De duello militis et aratoris

 

Ciuis, Eques sub rege uigent: hic prelia rogis,

      Hic dispensat opes; hic uir et ille senex.

Invidie, perflata genis, innata doloris

      Flammis, fax iuuenum torret honore senis.

5

Regis in aure truces figit de Ciue susurros:

      Non est pastor, ait, sed lupus ille senex.

Ditant furta senem, creuit sua copia furtis,

      Et sua de censu gaza recisa tuo.

Firmabo mea dicta manu, sua furta fateri

10

      Hunc faciam, bello iudice uerus ero.

Cum moueant obiecta senem, plus debilis etas

      Hunc mouet, ac seni[i] crimine uisus hebes.

Parcunt iura seni, si pro sene punget amicus,

      Cui nullius odor fenoris arma probet.

15

Mendicat pugilem; sed abest qui pugnet amicus;

      Nam refugit uiso turbine falsus amor.

Dum fortuna tonat, fugitiuos terret amicos,

      Et quis amet, quis non, sola procella docet.

Cena trahit Ciuem, differt nox una duellum;

20

      So[l]licitat mentem iusta querela senis:

Quos meritis emi, multos mihi fecit amicos

      Longa dies, cunctos abstulit hora breuis.

De tot amicorum populo non restitit unus,

      Quamque dedi multis, nemo repensat opem.

25

Rebar pace frui: paci mea congruit etas;

      Sed mea turbauit gaudia liuor edax.

Hosti multa meo palmam pepigere; tepesco,

      Ille caret; caleo uiribus, ille uiget.

Arma parum noui, se totum prebuit armis;

30

      Est mihi uisus hebes, uisus acutus ei.

Nil mihi spondet opem, nisi iuste gratia cause:

      De fragili queritur preside causa potens.

Corporis eclipsim timet alti copia cordis;

      Nam fragili peccat mens animosa manu.

35

Si turpes nitide mendax infamia uite

      Infigit maculas, quid nituisse iuuat?

Desperat, lugetque senex; hunc lenit Arator,

      Qui senis arua nouat, annua lucra ferens:

Me stimulat pietas pro te perferre duellum;

40

      Est mihi pro do[mi]no dextra parata meo.

Ecce dies oritur, locus est tempusque duelli;

      Stant pugiles: ineunt mente manuque sibi.

Est Equiti fedum, quod stet, quod pugnet, Arator,

      Seque putat uictum, ni cito uincat eum.

45

Nil de se retinet uirtus oblita futuri:

      Dextera corporeas prodiga fundit opes.

Ictus ipse suos steriles expendit in usus,

      Et feriens hostem se magis hoste ferit:

Sed proprie uirtutis opes abscondit Arator,

50

      Dum locus expense dentur et hora sue.

Aut motu fallit, aut armis temperat ictus,

      Predicitque minas frontis utrumque iubar.

Dormitans uigilat, et cessans cogitat ictus,

      Et metuens audet dextra notatque locum.

55

Hec mora non artis ratio, sed culpa timoris

      Creditur; arte fruens esse uidetur iners.

Gaudet Eques, uicisse putans, spernitque Bubulcum,

      Sudoremque suum tergat ab ore suo.

Ecce moram nescit; Equitem speculata morantem

60

      In cubiti nodum rustica claua ferit.

Huius plaga loci totius corporis aufert

      Robur; cedit Eques, seque cadente sedet.

O noua simplicitas! sedet ille, uocatque sedentem,

      Et nisi surgat Eques, surgere uelle negat:

65

Surge, Bubulcus ait. Cui Miles: Surgere nolo.

      Alter ait: Sedeas, meque sedere licet.

Turba stupet; Prefectus adest, Equitique moranti

      Imperat, aut surgat, aut superatus eat.

Heret Eques. Prefectus ait: Te uicit Arator.

70

      Pugna cadit. Regi panditur ordo rei.

Rex ait: Incisum nota, Prefecte, duellum.

      Dedecus explanet ille, uel ille suum.

Pugna redit, Milesque sedit, uelud ante sedebat.

      Surge, Bubulcus ait. Non uolo, Miles ait.

75

Cultor ait: Dum stare negas, ego stare negabo.

      Surgere si temptes, surgere promtus ero.

Ambo sedent, rident populi, presesque Bubulco

      Intonat: Aut surgat, aut superatus eat.

Cultor ait: Surgat; caderet, si surgere uellet.

80

      Percute, Preses ait, percute, surget Eques;

Te decet aut illum uicti sibi ponere nomen.

      Hoc mihi non ponam nomen, Arator ait.

Surgo, surge, miser; nam turpe ferire sedentem

      Est mihi, sicque tibi turpe sedendo mori.

85

Sic ait, et timidum mulcet; rogat ille furentem:

      Parce, precor, uicto, supplico; victor abi.

Leta nouat fortuna senem; senis unicus heres

      Scribitur, et dignas intrat Arator opes.

Ius superat uires, sors aspera monstrat amicum;

90

      Plus confert odio gratia, fraude fides.

Fine fruor, uersu gemino, quod cogitat omnis

      Fabula declarat, datque quod intus habet.