2. de milite qui ferrauit equum alteri

De Mediolano multa probitate probatus

      Quidam preterito tempore miles erat.

Et facies monstrabat eum graciosa facetum,

      Et genus et uirtus nobilitabat eum.

5

Moribus assuetus quos ars informat et usus,

      Milicie largas nouit habere manus.

Adueniente uice, casu poscente, sciebat

      Rebus et aspectu quid petit omnis honor.

Quid uulgi deposcit honor, quid nobilitatis

10

      Vult decus, hoc totum nouerat iste probus,

Et quanti ciuis, quantique colonus honoris

      Sit dignus: non fit omnibus unus honor.

Semper ubique suum sciuit pro posse fauorem

      Omnibus, auxilium consiliumque dare.

15

Doctus equos nutrire suos, seruire paratus

      Cunctis, si quicquam deficiebat eis,

Ponere nouit equis ferrum, ferrarius etsi

      Non esset: nullum hoc dedecet, immo decet.

Quicquid equis esset si nouerat ipse necesse,

20

      Cum manibus propriis proficiebat eis.

Nobilitatis opus quod prodest est operari,

      Militis officium est omnibus esse pium.

Qui fore uult miles, primo sit scutifer ille;

      Presbiter esse cupis? Clericus esto prius!

25

Qui fieri dominus uult, primo seruiat, et qui

      Vult requiem, noscat quid petit ipse labor.

Iste die quadam, semotus ab urbe, colonos

      Ibat solus eques pro reuidendo suos.

Sic equitando uirum quendam uidet ire Papiam:

30

      Natus ibi claris patribus ille fuit,

Vrbanus, fortis, largus, probus atque benignus,

      Vestibus et gestis cuncta gerendo placens.

In cuius facie uidet hic cor triste: salutat

      Ipsum, curque dolet querit, et ille refert:

35

"Hic amisit equus sua nuper ferra; necesse

      Est quod descendam quodque pedester eam.

Sum malus ipse pedes, michi dat labor iste dolorem:

      Sic michi sic et equo fit grauis ista uia.

Quero nec inuenio qui sciret ponere ferra:

40

      Et sibi pro meritis premia digna darem".

Alter dixit ei: "Ferrum iam si quod haberem,

      Me faciente, dolor caderet iste tuus.

Multos ferraui, ferrum bene ponere scirem:

      Opportuna pares, ipse paratus ero".

45

"Non habeo ferrum - tulit ille - quid ergo sit inde

      Nescio consilii, sic medicina deest".

Retulit alter ei: "Spem nullus perdere debet:

      Omnibus infirmis est medicina Deus.

Non est defectus cui desit copia, dum sit

50

      His contentus homo que sua uita petit.

Omnis habet morbus curam pro tempore preter

      Mortem, cui uere nulla medela ualet.

Sic tibi quod potero statim prestabo iuuamen;

      Quod petis inuenies, proficiente Deo".

55

A proprio subtraxit equo posuitque carenti

      Ferrum tam gratis quam cito quamque bene,

Dicens: "Ire domum cito possum, longius et tu

      Fortassis debes: nil nocet istud opus".

Tunc qui seruicium tantum susceperat, isti

60

      Dixit: "Aperta, scias, est mea bursa tibi.

Quos uis denarios, te deprecor, accipe: multum

      Profuit istud opus, ut bene nouit equus".

Retulit iste: "Tuos nummos consumere nolo:

      Talia iam feci, ceu puto, mille uiris.

65

Cum michi de simili non sit retribucio facta,

      Tu michi non solues, nec modo primus eris.

Gratis ut ipse dedi, gratis sic accipe. Dicas

      Si uis te sociem, siue manere cupis.

Si placet hospicium, poteris dare membra quieti;

70

      Si placet ire, uelis ut sociatus eas.

Hic prope magna satis possessio dat michi campos

      Atque domos, ubi nos possumus esse simul".

Pectore, uoce, manu laudes hinc reddidit ille,

      Obtulit et grates, et sibi sumpsit iter.

75

A Mediolano distat per mille Papia

      Bis decies passus, hoc et utrique nocet.

Sepius affines lites et bella remotis

      Inueniunt urbes, sic nocet esse prope.

Stans prope plura uidet quam qui stat longius, unde

80

      Litigii causas ipse mouere queat.

Inter uicinos interdum maxima crescunt

      Iurgia, longinqui rarius illud habent.

Hinc inter fratres lis et quandoque iugales

      Nascitur, et natus obviat ipse patri.

85

Ergo post modicum tempus lis nascitur inter

      Vrbes iam dictas, et sibi bella gerunt.

Quot mala guerra ferat non est modo dicere nostrum

      Propositum, seu quot pax bona queque ferat.

Quid prosit uirtus, quid prosit et esse facetum

90

      Dicemus: crescit ex bonitate bonum.

Dedecus ex uicio, decus ex uirtute resultat,

      Quelibet et fructum fert bona planta bonum.

Armatis manibus ceperunt currere ciues,

      Quid probitatis habent se feriendo probant.

95

Hinc et abinde suas ueniunt ostendere uires,

      Quilibet hic satagit hostibus esse nocens.

Pro patria quiuis condigne pugnat in hostes,

      Vir sapiens proprios uult retinere lares.

Nunc Mediolanum terras inuadit et urit;

100

      Quisque Ticinensis que ualet illa capit.

Nunc e conuerso plantas segetesque Papie

      Ambrosii miles destruit ense, foco.

Hac pedites currunt, equites hac, quisque decenter

      Pro patria pugnat duraque bella mouet.

105

Nunc alternatim feriunt, cadit unus et alter,

      Hic ferit, ille cadit, hic fugit, ille fugat.

Hic fugiendo cadit, ferit hic fugiendo, resurgit

      Qui cecidit feriens, et feriendo fugat.

"Hic non euades", dicit, "moriaris oportet"

110

      Respondens alius percutit ense, manu.

Ergo die quadam reperit gens utraque sese

      Nudis in campis bellica signa gerens;

Et tandem captus miles probus ambrosianus

      Ducitur inuitus, non placet illud iter.

115

Ceperat hunc miles cui dictum fecerat iste

      Seruicium: casus noscere nemo potest.

Cum uictum uictor uinctum reduceret, ipsum

      Cognouit, quare mens sibi leta fuit.

Gaudentem sequitur tristis, dolet hic, tamen ille

120

      Ridet et ad propria quam cito ducit eum.

Prandia dat uicto uictor, famulisque lauari

      Precipit ipsius et caput atque pedes,

Precipit utque sibi subtilior infula detur,

      Que forma placeat atque colore suo.

125

Miratur captus de tanto iam sibi facto

      Seruicio, nescit cur sit et unde locus.

Decrescit timor ille suus, spes gaudia prestat,

      Carcere dum tali se uidet esse fore.

Cum fuit hic pransus lotusque caputque pedesque,

130

      Subridens dixit talia uictor ei:

"Me michi si noscis dicas". Hic "Nescio" dicit

      "Vnquam si uidi te, nisi forte modo:

Nec uidisse modo uellem, nimis est michi presens

      Tempestiua dies tristia fata ferens".

135

Subridens iterum uictor quesiuit ab isto

      Causa uidisse qua modo nollet eum.

Respondit captus: "Libertas nobile donum;

      Liber heri fueram, sum modo seruus ego".

Tum dixit uictor: "Dic unquam si qua dedisti

140

      Ipse michi". Victus: "Nescio", dixit ei.

"Quod tibi quid dederim, tibi meque fuisse locutum

      Non habeo menti: gaudeo si qua dedi".

"Nonne recordaris michi te ferrasse caballum?"

      Victor ei dixit. Retulit iste sibi:

145

"Temporibus multis multos ferrasse recordor:

      Si tibi ferraui, sum male certus, equum".

Cui uictor: "Nondum transiuit circulus anni,

      Quod tu fecisti talia dona michi.

A pedibus ferrum memor es traxisse caballi

150

      Ipse tui gratis et posuisse mei".

"Nescio si fueris cui me fecisse recordor

      Quod dicis", uictus dixit. Et ille sibi:

"Sum tua qui gratus data gratis dona recepi,

      Sum cui ferrasti tam bene gratis equum.

155

Sum cui dixisti te ferrauisse caballos

      Mille uiris, et eos nulla dedisse tibi.

Sum cui libertas tua sic extensa repleuit

      Viscera reddendi munera grata tibi.

Gaudeo quod uenit tempus quo mille uirorum

160

      Mercedem possum reddere solus ego.

Mille uiris, et credo magis, tua dextera fecit

      Seruicium: reddet premia sola dies.

Pro multis unus tibi compensabit, et ipse

      Sum qui pro multis porto libenter onus.

165

Non onus est, sed honor, seruire: beatior ille

      Qui citius seruit, qui dare plura potest.

Nam libertatem uendit qui suscipit ullum

      Seruicium: liber qui tibi seruit adest.

Sepe tua multi sunt libertate ligati

170

      Quos ego dissoluam nunc, operante Deo.

Si placet, ecce potes multis hic esse diebus,

      Et dabit ipsa tibi mansio longa decus,

Hac et in urbe tibi multos faciemus honores:

      Inuenies uere, siqua petenda uoles.

175

Si tamen ire cupis, si non uis ipse morari,

      Securus poteris pergere quando placet".

Qui fuerat captus, multas hic reddere grates

      Et letum pectus cepit habere suum.

Et tunc sic fatur: "Vobiscum letus adessem,

180

      Sed decet ut uadam res reuidere meas.

Affectant uxor, nati famulique uidere

      Me, puto, credentes quod moriendo cadam.

Gaudia multa meis mea dat presencia, quare

      Ire uolo: quod eam precipe, namque precor.

185

Expedit ut uadam, fac ut securus adire

      Possim, seruicium spernere nolo tuum".

Exhibuit tunc uictor ei pulcerrima dona

      Adque locum tutum consociauit eum.

"Vade, mane sanus, ualeas", sibi dicit uterque,

190

      Vt sit utrique salus rogat uterque Deum.

Non fuit ingratus, non immemor ille recepti

      Seruicii, menti munera gratus habet.

Et quod mille uiris large donauerat iste,

      Conueniente loco reddidit ille sibi.

195

Seruicium nullus perdit: quod reddere multi

      Desistunt, reddit unicus illud homo.

Vnica pro multis fit compensatio sepe:

      Quod nequeunt anni perficit una dies.

Omnibus et semper quiuis seruire libenter

200

      Deberet: nullis id nocet, immo ualet.

Qui nocet ille perit, qui seruit habere meretur

      Premia: seruiciis multiplicatur honor.

Quod non speratur contingere posse, frequenter

      Contingit subito, grata diesque uenit.

205

Quod tibi dampnosum credis quandoque salutem

      Prestat: spem nullus linquere debet homo.

Dum uiuis, sperare licet: spe nemo carere

      Debet: non perdit spem moriendo probus.