotiens repetunt, fortes victique recedunt,

890

      Vt timidus Danus clarior ense micet.

Quidquid praetendat Normannus, quidquid anhelet,

      At Francis minor est nobilitate, manu.

Exul is a Troia quem Tyndaris ipsa fugavit,

      Praeferet ha! Danis et genus atque manum,

895

Huic genus a Troia succensa, depopulata,

      Dacia, terra potens, hos tulit hosque dedit.

Huic manus alta quidem, maior sed Danus in armis

      Quidquid habet Francus abstulit, idque tenet.

Iste tenet summo tamen hoc sudore, labore,

900

      At cum deliciis Francus ubique manet.

In thalamis vivat: Danis sudorque laborque!

      Virtus vi capitur, desidiaque ruit.

Armis assuetus, levius fert pondera belli,

      Deliciis mollis protinus arma fugit.

905

Gloria Rollonis num maior quam labor ipse?

      Calmontis labor hic gloria perpes erit.

Vssit quod castrum, quod paucos depulit armis,

      Angligenum regi gloria parva fuit.

Immo maxima, nam procerum vis Francigenarum

910

      Exilit e castro, sicque fugata redit.

Castrenses nequeunt castro succurrere: flammis

      Vritur, ac hostes depopulantur opes.

Hic Francus vacuas sine muris comparet aedes,

      Nam collata duo certius ipsa nitent.

915

Castrum divitiis praeclarum, moenibus, arce,

      Plenum militia, nobilitate, ruit.

Impietas haec, non probitas; Danus sceleratus,

      Walensis zabulus, rex sine mente fuit,

Nil Francus meruit, sed nec rex religiosus,

920

      Vt sua sic vastet, destruat ille ferus.

Rex ferus Anglorum, nulli probitate secundus,

      Vt pacem pariat, talia bella gerit.

Complanare viam natis desiderat armis,

      Obvia cuncta teret, robora caesa ruent.

925

Regnantis catulos timet, horret Francica virtus,

      Ne diadema sibi quaerere caede velint.

Primitus id tentat quod conterat ora leonis,

      Vt catuli parvi iam sine patre ruant.

Nam quis vi propria superaret quinque leones?

930

      Cum sibi par feritas, par genus atque vigor.

Hinc rex Angligenum, dux hinc Normannigenarum,

      Andegavis consul belliger inde sedet;

Hinc consul Britonum, cum consule Pictaviensi,

      Vndique Francorum moenia clausa tenent.

935

Sic leo cum catulis Francorum diruat urbes,

      Talibus ac tantis sunt duo regna parum.

Perlegat et memoret Francus Normannigenarum

      Gesta, quibus virtus Danica clara micat.

Se Normannigenis tunc sentiet esse minorem,

940

      Ac proprii metuet perdere iura throni.

Interea Britonum quosdam rex Anglicus armis

      Appetit, et domitos in sua stare iubet.

Dumque moratur ibi, terit hostes, opprimit, arcet,

      Diffugiunt Britones per vada perque nemus,

945

Arturi dapifer, Rollandus, consul et idem

      Tunc Britonum, regi dirigit ista suo.

"Arturo regi trino Rollandus. In armis

      Efferus Henricus pellit ad arma tuos.

Providus ergo tuis, quorum tu solus haberis

950

      Et rex et dominus, auxiliare cito.

Aut per te venias, aut mittas huc legiones,

      Aut iuveni manda bella necemque. Vale."

Haec legit Arturus, frendet, furit, aestuat ira,

      Rollandoque suo scripta remittit ita:

955

"Arturus Rollando. Magnus ventus in auras

      Solvitur, et renuit tollere flabra diu.

Impetus Henrici mihi notus, nil timeatur;

      Audiet a Rodomo tristia: mater obit.

Cloto colum, Lachesis filum tenet, attrahit, occat

960

      Atropos, et vitam deserit illa quidem.

Desinet hic Britones, nec quibit ferre dolorem,

      Nam nihil in mundo carius extat ei.

Attamen huic nostros apices mihi mittere dignum,

      Vt sciat Arturum, deserat atque meos.

965

Si vero iuvenis tantus despexerit ista,

      Lucius ut sensit, perferet iste. Vale."

Hinc vocat Arturus socios, regique superbo,

      Vt Britones linquat, mandat et ista legat.

"Arturus magnus, fatorum lege perennis,

970

      Henrico iuveni, quod meruisse putat.

Naturalis habet probitas animusque virilis

      Vt prius indicat proelia, deinde gerat.

Dedignatur enim prosternere more latronum,

      Quorum stat sceleris fraude necare dolo.

975

Provocat, ostentat pro viribus arma, cohortes,

      Quae sibi bellica vis; pacificare studet.

Talis Alexandri virtus, et Caesaris ardor,

      Vsus et iste mihi semper ad arma fuit.

Conflictus varios habui, laudisque triumphos

980

      Viribus armatis semper ubique tuli.

Substravi Britones armis, Anglosque subegi,

      Francorum domui turgida colla iugo.

Sic triplicis regni diademata tunc tria gessi

      Solus, in his terris par mihi nemo fuit.

985

Frustra te iactas opibus, virtute vel armis,

      Hos super excello, quos simul orbis habet.

Non mihi magnus rex Assyrius aequiparetur,

      Primus qui populos subdidit ense sibi.

Sed nec Chaldaicus Iudaica moenia sternens,

990

      Plebes tam validas pellere sede valens.

Nec Macedo, mundi dominus, quem solque sororque

      Arboris infusi lumine iure canunt.

Nec radians armis, quem primum pertulit Anglus,

      Romulidum virtus ingeniique decus.

995

Nec pius hic cuius genuit Colecestria matrem,

      Abluit a lepra quem sacer ille latex.

Nec decus ille ducum, qui solus Francigenarum

      Arces Romuleas subdidit ense sibi.

Nec tuus hic Rollo, domuit qui Francica colla,

1000

      Nec dux Angligenum qui diadema capit.

Horum quis virtute sua reges superavit

      Tot tantosque simul quot mea sola manus?

Gallica regna mihi subieci: Roma furore

      Concutitur, mandat bella nefanda, neces.

1005

Vt sibi restituam terras hortatur, ab Anglis

      Tunc sub iure meo dura tributa petit.

Quae duo contemnens, verbis brevibus duo mando:

      Romam nec timeo, debeo nilque sibi.

Responso tali furit arduus ille senatus,

1010

      Imperiumque suum deperiisse gemit.

Lucius Hiberius, consul praeclarus in armis,

      Eligitur, vires Romuleaeque simul.

Romulidis ducibus tot vel tantis aciebus

      Praeparat ex arvis quicquid ad arma satis.

1015

Cum sibi subiectis terris Romania tota

      Convenit, armorum Caesaris ipsa memor.

Hanc sequitur mundus, ceu torrens turbidus, Alpes

      Transvolat, Arturum vis galeata petit.

Graecia, vis, sensus, decus omne philosophiae,

1020

      Cum ducibus, cuneis, tota superba venit.

Linguarum mater, properat Babylonica virtus,

      Nescit quid sibimet barbarus ille sonet.

Sic Aegyptus adest, olim fons astrologiae,

      Nec videt in stellis tristia bella sibi.

1025

Media, cum Persis, magicas non consulit artes,

      Vt casus varios ante notare queat.

Africa, Iugurthae bellis famosa, dolosos

      Dirigit huc Numidas, nec sibi fraude pares.

Libya cum Syris, Hispania, Parthia, Creta

1030

      Conveniunt, magnis viribus arma parant.

Bithyniae virtus, simul ipsa Boeotia tota

      Cum Phrygiis tentat tradere cuncta neci.

Gentibus his tantis tam fortibus associatis,

      Regum quisque suam dirigit, arcet, habet.

1035

Ne tibi mendosus videar, relegens mea gesta,

      Horum cum populis nomina scripta vides.

Bis septem fuerant, aberat sed Spiritus ille

      Qui pacata regit pacificosque facit.

Arturum properant propriis constringere loris,

1040

      Sed licium Sanson rumpit, et inde furit.

Quid moror? Arturus cum mundo proeliaturus

      Per mare per syrtes advolat, arma parat.

Hunc sequitur Britonum rutilans exercitus armis;

      Nobilis Anglorum iuncta phalanga venit.

1045

Walia pone subit, ruit hinc Hibernia tota,

      Gens utraque nitens tunc foritate pari.

Scotica sic virtus, simul et Norwegia tellus

      Congerit armatos, nec probitate minor.

Gallia praedives, gens Saxoniae violenta,

1050

      Dacia Northmannis clara, repente ruunt.

His fretus cuneis regum comitumque catervis,

      Hostibus Arturus praeparat arma, neces.

Augustidunum veniens, exercitus alter

      Horrida castra locat, Lucius ipse simul.

1055

Arturus mandat propriis discedere terris

      Romulidas: si non, bella cruenta ciet.

Lucius audaces Britones pedibusque fugaces

      Asserit, arma suis viribus esse minas.

Audiit Arturus; praeclaras ipse phalanges

1060

      Ordinat, ac hostis castra locata petit.

Occupat hinc vallem, qua transitus est legionum,

      Per medias acies hic sibi restat iter.

Aut via Romanis iam ferro facta patescat,

      Aut eadem vallis larga sepulcra dabit.

1065

Lucius Arturum cognoscens praeripuisse

      Valles, hinc metuit, consulit inde duces.

Hostilis numerus Romanis sit licet impar,

      Arturi probitas omnibus horror erat.

Dissuadent bellum tum reges tumque cohortes,

1070

      Romani referunt id scelus esse fugae.

Se bellis doctos, numero, virtute priores,

      Paucos et stolidos stragibus esse datos.

Crastina lux oritur, Romanos gloria belli,

      At Britones patriae ius feritasque tenet.

1075

Insonat hinc tellus clamoribus, inde phalanges

      Concurrunt, ruit haec, ensibus illa furit.

Cautius armatas acies rex ipse locarat,

      Ordine confuso Lucius ipse venit.

Bello consumpto magna sub parte diei,

1080

      Innumeras strages horrida vallis habet.

Partim iam caesis, partim fessis aciebus,

      Iunguntur Britones Romuleusque furor.

Hinc orientalis virtus, simul imperialis,

      Gloria Romulidum consociata venit.

1085

Occiduae gentis feritas, Britonesque superbi

      Stant hinc, Cornubiae vatis aperque simul.

Partibus alterutris furit hostis, comprimit, arcet,

      Obruit, impellit, qui probitate viget.

In reges, proceres, descendit bellicus ardor.

1090

      Quae fuit hic rabies, mens memorare fugit.

Hic iam non peditum sed regum maxima virtus

      Sternitur et sternit, dum fugit ipsa fugat.

Iusserat in latebris fore de legionibus unam

      Rex ferus, ut sociis afforet ipsa recens.

1095

Elevat Arturus signum; tunc ipsa repente

      Advolat, ut cavea prosilit ipse leo.

Claudiocestrensis consul, dux agminis huius,

      Collibus elapsus, fulminis instar adest.

A tergo venit is, nam vultus torserat in se

1100

      Rex. Oritur, caedes iam miseranda satis.

Cum Gallis Britones concludunt ense phalanges

      Romuleas; proceres undique caede ruunt.

Fulminat Arturus, Britonum furit ardor et ira,

      Obstat Romulidum vis procerumque manus.

1105

Horrida bellorum facies, cruor undique manat,

      Corpora dissectis artubus alta iacent.

Cladibus his tantis iam parcere rex cupiebat,

      Sed furit horrendus Lucius ense, manu.

Hunc igitur virtus regalis cingit et urget,

1110

      Cum ducibus propriis saevit et ipse magis.

Sic Macedo stagnum dum cingit, turba leonum

      In gladios, hastas, irruit atque ruit,

Quem Britonum virtus gladio superare nequibat,

      Transforat hunc hasta, sic ruit ille leo.

1115

Romani fugiunt, reges proceresque fugantur,

      Hos magis ipse dolor quam metus ille fugat,

Prostrati corpus proceres utrique laborant

      Vt rapiant; at rex praevalet idque tenet.

Diffugiunt alii tum per castella, per urbes,

1120

      Hos saltus retinet, hos vada caeca necant.

Separat Arturus sociorum corpora caesa,

      Sarcophagis donat per sacra deinde loca.

Cetera per campos tumulari iussit, honori

      Romulidum clemens consulit, immo suo.

1125

Praecipit afferri tunc corpus principis, illud

      Romulidis mittit, mandat et ista simul.

"Arturus Romae. Petiisti, sume tributum,

      Immo tributa, tuis praemia digna minis.

Arturum superare cupis, sed te superavit.

1130

      Accipe quae mitto, nobile corpus habes.

Cetera terra tegit, numerabis quot sibi desint.

      Nam meus hos mucro dinumerare nequit.

Te Constantinus possedit, mater et eius;

      Protulit hos ambos Anglia nostra potens.

1135

Hos imitans, armis Anglorum iura reposco,

      Angligeni regni qui diadema gero.

Si mihi subdaris patientius, ipsa valeto,

      Si non, horrisonis viribus arma paro.

Hostibus hinc caesis Arturus et inde fugatis,

1140

      Vt Romam capiat, praeparat, instat iter."

Perfidus ecce nepos regis Modredus, in armis

      Strenuus, Anglorum tunc diadema rapit.

Huic rex reginam, regnum commiserat, altos

      Romulidum cuneos dum necat atque fugat.

1145

Qui commissa duo proprium ius efficit. Audit

      Arturus, tumidum transvolat inde fretum.

Excipit Arturum cum magnis viribus ille;

      Innumeris caesis, perfidus ipse fugit.

Nil tamen a coepto desistens, arma resumit,

1150

      Restaurat cuneos, proelia saeva movet.

Advolat Arturus, legiones ordinat; audax

      Modredus simili cum feritate venit.

Cum sexagenis hic millibus arma capessit,

      Vt patruus maior vi numeroque fuit.

1155

Devorat hic hostes aper audax Cornubiensis;

      Fusis innumeris, perfidus ille ruit.

Se patruo noscit sic traditor ille minorem;

      Principe prostrato, perfida turba fugit.

Rex Constantino cognato sceptra relinquit,

1160

      Modredi geminos depulit iste ferus.

Saucius Arturus petit herbas inde sororis,

      Avallonis eas insula sacra tenet.

Suscipit hic fratrem Morganis nympha perennis,

      Curat, alit, refovet, perpetuumque facit.

1165

Traditur antipodum sibi ius; fatatus, inermis,

      Belliger assistit, proelia nulla timet.

Sic hemispherium regit inferius, nitet armis,

      Altera pars mundi dimidiata sibi.

Hoc nec Alexandri potuit, nec Caesaris ardor,

1170

      Vt superum tellus sic sua iura ferat.

Antipodes huius fatalia iura tremiscunt;

      Inferior mundus subditus extat ei.

Evolat ad superos, quandoque recurrit ad ima;

      Vt sua iura petunt, degit ubique potens.

1175

Quis fuit Arturus vel quis sit, cernis. At ista

      Non iactando loquor, sed tibi pando sacra.

Plenius haec qui scire cupit, mea gesta revolvat,

      Quae Monemutensis vera loquendo canit:

Dinumerat mea bella liber Gildae sapientis

1180

      Cum duodena refert, maxima sola notat.

Quot mea sola manus prostraverit in duodeno,

      Non mea, sed Gildae lucida verba sonant:

Ter decies deni, ter centum, ter duodeni,

      Centies et bini, quatuor adde simul.

1185

Impetus hos unus Arturi misit ad Orcum,

      In bello timidis fabula talis erit.

Proelia priscorum numera, lege, cerne, recense;

      Quod tua sint ludus, protinus ipse vides.

Regum Francigenum cum regibus Angligenarum

1190

      Splendida bella scio, risus at inde meis.

Nunc igitur mando, Britonum castella relinque,

      Respuit alterius gens mea ferre iugum.

Nuper ab antipodum pro te tellure recessi,

      Per Cycladas veniens proelia multa tuli.

1195

Indos cum Parthis, itiner nostrum prohibentes,

      In campis Arabum fudimus, hosque tegunt.

Nam fatata cohors, at impenetrabilis armis,

      Quaelibet obtruncat, pervia cuncta facit.

Sic ferus Aeacides, si corporis inviolata

1200

      Pars sibi quoque foret, degeret ipse diu.

En mea classis adest, sed classis tota perennis

      Littoribus notis appulit, arma gerit.

Quod mea iura tenes simul et rex Francigenarum,

      Hoc innatus amor fert pietasque mea.

1205

Id quare patiar, tam longo tempore farer?

      Sed mihi nota quidem coelica fata vetant.

Bellis antipodum pacatis atque sopitis,

      Apparebo ferus, orbis et ipse fremet.

Mundanae molis tunc nobis climata cedent,

1210

      Imperium nostrum terra subacta tremet.

Ne tamen id videas, te iussis supprime nostris,

      Vt tibi vel natis regna quieta sinam.

Ipse quidem silvas, fessas refovens legiones,

      Incolo Cornubiae, proxima castra loco.

1215

Si mea iussa times et amas, et pronus obedis,

      Iam valeas; si non, nuntio bella tibi."

Rex Anglus legit haec, Britonum quem silva tenebat.

      Subridens sociis, nil pavefactus, ait:

"Magnus Alexander Darii dum scire laborat

1220

      Quae vis; quae probitas, ut peregrinus abit.

Obviat hinc regi rex pauper solus: at ille

      Quaerit, Alexander si sibi notus erat?

"Est mihi notus," ait rex, "audax, clarus in armis,

      Idem philosophus ac probitatis apex."

1225

Porrigit hinc apices proprios plenosque minarum;

      Mandat ut ille ferus rura paterna petat.

Orat Alexandro deferri; iurat et ille

      Ipsius in manibus scripta futura fore.

Hinc socios repetit pauper peregrinus et hostis,

1230

      Solvitur in risum tunc proceresque sui.

Ordinat hinc acies, bellorum iure peritus,

      Tota quibus tellus paene subacta fuit.

Indicit bellum Dario, multisque peremptis,

      Per silvas Darius dum fugit, ense ruit.

1235

Arturi Darium praesens feritas imitatur,

      Nos terrere cupit carmine necne minis.

Romulidas stravit, nec possumus inficiari,

      Inque locis istis par sibi nemo fuit.

Rex Britonum, rex Anglus erat, rex Francicus idem,

1240

      Scimus plura quidem subdita regna sibi.

Antipodum sibi iura favent, fessae legionis

      Corpora nunc refovet, castra propinqua locat.

In silvis Darius percussus morte sopitur,

      Is forsan simili iure perire cupit.

1245

Lazarus ille necis subiit bis iura tremenda,

      Ni sibi fata darent, posset et iste mori.

Vt Britones linquam, quos dant Normannica iura

      Mandat; si renuo, bella parantur, ait.

Ne se contemni reputet, nunc scripta remittam,

1250

      Mitior is forsan vi rationis erit."

"Arturo magno, fatorum lege perenni,

      Henricus iuvenis, cum feritate modum.

Actus cum verbis moderari, dum sapientis

      Sit proprium, nostrum pignus id esse volo.

1255

Nobilis Arturi probitas laudatur ubique:

      Novi quod fuerit fulgur ad arma potens.

Hunc, cum vivat adhuc fato, qui provocat armis

      Perdet iura throni, corruet ille simul.

Comperit hoc dudum Romani gloria regni;

1260

      Lucius Arturi tristia bella tulit.

Talia bella ferat qui pacis foedera vitat,

      Nostrum velle manet, nolleque semper idem.

Neustria Rollonis fuit, atque Britannia tota;

      Has a Francigenis foedere pacis habet.

1265

Heres iuris ego gemini; quod iure reposco,

      Dat genus et ratio, lex favet, immo iubet.

Vt linquam Britones mandas iratus; at ira

      Fit furor insipiens, dum ratione caret.

Gens tua ferre iugum cavet, at Normannigenarum

1270

      Pertulit et perfert hoc graviusque feret.

Qui contra stimulum pugnat, bis pungitur ille,

      Quod vitat patitur, durius illud habet.

Fama volat, Mathildis obit, lux imperialis,

      Vnicus huius ego; fata tulere duos.

1275

En quia mandasti, quia confert fama dolorem,

      Vt tuus fert animus, amodo cedo tuis.

Cedo sed ad tempus; nam tota Britannica tellus

      Tum mihi tum natis est referenda meis,

Hanc sub iure tuo, sub pace tua teneamus;

1280

      Ius tibi, par nobis, totaque terra simul.

Haec quia concedis, valeat tua vita perennis,

      Nam mea sub Christi iure perennis erit."

Interea Mathildis obit, regique repente

      Beccensis monachus mittitur, exit, abit.

1285

Is regi notus, tum carus tumque fidelis,

      Hinc magis est iteris dulcior ipse labor.

Nec tamen hic cassus; baculo, dulcedine pleno,

      Ditatur rediens, at monachilis erat.

Dulcior at multo quam pontificalis habetur,

1290

      Hic et ille simul consepelitur eis.

Si bono quid meruit, datur huic sceptrum probitatis;

      Si male, de proprio verbera dura feret.

Corpore nudatus, pastorum spiritus exit,

      Huius iudicium ferrea virga regit.

1295

Intimat hinc regi monachus quod mater obisset.

      Vltra credibilem flet, gemit, ille modum.

Nec mirum; sibi nil in mundo carius ipsa,

      Nam diadema dedit, mater et eius erat.

Testatus pater hinc, ut matrem semper amaret

1300

      Iussit, obediret consiliisque suis.

Hinc memor, imperio matris tria subdidit iste,

      Se, proprius actus, imperiumque simul.

Iam duo conqueritur, quod vim sibi consiliorum,

      Pro se pauperibus munera multa dabat.

1305

Consilio proprio datur is; nam, matre remota,

      Anchora ceu navim, deserit illa virum.

Militiae studiis pressus, stipendia multis

      Distribuit; pastor pauperis esse nequit.