De regimine uite in regendo filios

 

Panditur hic uestris pro natis leccio quarta,

      Hac ut uos iusta lege regatis eos.

Si fructum flores, segetem si semina, ramos

      Si dabit ex uestro germine planta nouos,

5

Si prolem uobis qui solus donat et auget

      Omne bonum dederit, noscite dona Dei.

Grates mente Deo tota reddatis, amantes

      Excipite uobis dantis amore datum.

Si lactare potest mater, lactere iubentur

10

      Infantes ipsam: lac bene matris alit.

Ex radice suum trahit omnis plancta ualorem,

      Principio similis finis inesse solet.

Ex fundamento causatur fabrica: prauum

      Non bene principians terminat actor opus.

15

Naturam format pueris lac, frigus ab igne

      Non oritur, dulces nec mare nutrit aquas.

Nutritus de lacte puer meretricis, adulter

      Aut erit, aut uirtus multa domabit eum.

Set si lacte caret genitrix, caram genituram

20

      Non nisi munda caro nutriat atque regat.

Baiula dat pueris purum lac pura, sereno

      Vt de fonte fluens unda serena uenit.

Prebet alumna bonos bona mores, et mala prebet

      Sepe malos, usu morigeratur homo.

25

Mandere cum poterunt, ipsos moderamine cauto

      Enutrite: cibis debet inesse modus.

Non inportune pueri pascantur: oportet

      Qui nimium comedunt corporis egre pati.

Sunt qui posse suos non credunt uiuere natos,

30

      Ni manibus panem semper ubique ferant.

Fallitur et fallit, nec ei prudencia prodest,

      Prandia qui puero ceu petit ille parat.

Ad libitum nutritus habet quod uolet habere,

      Sepe uel a libito libera corda trahit.

35

Cum ferula uestrum natorum dorsa domate,

      Flectite, dum teneri sunt, sua colla iugo.

Qui uirge parcit, natum non diligit, immo

      Odit: amat uirtus uerbera, blesa dolus.

Pullus eque frenum, discit iuga ferre iuuentus:

40

      Sic homo, dum tener est, discit habere modum.

Deuiat indomitus, pedibusque recalcitrat, ore

      Mordet, et ad brauium non bene currit equus.

Indomitus uix frena tenet, male morigeratus

      Est homo quem sero uirga paterna domat.

45

Concio si fiet, uadant audire statuta,

      Atque uidere malos quos pia iura necant.

Tercia cum natis uires assumpserit etas,

      Informetis eos usibus usque bonis.

Doctrinetis eos melius quam noscitis arte

50

      Ipsis congruere quam quoque scire uelint.

Diuersis diuersa dedit natura sigillis,

      In uariis uarios datque figura modos.

Non unus uultus, non omnibus una uoluntas:

      Iste cupit calidum, frigus et ille petit.

55

Nil uiolenter homo bene discit; tedia discens

      Non uult: nam melius discitur omne placens.

Dum pratum ridet, tenera dum floret in herba,

      Ipsam sepe facit crescere ductus aque.

Florida sic crescit uirtus, sic tercia crescit

60

      Etas per studii corda rigantis aquam.

Vt discant studeant, discant ut uiuere coram

      Doctis non timeant, sensus ut armet eos.

Littera quem ducit, sapientia quem regit, ullos

      Non timet hic reges, non timet ille duces.

65

Quanti sit precii sapientia, quid sua possit

      Virtus, cuiusdem quid ualeatque ualor,

Promere uix unquam facundia posset Vlixis,

      Tullius hiis fieret Ouidiusque tacens.

Illustrat uitam sapientia, corpus honorat,

70

      Auget opes, animam pascit, amena iubet.

Terram metitur, mare nauigat, astra penetrat,

      Intuitur celos, intuiturque Deum.

Gaudia dat sanis, languores tollit ab egris,

      Exaltat miseros, magnificatque duces.

75

Per mare, per terras, per loca deserta, per Alpes

      Hanc per bella timens nullus uiator habet.

Hanc homo ferre potest sine capsa, mantica nulla

      Hec, nisi mens, saluat spirituale bonum.

Hanc auferre nequid predo, uel forcia regis,

80

      Aut inimicus: ei nemo nocere potest.

Hec crescit diuisa, petit priuata, datores

      Diligit, intus agit, cum fluit ipsa foras.

Vt maneat manat, resecatur ut integra uiuat,

      Et sua grana simul seminat atque metit.

85

Hanc igitur uestros mandetis discere natos:

      Nascitur hoc nullum maius in orbe bonum.

Cum fuerint iuuenes, tunc cura domestica ponat

      Frena iuuentuti, seque labore doment.

Tunc aduersa pati discant, tunc aspera discant

90

      Ferre: decet pro Deo asperitate frui.

Vtantur licitis armis, utantur honestis

      Ludis, utantur omnibus arte modo.

Cumque uirilis eis uires adduxerit etas,

      Hospicium pascant, se et sua uosque regant.

95

Non tamen excedant, et uobis non dominentur:

      Immo paterna manus predominetur eis.

Vobis arbitrium, uobis seruetis honorem,

      Vestris sit iussis subdita tota domus.

Vestis parca, cibus largus nutrire puellas

100

      Debet, et ornatus carus habundet eis.

Vana gulam propter consentit femina uanis

      Sepe uiris, multam nescia ferre famen.

Ornatum mulier desiderat ut uideatur,

      Vestibus ut placeat quos amat illa uiris.

105

Non decet ad portas mulieres atque fenestras

      Esse diu, cameris has decet esse magis.

Ne nimium risu, uerbo, seu fronte iocosa

      Discurrant, ipsas lingua paterna domet.

Nere puella prius, post discat in arte suendi,

110

      Aut mage quod possit discere discat opus.

A proprio uult fratre soror quasi nulla reprendi:

      Est tamen a docto fratre regenda soror.

Nec nimium genitura sciat genitoris amorem,

      Nec blandos oculos discat habere pater.

115

Sepe superbit homo de quo se flectere debet,

      Filius et patrem despicit inde suum.