2. de feritate

Cum Cinna, Marius perimebat nobilitatem,

      Silla oportunum praebuit auxilium,

Aspersit campos hinc sanguinis amne Latinos,

      Vrbs et inundavit sanguine plena suo;

5

Quatuor obtruncat Marianas hic legiones,

      Mentiturque fidem, quam prius his pepigit;

Ebrius est Martis campus potando cruorem,

      Corpora fert Tiberis inpatiens honeris;

De Praenestinis, quae spe decepta salutis,

10

      Dum credunt fidei, moenibus exierant,

Mortibus horrendis trux milia quinque cecidit,

      Armis reiectis strata solo fuerant;

Cum septingentis proscriptorum iugulavit

      Quatuor excaepit milia quae tabulis;

15

Nec solos armis qui se defendere temptant,

      Pacificos praedae sed necat ingluvie;

In multis gladius matronis seviit eius,

      Ac si sit modicum iam iugulasse viros;

Vt voret haec oculis, quoniam pudet ore, virorum

20

      Afferri coram caesa facit capita;

Praetorem Marium populo spectante per urbem

      Lutatiae gentis ad monumenta trahit,

Eruit huic oculos et partes corporis omnes

      Primo comminuit, hinc gladio perimit;

25

Et te, Pletori, quia supplicio tremefactus

      Corruis exanimis, belua mactat ibi;

Vmbris nec Marii sevissimus ille pepercit,

      Eius enim cineres eruit a tumulo

Amnis et in Tiberis sinuosa volumina mersit,

30

      Et pridem praetor illius extiterat

Expers seviciae fuit haud Marius furiosae,

      Cuius crudeli concidit imperio.

Censor seu consul fuerat qui, nomine Caesar,

      Ad bustum vilis caeditur hic hominis;

35

Et caput abscisum manibus tenet ipse cruentis

      Antonii, clari qui fuit eloquii,

In mensa residens convivia sanguine foedat,

      Idque diu versat verba superba loquens.

Nil laudis Damasippus habet feritate redundans:

40

      Inter caesarum qui pecudum capita

Cervices procerum Romanae proicit urbis,

      Polluit hic urbem caedibus innumeris;

Per plateas truncum fecit gestare patiblo

      Corpus Carbonis, civis honorifici.

45

Atilium stimulis armata reclusit acutis

      Interius fixis cellula stricta nimis,

Insonnem longo crutiat Carthago dolore,

      Caedens palpebras multiplicansque sudes.

Pontibus extructis Romano milite Poenos

50

      Gelli transduxit Annibal amnis aquas,

Constitit ex magna cuius victoria parte

      Sevitia, nulli parcere dum meminit;

Idem vero via fessos aut pasce Latinos

      Debilitat, caesis falce pedum digitis,

55

Castris inductos cogit decernere ferro

      Sanguine coniunctos seu regione viros,

Nec placabatur donec disperderet unus

      Secum certantes Marte fero reliquos.

Ex sibi germana Ptholomeus rex Cleopatra

60

      Eximiae formae progenuit puerum:

Illius ipse caputque manusque pedesque recisos

      Pro natalitio munere misit ei;

Cerneret Aegiptum sibi cum demens inimicam,

      Caedibus instituit perdere Niligenas:

65

Cingit gynnasium generosa pube refertum,

      Et ferro clausos perdit et igne viros.

Ochus, qui Darius, generosis iurat ephebis,

      Secum de regno qui pepulere magos,

Ne famis aut ferri necet hos vi sive veneni,

70

      Repperit ergo novum perfidus exitium:

Muris ex caelsis locus arcior aedificatur,

      Aggesti cumulos intus habens cineris,

Et super hunc gracilisque trabes levisque locatur,

      Quo statuit plenos potibus atque cibis,

75

Hinc lapsi recidunt ac in cineres tumulantur,

      Invitos postquam somnus eos honerat:

Sic iuramento disperdidit inviolato,

      Credidit ut, magnos subdolus ille viros.

Pollicibus sectis Eginos non hic Athenae

80

      Multum laudandae debilitant iuvenes:

In mare ne secum certamine pugnet oborto

      Classe potens populus hac feritate cavent.

Est a quo taurus primum formatus aenus,

      Machina poenalis, saevus et ille fuit;

85

Cogebat clausos ignis mugire subactus,

      Vox sonat inde bovis, ipse stupet Phalaris:

Expertus merito primus quantus cruciatus

      Hic erat, arte tua, seve Perille, peris.

Hasdrubalem, contra mittebatur Salinator,

90

      Ne pugnet temere praemonet hunc Fabius,

Ni prius inspectis animis et viribus hostis,

      Non aliter tutum bella movere docet;

Consul ah, "mox obtulerit se occasio prima,

      Committam fatis ambiguis acies";

95

"Cur properes", inquit Fabius, "pugnare doceto":

      "Aut", ait, "ut caeso glorier hoste fero

Aut ut de vieto crescant mihi gaudia cive":

      Dimicat ille tamen vincit et Hasdrubalem,

Proque malis bona restituit, dannarat iniquo

100

      Ipsum Romanus iuditio populus.

Imbutus iuris civilis cognitione,

      Verbis ornatus, moribus et placidus,

Consulis imperium Figulus de more per annum

      A populo peciit, nec tamen obtinuit,

105

Hoc pater ipsius bis, erat vir fortis, adeptus,

      Mestus discedit seque domi recipit;

Postera lux aderat, cives ut consulat adsunt,

      Ille remisit eos consilio vacuos:

"Consuli", ait, "vultis, sprevistis consulem habere,

110

      Quaerite, qui vobis consulat, ulterius".

Progenie nati iuvenes de nobiliori

      Indigne vulgi mobilis acta ferunt,

Vlteriore loco praeturam suscipit ortus

      Quod Fabius, rapiunt hinc faleras ab equis,

115

A digitis aurum cultum removent pretiosum,

      Praecipitat tumidos ira ferox animos.

Victis Campanis Torquatus necne Latinis

      Vrbem cum magnis plausibus ingreditur;

Occurrit totus ritu sollempne senatus,

120

      Plebs cum consulibus, flamineusque chorus,

Obvius exivit nec saltem iunior unus,

      Victorem natum perculerat genitor.

Subdit utrosque pius Hispanos paene Metellus,

      Est Hispania, si scire velis, gemina,

125

Qui successorem didicit postquam sibi factum

      Quintum Pompeium, tigris ut infremuit,

Militiam cupidos dimittere linquit inultos,

      Tiro domum rediit, bellicus ordo perit,

Arcus Cretenses et tela micantia frangit,

130

      In fluviumque iacit spicula cum pharetris,

Furibus oportuna facit, custode remoto,

      Horrea, nec curat si rapiat quis ea,

Horrendis vetuit praebere cibaria barris,

      Armis invictum subiugat ira virum:

135

Forcior hic victor fuit hostis quam trucis irae,

      Privatur lauro propterea merita.

Indomitae dum Silla ferox obtemperat irae,

      Pluribus absumptis se quoque praecipitat;

Puteolis positum gravis indignatio torquet,

140

      Granius hanc princeps suscitat oppiduli,

A quo cunctatur suscepta pecunia solvi,

      Quam decurio iam plurimus obtulerat,

Diruta qua refici fuerat iussum Capitolii,

      Aerarii thecis iam penitus vacuis;

145

Hinc furor inmensus Sillam succendit atrocem,

      Fulminat hinc probris accumulatque minas,

Dum furit invisam convulso pectore vitam

      Sic dignus, mixto sanguinis amne, vomit.

Privat Alexandrum caelo furor inde propinquum,

150

      Iam virtus Magni nomen ei dederat;

Fidos ille sibi tradit sine crimine morti,

      Ocior hinc zephiro trahicit hasta Ditum,

Insons obiceris sevo, Lisimachae, leoni,

      At Callistenem desecuit gladius.