1. de humanitate

Conscripti patres missos Carthaginienses

      Tractant clementer suscipiuntque preces,

Solvunt captivos duo milia septingentos

      Audaces animo corpore praevalidos:

5

Attulerant pretium sed gratis eos sibi reddunt,

      Gaudentes patriam qui peciere suam;

Sit quibus indultum, quibus aes tam grande remissum,

      Perspice quam multus hostis atroxque datus.

Praecipiunt idem Numidam post fata Syphacem

10

      Efferri regem funere magnifico,

Detinuit clausum custodia Tiburis illum,

      Annis non paucis Tibure vinctus abit.

Defuncto Persa qui rex decessit in Alba

      In qua clausus erat, hostis et hic fuerat,

15

Praetor dirigitur qui funus regis honoret,

      Huncque sepulturae mandet honorifice.

Fortis Musachanes, Masinissae regia proles,

      Finitum bellum iam fuerat Macetum,

Dum redit a Paulo cum praesidio Numidarum,

20

      In pelago classis flamine flante perit;

Brundisium iuvenis venit iactantibus undis,

      Curia praetorem dirigit ad iuvenem,

Prebet hic hospitium, facit expensas comitatum,

      Munificus pleno recreat obsequio,

25

Hic reficit naves sociosque remunerat omnes,

      Argenti libram distribuens equiti,

Quinquagena simul sestertia dando viritim,

      Post modicum iuvenem dirigit incolomen.

Bithiniae Romam Prusias rex it amicam,

30

      Obvius est Capuae Scipio praetor ei,

Romam deducto plebs obvia currit ovando,

      Tota coronatur urbs in amore viri,

Instruitur multus famulisque sibique paratus,

      Affectus priscae crescit amiciciae.

35

Aegipto pulsus, minor hunc pellit, Tholomeus

      Romam contendit hancque repente subit,

Squalidus et paucis venit comitatus amicis,

      Pictor Alexander hospitio recipit;

Niligenam stupidus videt ut venisse senatus,

40

      Cur non mandarit se properare rogat,

Nam praemisisset praetorem, moris ut esset,

      Praeberet lautum largus ut hospitium;

Ilico communes mandatur adire penates,

      Cumque suis variis vescitur ille cibis,

45

Vadit honoratus spe multiplici relevatus,

      Promittit promtum Curia subsidium.

In bello primo magnae Carthaginis Hanno

      Dux ruit occisus, Olbia diripitur,

Fortiter hic pro qua dum dimicat, occidit, extra

50

      Hosti magnificas apparat exequias

Romanus ductor Cornelius: hinc sibi maior

      Laus quam devictis crevit Agenoreis.

Non valet affectus Crispinum vincere binus,

      Ira gravis, famae gloria pennigerae;

55

Campanum Badium prius hospitio susceptum

      Aegrotumque pio foverat obsequio,

Qui, post perfidiam qua defecit Capuanam,

      Oblitus meriti nec memor hospicii,

Provocat in bello Crispinum perfidus ultro,

60

      Viribus hic quamvis forcior atque animis;

Cui Crispinus ait, "quibus o furiis agitaris?

      Foederis oblitus numquid es hospitii?

Non movet armorum me terror, stulte, tuorum,

      Corporis aut vires, his quia me minor es,

65

Sed violare pudet quae tecum foedera iunxi:

      Nonne recordari debueras meriti?

Ignotam quae te feriat circumspice dextram,

      Etsi forte valet, non mea te feriet:

Strictum mucronem cervice tua revocarem,

70

      Cognossem nostrum mox fore te Badium".

Strage Siracusis a se victore refertis,

      Plorat Marcellus fata gemens populum.

Moenia dum cingit Celtobrica caelsa Metellus,

      Rethogenes castris iungitur Ausoniis;

75

Machina construitur quae celsas conterat arces,

      Opponunt cives Rethogenis sobolem,

Qui perimi natos, urbs ut caperetur, avebat,

      Dum cives odio persequitur nimio,

Vrbem discingi iusta pietate Metellus

80

      Pro pueris motus obsidione iubet;

Civibus illa satis clementia grata probatur

      Vrbem namque suam seque dedere duci.

Scipio posterior mittit Carthagine capta

      Ad Siculas urbes, ut sua susciperent

85

Ornamenta suis a Poenis eruta phanis,

      Et per legatos dirigit illa suos.

Hastae subiectos dum praetor venderet eius

      Captivos, missus est puer eximius,

Audit dum Numidam fore, dum patrium Masinissam,

90

      Fecerat infidum Punica fraus puerum,

"Aureus anulus", inquit, "et aurea fibula detur,

      Idem clavatam percipiat tunicam,

Ponetur faleris sonipes ornatus et ostro,

      Prebent Hispanum, praetor, ei sagulum";

95

Gaudentem Numidae puerum mittit Masinissae,

      Complures equites dantur ei comites.

Persa deducto Paulus Paulo ante tiranno

      Occurrit, cultus cultibus imperii,

Allapsum genibus levat et verbis pie mulcet,

100

      Precipit ut secum prandeat et sedeat,

Et quia virtutis sit vincere, parcere laudis,

      Persae vita datur sit licet inmeritus.

Ponpeius regem caepit pugnando Tigranem,

      Qui Persae robur seu Mitridatis erat,

105

Nam pulsum Ponto Mitridatem suscipit ultro,

      Contra Romanum protegit imperium,

Qui ruit ante pedes prostratus corpore Magni,

      Et diadema sui tradit ei capitis,

Magnus quem relevat celsaque in sede reformat,

110

      Et diadema suum restituit capiti;

Dat mandata sibi, quae non sit fas temerari,

      Demulcet regnum restituendo suum;

Noverat hic magnum regem stravisse superbum,

      Parcere subiecto non minus esse probum.

115

Tempora Tigranis vestit diademate regis,

      Post modicum cuius heu caput eripitur!

Quodque triumphales tres ornavere coronae,

      Huic locus in toto non datur orbe suo;

Mittit id Aegiptus victori perfida munus,

120

      Quod victor lacrimis proluit irriguis;

Extruit ipse rogum, conspergit odoribus ipsum,

      Et caput ambustum ponit ut est meritum.

Caesar ait, rigidi comperta morte Catonis,

      "Invidit famae maximus iste meae,

125

Ipse ego zelo suam cum sit clarissima famam":

      Non meruit similes orbis habere duces.

Liberto Brutum das, Antoni, tumulandum,

      Praecipis accensa membra cremare pira;

Dignius ut Bruti funus foret igne cremandi,

130

      Inicis ipse tuam purpuream clamidem.

Magnus Alexander, Scithiae dum pervolat axes,

      Frigore iam senior angitur unus eques,

Collocat hunc ignem iuxta rex, sede relicta

      Qua sedet, idque suis ipse facit manibus;

135

Supplitium capital regis scandisse tribunal

      Cum sit apud Persas, rex facit hoc fore fas.

Iura Pisistratus dat Palladis urbe tirannus,

      Pulcher amat pulcram puber eo genitam,

Oscula dat pulcrae, fuit obvia, puber amicae,

140

      Vrbis et in medio quod videt ista foro

Tristatur mater, quoniam dedit oscula puber,

      Vt pereat poenis expetiit variis;

Inquit ei genitor, "pereat si noster amator,

      His quid erit foedo qui lacerant odio?"

145

Illum Trasippus, suus et prandebat amicus,

      Ebrius in mensis provocat obprobriis,

Continuit vocem iudex animumque ferocem,

      Vix haec ferre virum posse putes miserum,

Et veritus ne de coena Trasippus abiret,

150

      Aggreditur multis flectere blanditiis,

Qui furit et sputo ducis inquinat os temulento,

      Dux prohibet natos hunc laniare suos;

Meret digesto Trasippus postea vino,

      Seque ferire suo temptat ob hoc gladio,

155

Ipse Pisistratus quem conciliavit amicus,

      Inque statum priscae fixit amiciciae.

Vrbe Tarentina prandentes verba proterva

      Principe de Pirro protulerant iuvenes;

Quaerit ab his Pirrus numquid de se sibi dicta

160

      Protulerint; regi protinus unus ait,

"Deficeret modicum nisi nobis tam cito vinum,

      Haec quae protulimus verba fuere iocus,

His sic contuleris quae dicturi fueramus";

      Risit et "haec vino", rex "reputemus" ait;

165

Ergo Tarentinis hac mansuetudine captis,

      Affectu nimio consotiatur eis.

Argos auspiciis urbem dum cingeret atris,

      Captus ab Argivis vertice plectitur is;

Antigoni natus caput attulit Alcioneus,

170

      Iecit humi multa non sine laeticia;

Corripit Antigonus iuvenem, "casus", sibi dicens,

      "Inmemor humani laeticia raperis;

Oro memor quanti caput hoc fuit, inspice, regis";

      Mox sibi gauseam detrahit a capite,

175

Gentis more suum caput hac gestabat opertum,

      Qua caput abiectum texit, humo relevans,

Conectensque suis membris illud cremat igni,

      Et solvit captum, filius hic, Helenum;

Ex auro facta cineres claudit patris urna,

180

      Tradit et in regno quo tumulet proprio.

Africa Marcellus nimis incaute speculatus

      Castra, cadit duro flebilis heu gladio

Annibal hunc Tirio sagulo dux Poenus amictum

      Comburit, lauri iuncta corona fuit.