5. de iusticia

Cingebas muros, vir magne, Camille, Faliscos,

      Plures et claros urbe clepit pueros

Praeceptor ludi Romanaque castra subintrat:

      His tentis reddi moenia cognitum erat;

5

Compellis pueros virgis laniare magistrum,

      Restituisque suis continuo patribus:

Non expugnari poterant virtute Falisci,

      Subdis eos tanta, dux probe, iusticia.

Denuo qui bellis gravibus multisque gravati

10

      Tandem, Lutati, subiacuere tibi;

Obstat Papirius, cupit hos delere senatus,

      Viribus invicti crediderant fidei.

Vendideras captos a te, Claudi, Camerinos,

      Fisco communi praedia subitiens,

15

Sed quia gesta fide recta non ista fuere,

      Collectos redimis, praedia restituis;

Das in Aventino sibi metandi loca colle,

      Argenti summa templa reaedificas.

Perdere Timochares Pirrum praebendo venenum

20

      Mandat Fabricio, praemia si dederit,

Filius huius erat princeps Pirri medicorum:

      Fabricius regi mox ita notificat,

"Laetiferas fugito medicorum sorbitiones",

      Timocharis nomen supprimit ille tamen,

25

"Armis nos noris non bella patrare venenis,

      Nam Romam Martis filius instituit".

Declinat Volscos aties fugiendo rebelles,

      Consul Atratinus militibus praeerat,

Instaurant equites aciem Volscosque trucidant,

30

      Porro tribuni in eis quatuor affuerant;

Dicis Atratino, plebis post ista tribune

      Hortensi, ad populum more diem solito,

Innotescit eis Volscos stravere tribunis

      Consule Atratino robore qui valido,

35

Iurant squalorem non se deponere cultus,

      Donec illorum dux reus extiterit,

Mota tribunorum quis concio tata querelis

      Solvit Atratinum plebe favente sibi.

Claudius et Grachus dum, censor uterque severus,

40

      Irritavissent urbicolas aliquos,

Ipsos Popilius pro rostris dicere causam

      Praecipit, offensa motus et ipse sua,

Eius Rutilii paries deiectus amici

      Illis infestum Popilium statuit,

45

Centuriae classis primae tibi, Claudi, inimicae

      Te dampnant, Gracho promta remissa datur;

Grachus ait sine collega sibi nolle remitti,

      Absolvit, Claudi, te probitas socii.

Cotta tribunus erat, qui fretus iure negabat

50

      Solvere poscenti credita multa sibi,

Vnde tribunorum statuunt collegia Cottam

      Prestita ni solvat fascibus exuere:

Dicunt perfidiam non maiestate tuendam,

      Namque magistratum condecet esse probum.

55

Vrbis erat Scaurus primus plebisque tribunus,

      Invisus Scauro, subdole, tu, Domici:

Accusas populo, si te fortuna sequatur,

      Dampnes ut magnum plebe favente virum,

Clarior existas, si te fortuna retardat,

60

      Ausus eras summum quod lacerare virum;

Nocte, relaturus domini quasi crimina, Scauri

      Servus te, Domici, perfidus expeciit,

Obturas aures, ora indicis inpia claudis,

      Atque suo reddis vapulet ut domino.

65

Crassus Carbonem vitabat, pastor ut anguem,

      Servus Carbonis scrinia portat ei,

Talia quis inerant dominum quae perdere quibant,

      Scrinia cum servo salva remisit eo.

Non sic incolomem se Silla volebat ut hostem

70

      Sulpitium manibus dilaniasse suis:

A se proscriptum dum prodis rure receptum,

      Servule Tarpeia pulse ruis silice.

Moribus et meritis Mitilene credit honestis

      Insula se Pithaci, namque ducem statuit:

75

Donec Athenarum finiretur grave bellum,

      Gentis habere suae pertulit imperium;

Mox Mitileneis invitis iura remisit,

      Agri dimidium cum dare sponte velint,

Quem sibi praereptum gaudent pugnando resumptum

80

      Sumere sed renuit hunc quasi pro meritis.

Legibus informat Locrenses non inhonestis

      Illis praepositus Zaleucus populis;

Privari geminis oculis civem stabilivit,

      Committat fedum si quis adulterium;

85

Latam mechatur post legem filius eius,

      Privari genitor praecipit hunc oculis,

Exorat iuveni crimen plebs tota remitti:

      Ne legem temeret, negligat aut populum,

Abstulit unum oculum nato, sibi dempsit et unum,

90

      Hinc legislator iustus at hinc genitor.

Cum ferro quisquam ne coetum plebis adiret

      Exhorrens rixas, magne Carunde, vetas:

Longinquo cinctus de rure reverteris ense,

      Et coetum plebis taliter ingrederis;

95

Legis sancitae monitus te ius violasse,

      "Illam", respondes, "ipse ego restituam";

Incumbis ferro confestim, cinctus eras quo,

      Quamvis errorem dicere sufficeret.